Γκρίζα ζώνη στις συσκευές νευροτεχνολογίας: Ιατρικά κέντρα χωρίς σαφή εποπτεία για παρεμβάσεις που αφορούν τον εγκέφαλο

Συσκευές νευροτεχνολογίας χρησιμοποιούνται ήδη στην Κύπρο, χωρίς ωστόσο να υπάρχει σήμερα πλήρης εικόνα για το πόσες είναι, πού βρίσκονται, ποιος τις χειρίζεται και κάτω από ποιο καθεστώς εποπτείας λειτουργούν. Αυτό ήταν ένα από τα βασικά κενά που αναδείχθηκαν κατά τη συζήτηση στην Κοινοβουλευτική Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, όταν τέθηκε ευθέως προς το Υπουργείο Υγείας το ερώτημα κατά πόσο υπάρχει καταγραφή των εφαρμογών και των μηχανημάτων που διατίθενται και χρησιμοποιούνται στη χώρα.

Χωρίς χάρτη και έλεγχο

Η εκπρόσωπος του Υπουργείου Υγείας ανέφερε ότι δεν ήταν σε θέση να απαντήσει επί τόπου στα συγκεκριμένα ερωτήματα και δεσμεύτηκε να επανέλθει γραπτώς, αφού προηγηθεί διερεύνηση για την καταγραφή, τους μηχανισμούς εποπτείας και τις εγγυήσεις προστασίας, ειδικά για παιδιά και εργαζομένους.

Η απουσία συγκεκριμένων στοιχείων οδήγησε τον πρόεδρο της επιτροπής, Χρίστο Χριστοφίδη, να συνοψίσει το πρόβλημα λέγοντας ότι οι συσκευές «κυκλοφορούν, χρησιμοποιούνται», αλλά κανείς δεν γνωρίζει με σαφήνεια «πόσες, πού και από ποιους».

Το κενό δεν αφορά μόνο τον αριθμό των συσκευών, αλλά και το ποιος έχει δικαίωμα να τις χειρίζεται. Στη συζήτηση επισημάνθηκε ότι υπάρχουν τεχνολογίες με εγκεκριμένες ή επιστημονικά τεκμηριωμένες ιατρικές χρήσεις, αλλά και περιπτώσεις όπου ανάλογες συσκευές χρησιμοποιούνται εκτός του κατάλληλου κλινικού πλαισίου ή από πρόσωπα που δεν διαθέτουν την απαιτούμενη ιατρική εξειδίκευση. Γι’ αυτό ζητήθηκε επίσημη καταγραφή όχι μόνο των μηχανημάτων, αλλά και των παρεμβάσεων που γίνονται, από ποιους και για ποιο σκοπό.

Παράλληλα, επισημάνθηκε ότι ένα μέρος του προβλήματος βρίσκεται και στην ίδια την αγορά, καθώς συσκευές μπορούν να εισάγονται διαδικτυακά χωρίς οι αρμόδιες αρχές να έχουν απαραίτητα εικόνα για την κυκλοφορία ή τη χρήση τους. Στην περίπτωση ερευνητικών εφαρμογών υπάρχουν διαδικασίες πιστοποίησης για ιατροτεχνολογικά προϊόντα, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι κάθε συσκευή που μπορεί να αγοράσει κάποιος μέσω διαδικτύου διαθέτει αντίστοιχη πιστοποίηση ή εντάσσεται σε σαφές πλαίσιο ελέγχου.

Ιδιαίτερη ανησυχία προκάλεσαν αναφορές για ιατρικά κέντρα και άλλες δομές που παρέχουν σχετικές υπηρεσίες, χωρίς να υπάγονται σε επαγγελματικό σώμα ή μητρώο. Όπως ειπώθηκε ενώπιον της επιτροπής, έχουν ήδη γίνει καταγγελίες από επιστημονικούς φορείς, ενώ τέθηκαν ερωτήματα και για τον τρόπο με τον οποίο τέτοιες υπηρεσίες προωθούνται προς το κοινό, ακόμη και με αναφορές σε προβλήματα υγείας ή άνοια. Στη συνεδρίαση τέθηκε, επίσης, συγκεκριμένο παράδειγμα εγγεγραμμένου ψυχολόγου, ο οποίος διαφήμιζε τη χρήση μηχανήματος για τη διαχείριση νοητικών και ψυχικών καταστάσεων.

SOS από επιστήμονες

Η συζήτηση, πάντως, δεν παρουσίασε τη νευροτεχνολογία ως συλλήβδην απειλή. Ο Ανδρέας Δημητρίου υπογράμμισε ότι άλλο είναι η χαρτογράφηση συγκεκριμένων λειτουργιών του εγκεφάλου και άλλο η δυνατότητα «ανάγνωσης» σύνθετων σκέψεων, τονίζοντας ότι η επιστήμη απέχει ακόμη από κάτι τέτοιο. Η Φώφη Κωνσταντινίδου επεσήμανε, από την πλευρά της, τις σημαντικές θεραπευτικές εφαρμογές της νευροτεχνολογίας για άτομα με νευρολογικές παθήσεις και προβλήματα προσβασιμότητας.

Την άλλη όψη έθεσε ο Νίκος Κωνσταντίνου του ΤΕΠΑΚ, περιγράφοντας ένα μελλοντικό προεκλογικό σενάριο όπου εγκεφαλικές αντιδράσεις θα μπορούσαν να αξιοποιούνται για την προσαρμογή πολιτικών μηνυμάτων σε πραγματικό χρόνο. Το παράδειγμα, όπως τόνισε, δείχνει γιατί η νοητική ιδιωτικότητα και η χρήση των νευροδεδομένων χρειάζονται κανόνες πριν οι δυνατότητες της τεχνολογίας ξεπεράσουν τα σημερινά όρια.