ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΥ ΕΛΛΗΝΑ
Η επιστροφή του έντονου γεωπολιτικού κινδύνου στις παγκόσμιες ενεργειακές αγορές αλλάζει τον τρόπο με τον οποίον αντιλαμβανόμαστε την ενεργειακή ασφάλεια. Το βασικό ερώτημα δεν είναι πλέον απλώς πώς μπορεί η ενέργεια να παρέχεται όσο το δυνατόν πιο αποτελεσματικά και φθηνά. Όλο και περισσότερο είναι πώς μπορεί να διασφαλιστεί ότι η ενέργεια θα συνεχίσει να ρέει όταν διαταράσσονται οι συνήθεις πηγές, οδοί ή υποδομές. Πρόκειται για μια μετάβαση από την οικονομική λογική του «just-in-time» προς την ασφάλεια του «just-in-case» –από την προμήθεια ακριβώς όταν χρειάζεται, στη διατήρηση εναλλακτικών επιλογών για την περίπτωση που κάτι πάει στραβά.
Για δεκαετίες, τα ενεργειακά συστήματα έδιναν ολοένα μεγαλύτερη προτεραιότητα στην αποδοτικότητα: στις διαδρομές χαμηλότερου κόστους, στα ελάχιστα αποθέματα, στην υψηλή αξιοποίηση των υποδομών και στις συγκεντρωμένες εφοδιαστικές αλυσίδες. Όμως οι διαταραχές που επηρεάζουν μεγάλες ενεργειακές περιοχές και θαλάσσιες οδούς καταδεικνύουν την ευπάθεια τέτοιων συστημάτων. Οι αποδοτικές εφοδιαστικές αλυσίδες μπορεί ταυτόχρονα να είναι και εύθραυστες. Σε αυτό το νέο περιβάλλον, η ύπαρξη εναλλακτικών επιλογών –ή «optionality»– αποκτά οικονομική και στρατηγική αξία. Optionality σημαίνει τη δυνατότητα μετάβασης μεταξύ εναλλακτικών προμηθευτών, διαδρομών, υποδομών, συμβατικών ρυθμίσεων και αγορών όταν προκύπτει μια διαταραχή. Οι εναλλακτικές αυτές δεν είναι πάντοτε οι φθηνότερες υπό κανονικές συνθήκες. Η αξία τους βρίσκεται στο ότι είναι διαθέσιμες όταν χρειαστούν.
Δύο κρίσεις
Το φυσικό αέριο αποτελεί ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα. Οι παγκόσμιες αγορές φυσικού αερίου έχουν πλέον βιώσει δύο μεγάλες διαταραχές εφοδιασμού μέσα σε τέσσερα χρόνια. Η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία το 2022 οδήγησε στην απώλεια του μεγαλύτερου μέρους των ρωσικών προμηθειών φυσικού αερίου μέσω αγωγών προς την Ευρώπη. Η σύγκρουση με το Ιράν έχει διαταράξει τις προμήθειες από το Κατάρ, ωθώντας τις τιμές LNG υψηλότερα. Ο Freeman Shaheen, πρόεδρος του Global Gas της Chevron, εξήγαγε ένα σαφές συμπέρασμα από αυτές τις εξελίξεις: ενισχύουν την ανάγκη διαφοροποίησης τόσο των πηγών προμήθειας όσο και των συμβατικών δομών, ιδιαίτερα επειδή η spot αγορά LNG είναι σημαντικά λιγότερο ρευστή από τις αγορές αργού πετρελαίου και πετρελαϊκών προϊόντων. Αυτό είναι σημαντικό. Η διαφοροποίηση δεν αποτελεί πλέον μόνο στόχο ενεργειακής ασφάλειας των κυβερνήσεων. Επηρεάζει ολοένα περισσότερο τις εμπορικές στρατηγικές μεγάλων διεθνών εταιρειών φυσικού αερίου και των πελατών τους. Η Chevron σχεδιάζει να διευρύνει το παγκόσμιο χαρτοφυλάκιο προμήθειας LNG ώστε να φτάσει περίπου τους 20 εκατ. τόνους ετησίως, εξετάζοντας ευκαιρίες από την Αργεντινή μέχρι τη Μεσόγειο, την Αυστραλία και την Αφρική. Ο Shaheen χαρακτήρισε ειδικά την Ανατολική Μεσόγειο ως μια «πολύ συναρπαστική περιοχή». Το στρατηγικό αγαθό, επομένως, δεν είναι πλέον μόνο το φυσικό αέριο. Είναι και η optionality –η δυνατότητα επιλογών.
