Η λήξη της θητείας του Αντόνιο Γκουτέρες, την 31η Δεκεμβρίου 2026, θεωρητικά ομιλούντες, δεν αποτελεί ημερομηνία λήξης του Κυπριακού, ούτε των ψηφισμάτων του ΟΗΕ. Εάν βέβαια μέχρι τότε δεν έχει δημιουργηθεί μια αξιόπιστη διαδικασία ουσιαστικών διαπραγματεύσεων, η διαδοχή του μπορεί να επιταχύνει μια πολύ ορατή και ιδιαίτερα σοβαρή μετατόπιση. Ήδη μετά το Κραν Μονανά φαίνεται ότι περνάμε από την προσπάθεια επανένωσης στη διαχείριση της διαίρεσης.
Τα ψηφίσματα
Πενήντα δύο χρόνια μετά την τουρκική εισβολή, κάποιοι επιμένουν ότι τα ψηφίσματα του ΟΗΕ παραμένουν αναλλοίωτα. Τα ψηφίσματα 541 και 550, που απορρίπτουν την αποσχιστική ανακήρυξη και καλούν τα κράτη να μην αναγνωρίσουν το αυτοανακηρυχθέν κράτος στον βορρά, δεν περιέχουν ημερομηνία εκπνοής, οπότε δεν ακυρώνονται επειδή αλλάζει ο Γενικός Γραμματέας ή επειδή περνούν δεκαετίες χωρίς λύση. Λένε ακόμα ότι η πάροδος του χρόνου δεν μετατρέπει αυτομάτως μια παράνομη απόσχιση σε νόμιμη κρατική υπόσταση. Αυτή, επιχειρηματολογούν, παραμένει μια ουσιαστική ασπίδα για την Κυπριακή Δημοκρατία, όχι απλώς ένα διπλωματικό επιχείρημα. Εν κατακλείδι, η θεσμική συνέχεια υπερβαίνει τη θητεία Γκουτέρες.
Η διαφορά
Υπάρχουν και κάποιοι σκεπτικιστές, αλλά μάλλον περισσότερο ρεαλιστές, που επισημαίνουν ότι άλλο η διατήρηση του νομικού πλαισίου και άλλο η πολιτική βούληση εφαρμογής του. Ο Γκουτέρες ανέλαβε καθήκοντα ως Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ την 1η Ιανουαρίου 2017, σε μια περίοδο με πολύ λιγότερα διεθνή προβλήματα, με δύο ηγέτες στην Κύπρο (Αναστασιάδης -Ακκιντζί) που έδειχναν έτοιμοι να κάνουν την υπέρβαση, οπότε πήρε τη σκυτάλη από τον Μπαν Κι Μουν και προχώρησε. Η αποτυχία στο Κραν Μοντανά το 2017 που ακολούθησε τα δημοψηφίσματα του 2004 στιγμάτισε μοιραία τη διαδικασία. Εν ολίγοις, τα ψηφίσματα μπορεί να εξακολουθούν να ισχύουν, αλλά οι διεθνείς παίκτες περιορίζονται πλέον στην αποτροπή επεισοδίων, ενώ οι περικοπές στον προϋπολογισμό του ΟΗΕ όλο και λιγότερο επιτρέπουν την ουσιαστική εμπλοκή του Οργανισμού στην Κύπρο. Την ίδια στιγμή, ο τουρκικός στρατός στη βόρεια Κύπρο ενισχύεται με μόνιμη παρουσία μαχητικών αερoπλάνων και drones, ενώ και η Κυπριακή Δημοκρατία προσπαθεί να ακολουθήσει σε ανάλογους εξοπλισμούς καλλιεργώντας, πέραν της Ελλάδας, τις σχέσεις της με το Ισραήλ και τη Γαλλία.
