Λεγεωνέλλα: Ποιος ελέγχει τον αόρατο κίνδυνο; Το κρούσμα σε νεογνό φέρνει στο προσκήνιο τα μέτρα πρόληψης και τα κενά στην ενημέρωση

Το κρούσμα λεγεωνέλλας σε νεογνό, που εξακολουθεί να νοσηλεύεται στο Μακάρειο Νοσοκομείο, έφερε στο προσκήνιο έναν κίνδυνο που συνήθως παραμένει αθέατος. Ένα βακτήριο μπορεί να αναπτυχθεί σε σωληνώσεις, δεξαμενές και ντους, ακόμη και σε χώρους όπου φιλοξενούνται άνθρωποι με ιδιαίτερα ευάλωτη υγεία. Ποιος έχει την ευθύνη να προλαμβάνει τέτοιους κινδύνους; Κάθε πότε ελέγχονται νοσηλευτήρια, γηροκομεία, ξενοδοχεία και στρατόπεδα; Τι γίνεται όταν εντοπίζεται λεγεωνέλλα; Και πόσο αφορά το πρόβλημα το σπίτι μας;

Πώς μεταδίδεται

Η λεγεωνέλλα μπορεί να προκαλέσει τη νόσο των Λεγεωναρίων, σοβαρή μορφή πνευμονίας που απειλεί κυρίως ηλικιωμένους, ανοσοκατεσταλμένους και ανθρώπους με υποκείμενα νοσήματα. Το βακτήριο πολλαπλασιάζεται ευκολότερα όταν το νερό λιμνάζει, οι εγκαταστάσεις δεν συντηρούνται σωστά και η θερμοκρασία βρίσκεται περίπου μεταξύ 20 και 45 βαθμών Κελσίου.

Η μόλυνση γίνεται κυρίως με εισπνοή μικροσκοπικών σταγονιδίων μολυσμένου νερού, για παράδειγμα από ντους ή πύργους ψύξης. Δεν μεταδίδεται κατά κανόνα από άνθρωπο σε άνθρωπο και η απλή κατανάλωση νερού δεν αποτελεί τον συνήθη τρόπο μόλυνσης. Γι’ αυτό έχει σημασία όχι μόνο η ποιότητα του νερού που εισέρχεται σε ένα κτήριο, αλλά και η κατάσταση του εσωτερικού δικτύου.

Έλεγχοι νοσηλευτηρίων

Ο περί Ιδιωτικών Νοσηλευτηρίων Νόμος του 2001 προβλέπει ετήσιους και έκτακτους ελέγχους. Την εποπτεία ασκεί ο Έφορος Ιδιωτικών Νοσηλευτηρίων, ενώ οι επιθεωρητές εξετάζουν τους όρους λειτουργίας και σχετικά αρχεία. Η άδεια λειτουργίας έχει διετή ισχύ, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι οι επιθεωρήσεις γίνονται μόνο κατά την ανανέωσή της.

Οι γενικές επιθεωρήσεις διαφέρουν, ωστόσο, από τις δειγματοληψίες για λεγεωνέλλα. Ο νόμος του 2023 για την ποιότητα του νερού ανθρώπινης κατανάλωσης προβλέπει ιδιαίτερη μέριμνα για τις «εγκαταστάσεις προτεραιότητας», στις οποίες περιλαμβάνονται μονάδες νοσηλείας, δομές φροντίδας ηλικιωμένων, σωφρονιστικά ιδρύματα και μεγάλες τουριστικές εγκαταστάσεις.

Όπως εξήγησε στον «Π» ο προϊστάμενος των Υγειονομικών Υπηρεσιών, Ηρόδοτος Ηροδότου, σε συνεργασία με το Γενικό Χημείο του Κράτους εφαρμόζεται πρωτόκολλο προληπτικών ελέγχων σε νοσηλευτήρια, γηροκομεία, ξενοδοχεία και στρατόπεδα. Οι Υγειονομικές Υπηρεσίες λαμβάνουν δείγματα, τα οποία αναλύει το Γενικό Χημείο. Δημοσιευμένες οδηγίες αναφέρουν μηνιαίους ελέγχους σε νοσοκομεία και υγειονομικά κέντρα και ελέγχους στα στρατόπεδα πριν από την κατάταξη. Δεν έχει διευκρινιστεί αν η μηνιαία συχνότητα ισχύει για όλα τα ιδιωτικά νοσηλευτήρια ούτε κάθε πότε ελέγχονται οι υπόλοιπες εγκαταστάσεις.

