Αντέχουμε «τις αλήθειες των άλλων»;

Είναι δύσκολο να συμπυκνώσει κανείς μέσα σε λίγες γραμμές μέρος της Ιστορίας μιας χώρας, χωρίς να την αδικήσει. Μια «ανεύθυνη» προσπάθεια για την Ουγγαρία: Εμποτισμένη από τις ιδέες του Διαφωτισμού και της γαλλικής επανάστασης, η ουγγρική κοινωνία άρχισε να διεκδικεί εθνικές ελευθερίες από την Αυστριακή Αυτοκρατορία, από τις αρχές του 19ου αιώνα. Το εθνικό τους κίνημα κορυφώθηκε το 1848, με επανάσταση και κήρυξη χωριστού βασιλείου· το οποίο καταργήθηκε μετά από δύο χρόνια, όταν οι Αψβούργοι ανακατέλαβαν τη χώρα.

Ο αναβρασμός συνεχίστηκε, και οι Αυστριακοί αποφάσισαν το 1867 να προχωρήσουν σε συμβιβασμό: Μετέτρεψαν την αυτοκρατορία τους σε δυαδική, με την ονομασία Αυστρο-Ουγγρική Αυτοκρατορία. Με δύο κυβερνήσεις και μια εξωτερική πολιτική. Επρόκειτο για μεγάλη επιτυχία των Ούγγρων: Έγιναν ισότιμοι μέτοχοι και συνδιοικητές μιας μεγάλης αυτοκρατορίας!

Σχεδόν αμέσως μετά, η διανόηση, η πολιτική ηγεσία και η κοινωνία τους άρχισαν να μεταστρέφονται: Συντηρητικοποιήθηκαν και γύρισαν περιφρονητικά την πλάτη στις ιδέες του Διαφωτισμού και στον φιλελευθερισμό. Αντιστάθηκαν σε κάθε μεταρρύθμιση που θα έδινε δικαιώματα – ακόμη και γλωσσικά – στις μεγάλες μειονότητες (Σέρβων, Ρουμάνων, κ.λπ.) που κατοικούσαν στα εδάφη τους.

Αυτή η στάση συνεχίστηκε και μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο: Διεκδικούσαν εδάφη γειτονικών χωρών όπου υπήρχαν μικρές μειονότητες Ούγγρων, αλλά δεν αναγνώριζαν κανένα δικαίωμα στις μεγάλες μειονότητες στο εσωτερικό της χώρας τους – τις οποίες αποκαλούσαν «μικρές μειονότητες». Μάλιστα, κατά τη διάρκεια και μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο εκδίωξαν πολλούς από αυτούς.

Σε ποιο βαθμό η σημερινή Ουγγαρία είναι ο συνεπής εγγονός αυτής της μεγάλης αντίφασης που άρχισε τον 19ο αιώνα (δηλαδή Διαφωτισμός, φιλελευθερισμός, δικαιώματα για μένα· αλλά μόνο για μένα);

Το εκκρεμές

Όλα δείχνουν ότι αυτή η αντίφαση διαπέρασε την ουγγρική δημόσια ζωή ακόμη και μέσα στον 21ο αιώνα. Ούτε η πρωτοφανής φοβία για το μεταναστευτικό, ούτε οι συνεχόμενες εκλογικές νίκες του Όρμπαν στο παρελθόν μπορούν να θεωρηθούν άσχετες. Όμως, σιγά-σιγά το ουγγρικό εκκρεμές – «όλα τα δικαιώματα για μένα, κανένα δικαίωμα στους άλλους» – φαίνεται να υποχωρεί μπροστά στο νόμο της βαρύτητας. Η χώρα βρίσκει, αργά αλλά σταθερά, τις ισορροπίες της· και η αντίφαση σταδιακά αίρεται.

Η συγκεκριμένη χώρα είναι μόνο η αφορμή. Στο κάτω-κάτω, εθνότητες όπως οι Σέρβοι και οι Ρουμάνοι, που είχαν παράπονα από τους Ούγγρους, ακολούθησαν σε κάποιο βαθμό παρόμοια στάση στα δικά τους κράτη.

Το ζήτημα είναι ότι αυτή η αντίφαση δεν είναι σπάνια. Η Ελλάδα και οι Ελληνοκύπριοι συνηθίζουμε να επικαλούμαστε (όχι αβάσιμα) την αντίστοιχη τουρκική αντίφαση, με τον «φιλελευθερισμό» όταν πρόκειται για τους Τουρκοκυπρίους, και την άρνηση ελευθεριών σε άλλες εθνικές κοινότητες εντός του τουρκικού κράτους.