Με λίγα λόγια, ο διάδοχος του Γκουτέρες που θα κληρονομήσει τον κυπριακό φάκελο, δεν είναι σίγουρο πόσο θα επενδύσει προσωπικά. Ένας νέος Γενικός Γραμματέας θα χρειαστεί χρόνο, ενημέρωση και κυρίως λόγους για να διαθέσει πολιτικό κεφάλαιο. Δεν μπορεί να θεωρηθεί δεδομένο ούτε ότι θα εγκαταλείψει το Κυπριακό, ούτε ότι θα το κατατάξει στις άμεσες προτεραιότητές του. Καθοριστικό θα είναι, βέβαια, αν παραλάβει μια διαδικασία με συμφωνημένα επόμενα βήματα ή έναν ακόμη κατάλογο αλληλοκατηγοριών.
Οι πόλεμοι, οι ανθρωπιστικές καταστροφές, η κλιματική κρίση και οι οικονομικές πιέσεις περιορίζουν επιπλέον τον χρόνο και τους πόρους της διεθνούς διπλωματίας. Η σύγκριση, ωστόσο, με το 2017 δεν πρέπει να εξιδανικεύει εκείνη την περίοδο. Το πρόβλημα για την Κύπρο δεν είναι αποκλειστικά ότι υπάρχουν πιο επείγουσες κρίσεις. Είναι ότι, ύστερα από επανειλημμένες αποτυχίες, μπορεί να θεωρείται υπόθεση χαμηλής πιθανότητας επιτυχίας. Ο Γκουτέρες έκανε δύο προσπάθειες στο Κυπριακό. Μια μόλις ανέλαβε και μια τον περασμένο Μάιο, λίγους μήνες πριν λήξει η θητεία του. Και στις δύο έφαγε τα μούτρα του. Πόσες πιθανότητες υπάρχουν ώστε ο νέος Γενικός Γραματέας να επαναλάβει το ίδιο;
Η Τουρκία
Η τουρκική προσέγγιση στο Κυπριακό μετά το 2017 αυξάνει επίσης τη δυσκολία. Η Άγκυρα δεν εξετάζει πλέον το Κυπριακό αυτόνομα. Το συνδέει με την ασφάλεια στην Ανατολική Μεσόγειο, τις θαλάσσιες διεκδικήσεις, την ενέργεια και τη σχέση της με την Ευρώπη. Αυτή η σύνδεση αποκτά σήμερα μεγαλύτερο βάρος σε ένα περιβάλλον έντονου περιφερειακού ανταγωνισμού. Η δημόσια επιμονή της Τουρκίας σε δύο κράτη, ακόμη και μετά την εκλογή του, ομοσπονδιακού προσανατολισμού, Τουφάν Έρχιουρμαν, δείχνει ότι η αλλαγή της τουρκοκυπριακής ηγεσίας δεν ισοδυναμεί με αλλαγή της τουρκικής στρατηγικής.
Αυτό δημιουργεί δύο ενδεχόμενα. Το Κυπριακό μπορεί να εγκλωβιστεί σε ένα ευρύτερο παζάρι, όπου η λύση θα αναβάλλεται μέχρι να ικανοποιηθούν άλλες τουρκικές επιδιώξεις. Μπορεί, όμως, να αποτελέσει μέρος μιας συμφωνίας που θα προσφέρει στην Τουρκία οικονομικά και διπλωματικά οφέλη, με συγκεκριμένες υποχρεώσεις. Το ζητούμενο για τη Λευκωσία είναι να διαμορφώσει αυτή τη σύνδεση με κανόνες και ανταλλάγματα, ώστε η περιφερειακή χρησιμότητα της Τουρκίας να μην καταλήγει σε εκπτώσεις εις βάρος της Κύπρου.