Στη μαιευτική κλινική της Λευκωσίας, όπου υπήρξε επιμόλυνση, πραγματοποιήθηκε προγραμματισμένη δειγματοληψία στις 7 Οκτωβρίου, πριν γίνει γνωστό το κρούσμα. Οι αρχικές εξετάσεις εντόπισαν λεγεωνέλλα σε δύο σημεία του δικτύου ύδρευσης και ακολούθησαν πρόσθετες δειγματοληψίες από το νοσηλευτήριο και την κατοικία της οικογένειας. Ωστόσο, σύμφωνα με την ενημέρωση της Παρασκευής, τα προκαταρκτικά αποτελέσματα δεν έδωσαν σαφή απάντηση για την πηγή μόλυνσης. Κρίθηκαν αναγκαίες πιο εξειδικευμένες αναλύσεις, με τα τελικά αποτελέσματα να αναμένονται την ερχόμενη εβδομάδα. Η κλινική παραμένει κλειστή, ενώ η κατάσταση του βρέφους χαρακτηρίζεται κρίσιμη αλλά σταθερή.

Η πρόληψη και τα μέτρα

Ευθύνη δεν έχει μόνο το κράτος. Οι διαχειριστές εγκαταστάσεων οφείλουν να συντηρούν τα δίκτυα, να ελέγχουν θερμοκρασίες και απολυμαντικά και να τηρούν αρχεία. Το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας επισημαίνει την ανάγκη γραπτής εκτίμησης κινδύνου και προληπτικού προγράμματος. Ένα αρνητικό εργαστηριακό αποτέλεσμα δεν υποκαθιστά τη συνεχή συντήρηση.

Όταν ανιχνεύεται λεγεωνέλλα, αξιολογούνται η συγκέντρωση, το σημείο εντοπισμού και ποιοι άνθρωποι ενδέχεται να εκτεθούν. Η νομοθεσία θέτει παραμετρική τιμή κάτω από 1.000 μονάδες σχηματισμού αποικιών ανά λίτρο, αλλά μπορεί να απαιτηθεί παρέμβαση ακόμη και σε χαμηλότερες συγκεντρώσεις, ιδιαίτερα αν υπάρχει κρούσμα. Τα μέτρα μπορεί να περιλαμβάνουν απολύμανση, τεχνικές διορθώσεις, νέες δειγματοληψίες ή περιορισμούς χρήσης. Σε σοβαρό κίνδυνο για τη δημόσια υγεία προβλέπεται δυνατότητα προσωρινής αναστολής άδειας λειτουργίας ιδιωτικού νοσηλευτηρίου. Όπως κι έγινε στη συγκεκριμένη περίπτωση.

Η απολύμανση και η επιβεβαίωση ότι ένα δίκτυο είναι ξανά ασφαλές αποτελούν δύο διαφορετικά στάδια. Μετά τις διορθωτικές παρεμβάσεις απαιτείται επαναξιολόγηση, με επαναληπτικές δειγματοληψίες όπου ενδείκνυται. Ακόμη και όταν εντοπιστεί το βακτήριο σε σωλήνωση, αυτό δεν αποδεικνύει από μόνο του ότι από εκεί μολύνθηκε ένας ασθενής.

Σε μονάδες νεογνών και εντατικής θεραπείας, όπου οι ασθενείς είναι ιδιαίτερα ευάλωτοι, κρίσιμες είναι η έγκαιρη αναγνώριση περιστατικών, η παρακολούθηση πιθανώς εκτεθειμένων ανθρώπων και η λειτουργία των επιτροπών ελέγχου λοιμώξεων.