Για να μην κοιτάμε όμως μόνο προς τα «έξω», καλό είναι να έχουμε υπόψη μας και κάτι ελληνικό: Στο παρελθόν, πέρα από τους μουσουλμάνους, μια άλλη καταταλαιπωρημένη κοινότητα ήταν αυτή των Πομάκων. Μέχρι το 1974, και επικαλούμενο τον «εκ Βορρά κίνδυνο» (Βουλγαρία), το ελληνικό κράτος όχι μόνο καταπίεζε τους Πομάκους αλλά προσπαθούσε να τους εκτουρκίσει – για να διακόψει τους δεσμούς με τη Βουλγαρία. Όμως, μετά το 1974 προσπαθεί να τους πείσει ότι είναι ελληνικής καταγωγής κοινότητα! Μέχρι δε σχεδόν τα τέλη του 20ού αιώνα, για να περάσεις στην περιοχή με τα Πομακοχώρια, έπρεπε να περάσεις από σημεία ελέγχου με μπάρες!

Οι κρυφές αιτίες

Κατά κανόνα, η αντεκδίκηση («αυτό κάνουν στους δικούς μας, αυτό θα κάνουμε κι εμείς στους δικούς τους») είναι καθαρή αφορμή γι’ αυτή την αντιφατική πολιτική. Τα αίτια είναι άλλα:

(α) Η μεταφυσική του έθνους. Τα εθνικά αφηγήματα εκλαμβάνουν ως δεδομένη την ανωτερότητα του έθνους, άρα και το δικαίωμά του να συμπεριφέρεται όπως θεωρεί καλύτερο για το ίδιο. Όλα τα εθνικά αφηγήματα έχουν ως υπόστρωμα ένα δογματικό αξίωμα: Όλοι μας χρωστούν, είμαστε αδικημένοι, δεν χρωστάμε σε κανέναν.

(β) Η σχέση του έθνους με το δίκαιο και την ισχύ. Όταν το έθνος είναι ισχυρό, επικαλείται και εφαρμόζει την ισχύ του ως δίκαιο. Όταν το έθνος είναι σε μειονεκτική θέση ισχύος, επικαλείται το Δίκαιο ως αντιστάθμισμα της ισχύος που του λείπει.

(γ)  Η σχέση του έθνους με τον τόπο. Το έθνος θεωρεί «δικό του» τόπο όπου υπάρχουν ή υπήρξαν στο παρελθόν ομοεθνείς. Κατά κανόνα αποφεύγεται αυτό να λαμβάνει υπόψη αριθμούς και ποσοστά. Μια επαρχία της Σερβίας που έχει ένα χωριό στο οποίο υπάρχουν ουγγρικά τοπωνύμια, θεωρείται «δικαιωματικά» ολόκληρη ουγγρική.

(δ) Η σχέση του έθνους με την Ιστορία. Κάθε έθνος επιλέγει τα ιστορικά στοιχεία και τις περιόδους που δικαιώνουν το αφήγημά του. Πηγαίνει τόσο πίσω στον χρόνο όσο το βολεύει. Σταματά εκεί, και παρακάμπτει ενδιάμεσες περιόδους που δεν το βολεύουν.

Με εμάς τι γίνεται;

Θα μπορούσαμε να μιλάμε για ώρες για την πιθανή εφαρμογή των τεσσάρων σημείων στην περίπτωση της Κύπρου. Για παράδειγμα, συνήθως για τους Τουρκοκύπριους εθνοκεντρικούς η αναδρομή στην Ιστορία του νησιού σταματά στο 1571. Για τους Ελληνοκυπρίους πάει πίσω μέχρι την άφιξη των Ελλήνων στο νησί – αλλά παρακάμπτοντας ως «ατυχή επεισόδια» χιλιάδες χρόνια υπαγωγής σε μη Έλληνες και παρουσίας άλλων εθνοτήτων στο νησί.

Ή, οι Ελληνοκύπριοι μέχρι το 1974 εφαρμόζαμε ουσιαστικά το δίκαιο του ισχυρού (ως κυρίαρχη εθνότητα στο νησί)· αλλά μετά την εισβολή επικαλούμαστε την ισχύ του Δικαίου – με ένα μεταφυσικό μάλιστα τρόπο. Ενώ οι Τουρκοκύπριοι εθνοκεντρικοί κάνουν ακριβώς το ανάποδο.

Το θέμα όμως είναι το σήμερα. Οδεύει προς την άρση της η δική μας αντίφαση – όπως π.χ. των Ούγγρων – ή έχει χαρακτηριστικά διαιώνισης;

Βρίσκεται εν εξελίξει η τελευταία απόπειρα Γκουτέρες να μην παραδώσει στον/στη διάδοχό του το απόλυτο κενό. Πιθανότατα να μιλάμε στο τέλος απλώς για άνοιγμα οδοφραγμάτων/αποναρκοθέτηση και μια πενταμερή της απόγνωσης. Το ουσιώδες: Υπάρχει κάποια αλλαγή στη σχέση μας με τα τέσσερα σημεία, η οποία να προδικάζει πιθανή μεταστροφή των εξελίξεων στην ουσία;

Εν κατακλείδι

Αν αναλογιστούμε όλα αυτά, το επιχείρημα της τουρκικής αδιαλλαξίας ως βασικό εμπόδιο στη λύση χλομιάζει. Η στάση της Άγκυρας μπορεί να αλλάξει ανά πάσα στιγμή – όπως έγινε το 2000 και το 2015.