Η Ευρώπη ως παράδειγμα
Η εμπειρία της Ευρώπης από το 2022 καταδεικνύει τι σημαίνει αυτό στην πράξη. Η Ευρώπη δεν αντέδρασε στην απώλεια του ρωσικού φυσικού αερίου μέσω αγωγών απλώς βρίσκοντας έναν άλλο κυρίαρχο προμηθευτή. Διαφοροποίησε τις πηγές της. Το LNG και οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας απέκτησαν πολύ μεγαλύτερη σημασία, η δυναμικότητα επαναεριοποίησης LNG αυξήθηκε, οι προμήθειες μέσω αγωγών από τη Νορβηγία και άλλες χώρες συνέβαλαν στην κάλυψη των αναγκών, η αποθήκευση απέκτησε μεγαλύτερη στρατηγική σημασία και οι καταναλωτές περιόρισαν τη ζήτηση. Όμως η μεγαλύτερη εξάρτηση από το LNG συνδέει επίσης την Ευρώπη πιο άμεσα με διαταραχές που συμβαίνουν σε άλλα μέρη του κόσμου. Μια διακοπή εφοδιασμού στη Μέση Ανατολή μπορεί να επηρεάσει τις ευρωπαϊκές τιμές φυσικού αερίου ακόμη και όταν οι υποδομές της ίδιας της Ευρώπης λειτουργούν κανονικά.
Η συνδεσιμότητα
Η σημασία της Ανατολικής Μεσογείου δεν βρίσκεται πρωτίστως στο μέγεθος των ενεργειακών της πόρων αλλά στη γεωγραφική της θέση, στις υποδομές της και στην αυξανόμενη συνδεσιμότητά της. Η Αίγυπτος βρίσκεται στο επίκεντρο αυτού του αναδυόμενου συστήματος. Η παραγωγή φυσικού αερίου της κορυφώθηκε στα 67,8 δισ. κυβικά μέτρα το 2021, αλλά μέχρι το 2025 είχε υποχωρήσει στα 40,8 δισ. κυβικά μέτρα, ενώ η κατανάλωση έφτασε τα 61,5 δισ. κυβικά μέτρα. Το διευρυνόμενο έλλειμμα αύξησε την εξάρτηση της Αιγύπτου τόσο από το ισραηλινό φυσικό αέριο μέσω αγωγών όσο και από εισαγόμενο LNG. Το Ισραήλ προμήθευσε την Αίγυπτο με περίπου 10 δισ. κυβικά μέτρα το 2025, με τις σχεδιαζόμενες επεκτάσεις να μπορούν δυνητικά να διπλασιάσουν τις ροές μέχρι περίπου το 2030. Όμως οι επανειλημμένες διακοπές σε περιόδους συγκρούσεων έχουν καταδείξει την ευπάθεια που δημιουργεί η υπερβολική εξάρτηση από μία μόνο πηγή. Η Κύπρος μπορεί τώρα να προσθέσει ακόμη ένα επίπεδο εφοδιασμού. Το κοίτασμα Cronos αναπτύσσεται μέσω υφιστάμενων αιγυπτιακών υποδομών, ενώ αναμένεται να ακολουθήσει το Aphrodite. Αυτό είναι σημαντικό όχι επειδή το κυπριακό φυσικό αέριο είναι μεγάλο σε παγκόσμια κλίμακα αλλά επειδή προσθέτει ακόμη μία πηγή και ακόμη μία επιλογή.
Το αναδυόμενο σύστημα θα μπορούσε έτσι να συνδυάζει την εγχώρια παραγωγή της Αιγύπτου, ισραηλινό φυσικό αέριο μέσω αγωγών, κυπριακό φυσικό αέριο και εισαγόμενο LNG. Κάθε πηγή έχει διαφορετικά οικονομικά χαρακτηριστικά και διαφορετικές ευπάθειες. Μαζί μπορούν να προσφέρουν μεγαλύτερη ανθεκτικότητα από οποιαδήποτε μεμονωμένη πηγή.
Η εμπορική στρατηγική
Οι τελευταίες δηλώσεις της Chevron προσθέτουν ακόμη μία διάσταση. Η εταιρεία διαθέτει ήδη σημαντική παρουσία στην Ανατολική Μεσόγειο και έχει επεκτείνει την εξερευνητική της δραστηριότητα στην Ελλάδα. Τώρα εξετάζει ρητά περαιτέρω ευκαιρίες φυσικού αερίου στη Μεσόγειο ως μέρος μιας ευρύτερης στρατηγικής παγκόσμιου χαρτοφυλακίου, η οποία επηρεάζεται εν μέρει από την αυξανόμενη ανησυχία των αγοραστών για την ενεργειακή ασφάλεια. Αυτό υποδηλώνει ότι ενδέχεται να εξελίσσεται και η εμπορική λογική της περιοχής. Το φυσικό αέριο δεν χρειάζεται κατ' ανάγκη να αναπτύσσεται με έναν και μοναδικό προκαθορισμένο προορισμό. Οι μεγάλοι διεθνείς παίκτες που διαχειρίζονται διαφοροποιημένα χαρτοφυλάκια έχουν ολοένα μεγαλύτερο κίνητρο να διατηρούν πρόσβαση σε διαφορετικές περιοχές παραγωγής και διαφορετικές αγορές. Αλλάζει επίσης η συμπεριφορά των αγοραστών. Σύμφωνα με τη Chevron, κρατικοί εισαγωγείς εμφανίζονται περισσότερο πρόθυμοι να συνάπτουν συμβόλαια με προμηθευτές που διαθέτουν διαφοροποιημένα χαρτοφυλάκια, αντί να βασίζονται κυρίως σε διακρατικές συμφωνίες. Αυτό είναι το «just-in-case» που εισέρχεται πλέον στην εμπορική στρατηγική του φυσικού αερίου.