Στο σπίτι μας

Η λεγεωνέλλα μπορεί να αναπτυχθεί και σε οικιακές εγκαταστάσεις, ιδιαίτερα όταν το νερό παραμένει στάσιμο. Στην Κύπρο, όπου χρησιμοποιούνται ευρέως ντεπόζιτα και ηλιακοί θερμοσίφωνες, η συντήρηση έχει ιδιαίτερη σημασία. Πιθανά σημεία ανάπτυξης είναι σωληνώσεις, ντους, βρύσες, δεξαμενές και ορισμένοι υγραντήρες. Αντίθετα, τα συνηθισμένα κλιματιστικά τύπου split units δεν αποτελούν συνήθη πηγή λεγεωνέλλας, όπως διευκρίνισε ο κ. Ηροδότου.

Οι Υγειονομικές Υπηρεσίες του Υπουργείου Υγείας τονίζουν τη σημασία της συντήρησης και της αποφυγής στάσιμου νερού. Με βάση αυτές τις αρχές και τις πρακτικές οδηγίες του αμερικανικού CDC, μπορούμε:

• Να καθαρίζουμε ντους και εξαρτήματα βρυσών από άλατα και επικαθίσεις.
• Να συντηρούμε δεξαμενές, φίλτρα και θερμοσίφωνες σύμφωνα με τις οδηγίες των κατασκευαστών.
• Να αφήνουμε να τρέξει το νερό από βρύσες και ντους που έμειναν αχρησιμοποίητα τουλάχιστον μία εβδομάδα, αποφεύγοντας την εισπνοή σταγονιδίων.
• Να καθαρίζουμε τακτικά τους υγραντήρες και να ελέγχουμε με τεχνικό τη ρύθμιση του ζεστού νερού, λαμβάνοντας μέτρα κατά των εγκαυμάτων.

Άλλα επικίνδυνα βακτήρια

Η λεγεωνέλλα δεν είναι το μοναδικό βακτήριο που μπορεί να αναπτυχθεί σε εγκαταστάσεις νερού και να δημιουργήσει προβλήματα υγείας. Ορισμένα μικρόβια αποτελούν άμεσο κίνδυνο για ευάλωτους ασθενείς, ενώ άλλα χρησιμοποιούνται κυρίως ως δείκτες επιμόλυνσης. Δεν έχουν όλα την ίδια συμπεριφορά ούτε αναζητούνται με τις ίδιες εξετάσεις.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η ψευδομονάδα (Pseudomonas aeruginosa). Ευδοκιμεί σε υγρά περιβάλλοντα, όπως νιπτήρες και αποχετεύσεις, και μπορεί να μολύνει εξοπλισμό εάν δεν τηρούνται οι κατάλληλοι κανόνες. Είναι ιδιαίτερα ανησυχητική στα νοσηλευτήρια, καθώς μπορεί να προκαλέσει πνευμονία, λοιμώξεις τραυμάτων, του ουροποιητικού ή του αίματος, ενώ ορισμένα στελέχη είναι ανθεκτικά στα αντιβιοτικά.

Τα μη φυματιώδη μυκοβακτηρίδια μπορούν, επίσης, να επιβιώνουν σε δίκτυα νερού και βιοφίλμ των σωληνώσεων. Μπορεί να προκαλέσουν λοιμώξεις, κυρίως σε άτομα με εξασθενημένο ανοσοποιητικό ή χρόνια πνευμονικά προβλήματα.

Διαφορετική είναι η περίπτωση του E. coli και των εντεροκόκκων. Η παρουσία τους στο πόσιμο νερό αποτελεί ένδειξη πιθανής κοπρανώδους επιμόλυνσης, όχι ένδειξη του ίδιου μηχανισμού κινδύνου με τη λεγεωνέλλα. Η νομοθεσία απαιτεί μηδενική παρουσία τους σε δείγμα 100 ml. Γι' αυτό η παρακολούθηση κάθε μικροοργανισμού χρειάζεται διαφορετικά κριτήρια, εξετάσεις και μέτρα αντιμετώπισης.