Εκείνο που είναι πολύ δύσκολο να αλλάξει είναι η δυναμική στην ελληνοκυπριακή πλευρά εναντίον μιας λύσης, αν σ’ αυτήν δεν θα έχει το πλήρες εξουσιαστικό προβάδισμα και πλεονέκτημα: Το μεγαλύτερο μέρος των πολιτικών ηγετών, η εκπαίδευση, η Εκκλησία, το μεγαλύτερο μέρος των διάφορων συμφερόντων, «δουλεύουν» προς την κατεύθυνση της διατήρησης των πραγμάτων ως έχουν.

Ακόμη και σε επίπεδο κοινωνίας, το ερώτημα «υπέρ ή κατά της ΔΔΟ» είναι παραπειστικό. Στην πραγματικότητα, σημαντικό μέρος όσων θα ανέχονταν λύση ΔΔΟ έχει υποστεί μια τόσο εντατική «διανοητική θεραπεία» που την κρίσιμη στιγμή ένα σύνθημα, ένα ψεύδος, δυο ανακριβή δημοσιεύματα, θα ήταν αρκετά για αναβίωση του φόβου και του πανικού μπροστά στη λύση.

Γι’ αυτό είμαστε ακόμη μακριά. Τη διαφορά θα μπορούσε ίσως να κάνει μια νέα ηγεσία το 2028, αποφασισμένη να τραβήξει ειλικρινά το κουπί της λύσης, χωρίς να σκέφτεται κόστος και επανεκλογή. Υπάρχουν πιθανότητες;

Το καλάθι

• …με τις παρεξηγήσεις (1): Λίγη ώρα πριν αποσταλεί αυτό το κείμενο, εκδόθηκε η ελληνική NAVTEX για την έρευνα για τον GSI. Ελπίζουμε το παρασκήνιο που προηγήθηκε να αποδειχθεί ότι είχε αποτέλεσμα· και να μην έχουμε περιπλοκές ανοιχτά της Κάσου. Αν όχι, η τελική απόφαση των Μητσοτάκη-Γεραπετρίτη να μην στείλουν καν ενημέρωση στις χώρες της περιοχής, θα αναδείξει μια μεγάλη παρεξήγηση: Προκειμένου να μην χάσει μερικές ψήφους προς το εκκολαπτόμενο εθνικιστικό κόμμα Σαμαρά, ο Πρωθυπουργός θα χάσει πολλές ψήφους επειδή δεν θα έχει υλοποιήσει ένα πρότζεκτ στο οποίο πόνταρε πολλά. Η αυτοαναίρεση στην πολιτική είναι πολύ χειρότερος «Σαμαράς» από τον ίδιο τον Σαμαρά.

• …με τις παρεξηγήσεις (2): «Κορυφώνονται οι ζυμώσεις» για το αν θα ανοίξουν οδοφράγματα και αν θα συμφωνηθεί η αποναρκοθέτηση. Σημαντικές τακτικές κινήσεις Χριστοδουλίδη: Προκειμένου να μην πάει στις εκλογές με άδειο το καλάθι του Κυπριακού, έπεισε Χρίστου και Νικόλα να αφήσουν να πέσει στα μαλακά η «παρασπονδία» της διάνοιξης οδοφραγμάτων. Με τους κατοίκους των περιοχών Πόλης Χρυσοχούς και Τηλλυρίας να δούμε τι θα κάνει! Για να καταπιούν την «προδοσία» θα πρέπει να τους χρυσώσει το χάπι· με πολύ μεγαλύτερα δώρα απ’ ό,τι σε ποδοσφαιρικά σωματεία και οργανισμούς.

• …με τις παρεξηγήσεις (3): Με το αποτέλεσμα των αμερικανικών ενδιάμεσων εκλογών, λύθηκε και μια άλλη «παρεξήγηση»: Επί δύο χρόνια, η απάντηση των συντηρητικών στην Ευρώπη για το φαινόμενο Τραμπ ήταν «εσείς οι φιλελεύθεροι με τη γουόουκ ατζέντα σας τον βγάλατε, ήταν αντίδραση στις πολλές ελευθεριότητές σας»! Τώρα που οι Αμερικανοί ψήφισαν κυρίως ενσυναισθηματικούς ανθρώπους, που προτάσσουν αυτές τις ελευθερίες και τα δικαιώματα, αποδεικνύεται ότι κάτι άλλο συμβαίνει…