Αλληλεξάρτηση
Η Ανατολική Μεσόγειος παρουσιάζει, ωστόσο, ένα παράδοξο. Η εμπορική αλληλεξάρτηση προχωρεί ταχύτερα από την πολιτική ευθυγράμμιση. Η Αίγυπτος και το Ισραήλ συνδέονται ολοένα στενότερα μέσω του φυσικού αερίου, παρ' όλο που οι πολιτικές τους σχέσεις παραμένουν δύσκολες. Ταυτόχρονα, η Αίγυπτος έχει βελτιώσει τις σχέσεις της με την Τουρκία. Ελλάδα, Κύπρος και Αίγυπτος συνεχίζουν να εμβαθύνουν τη συνεργασία τους. Και η Κύπρος χρειάζεται τις αιγυπτιακές υποδομές για να αξιοποιήσει εμπορικά το φυσικό της αέριο. Η περιοχή δεν μπορεί πλέον εύκολα να χωριστεί σε σταθερά γεωπολιτικά στρατόπεδα. Η ίδια χώρα μπορεί να είναι εταίρος σε έναν τομέα, ανταγωνιστής σε έναν άλλον και διαμεσολαβητής σε έναν τρίτο. Η συνάντηση Αιγύπτου–Ελλάδας–Κύπρου στο Ελ Αλαμέιν τον Σεπτέμβριο του 2026 καταδεικνύει πώς μπορεί να λειτουργήσει αυτή η νέα γεωμετρία. Η ενεργειακή ασφάλεια επαναβεβαιώθηκε ως πυλώνας συνεργασίας. Πρόκειται για συνεργασία που οικοδομείται γύρω από πρακτικά κοινά συμφέροντα και όχι πάνω στη λογική του γεωπολιτικού αποκλεισμού. Αυτό ενδεχομένως να προσφέρει ένα πιο ανθεκτικό μοντέλο.
Μετατρέποντας την optionality σε στρατηγική αξία
Παραμένουν σημαντικά εμπόδια: θαλάσσιες διαφορές, πολιτικός κίνδυνος, κρίσεις ασφάλειας, αναντιστοιχίες υποδομών και η μακροπρόθεσμη υποχώρηση της ευρωπαϊκής ζήτησης φυσικού αερίου. Οι παράγοντες αυτοί συνηγορούν υπέρ εμπορικά πειθαρχημένων αναπτύξεων που αξιοποιούν υφιστάμενες υποδομές, αντί μεγαλεπήβολων έργων που προϋποθέτουν δεκαετίες συνεχώς αυξανόμενης ευρωπαϊκής ζήτησης φυσικού αερίου. Αυτό όμως δεν μειώνει τη στρατηγική σημασία της Ανατολικής Μεσογείου. Αντίθετα, βοηθά να την προσδιορίσουμε καλύτερα. Στόχος πρέπει να είναι η ανάπτυξη εμπορικά βιώσιμου φυσικού αερίου, η μέγιστη δυνατή αξιοποίηση υφιστάμενων υποδομών, η διατήρηση πρόσβασης στο LNG και στις διεθνείς αγορές, η ενίσχυση των ηλεκτρικών και εμπορικών διασυνδέσεων και η αποφυγή δημιουργίας νέων εξαρτήσεων από μία μόνο πηγή. Η ευκαιρία της Ανατολικής Μεσογείου δεν βασίζεται στο να μετατραπεί σε μια τεράστια νέα ενεργειακή επαρχία. Βασίζεται στο να καταστεί ένας ολοένα πιο χρήσιμος κόμβος μέσα σε ένα διαφοροποιημένο περιφερειακό και παγκόσμιο σύστημα φυσικού αερίου. Η στρατηγική της αξία προέρχεται από τη δυνατότητα να προσφέρει πρόσθετο φυσικό αέριο, περισσότερους προμηθευτές, υποδομές, διαδρομές και αγορές –και από τη δυνατότητα να τα συνδέει μεταξύ τους. Αυτό σημαίνει τελικά η μετάβαση από το «just-in-time» στο «just-in-case». Η ανθεκτικότητα δεν απαιτεί την εξάλειψη της αλληλεξάρτησης. Απαιτεί αλληλεξάρτηση με εναλλακτικές και εφεδρικές επιλογές –«interdependence with redundancy». Και για την Ανατολική Μεσόγειο, αυτή ίσως είναι η σημαντικότερη ευκαιρία που δημιουργεί το νέο παγκόσμιο περιβάλλον ενεργειακής ασφάλειας.
*Ανώτερου συνεργάτη στο Παγκόσμιο Κέντρο Ενέργειας του Ατλαντικού Συμβουλίου