Αν ο Πρόεδρος Χριστοδουλίδης ενδιαφερόταν περισσότερο για τη λύση του Κυπριακού και όχι για τακτικισμούς ωφέλιμους για την επανεκλογή του 2028, ίσως τα πράγματα να ήταν διαφορετικά. Χωρίς να δικαιολογεί κανείς την Τουρκία αλλά και τον Τουφάν Έρχιουρμαν, αυτό για το οποίο είναι σίγουροι, και τα Ηνωμένα Έθνη αλλά και πολλοί δυτικοί διπλωμάτες στη Λευκωσία, είναι ότι ο Πρόεδρος της Κύπρου έναν χρόνο πριν τις προεδρικές «ακολουθεί ακριβώς την πολιτική που ακολούθησε ο μέντοράς του, Νίκος Αναστασιάδης, μετά το Κραν Μοντανά».
Η δυσπιστία
Η αυξανόμενη δυσπιστία μεταξύ των ηγεσιών είναι επιπλέον ένα άλλο εμπόδιο, αλλά δεν αρκεί ως εξήγηση. Ακόμη και μια καλή προσωπική σχέση δεν υποκαθιστά συμφωνίες για την εξουσία, το εδαφικό και την ασφάλεια. Αντίστροφα, δύο δύσπιστοι ηγέτες μπορούν να διαπραγματευθούν αποτελεσματικά εφόσον υπάρχουν σαφείς δεσμεύσεις και μηχανισμοί εφαρμογής. Η ελληνοκυπριακή ηγεσία οφείλει να εξηγεί και να είναι σαφής σε ό,τι αφορά την πολιτική ισότητα. Η τουρκοκυπριακή οφείλει να αντιμετωπίζει τις ελληνοκυπριακές ανησυχίες για στρατεύματα, εγγυήσεις και λειτουργικότητα. Οι διαβεβαιώσεις περί καλών προθέσεων δεν αρκούν.
Υπάρχει, επίσης, η δυσπιστία των κοινωνιών προς την ίδια τη διαδικασία. Όταν οι πολίτες ακούν επί χρόνια ότι η λύση πλησιάζει, χωρίς να βλέπουν αποτέλεσμα, αποσύρονται. Οι νεότερες γενιές έχουν ελάχιστη βιωματική σχέση με την κοινή ζωή και συχνά αντιλαμβάνονται την άλλη πλευρά μέσα από αφηγήσεις απειλής. Μια νέα προσπάθεια χρειάζεται δημόσια συζήτηση για τη λειτουργία του κράτους, την καθημερινή ασφάλεια και το κόστος εφαρμογής. Διαφορετικά, ακόμη και μια συμφωνία κορυφής μπορεί να αποδειχθεί κοινωνικά αδύναμη.
Το αδιέξοδο
Εάν δεν υπάρξει εξέλιξη τώρα, στη μετά Γκουτέρες εποχή η πιθανότερη πορεία είναι, κατά την εκτίμησή μου, μια πορεία όλο και πιο κοντά στην οριστική διχοτόμηση, έστω και χωρίς γενικευμένη διεθνή αναγνώριση. Αυτό θα μπορούσε να σημαίνει περισσότερη ενσωμάτωση του βορρά στην Τουρκία και περιορισμό της συνεργασίας μεταξύ των κοινοτήτων. Ένα δυσμενέστερο σενάριο θα περιλάμβανε επιλεκτική αναβάθμιση εξωτερικών επαφών του βορρά, η οποία θα διεύρυνε την πρακτική αποδοχή του χωρίς πλήρη αναγνώριση.
Αυτό που επείγει συνεπώς, είναι να παραλάβει ο επόμενος Γενικός Γραμματέας κάτι περισσότερο από το αίτημα να «συνεχίσει τις προσπάθειες». Θα απαιτηθούν καταγεγραμμένες συγκλίσεις, καθορισμένες διαφορές, συμφωνημένη μέθοδος και συγκεκριμένες δεσμεύσεις των εμπλεκομένων. Αυτό με βάση τα σημερινά δεδομένα δύσκολα μπορεί να γίνει, οπότε όταν αναλάβει ο νέος Γενικός Γραμματέας τα πράγματα θα γίνουν ακόμα δυσκολότερα.
