Οι ενεργειακές προκλήσεις της επόμενης προεδρίας

Καθώς η Κύπρος εισέρχεται σε πορεία προεδρικών εκλογών του 2028, η ενέργεια αποτελεί ίσως τη μεγαλύτερη οικονομική πρόκληση που θα κληθεί να αντιμετωπίσει η επόμενη προεδρία. Από τις τιμές του ηλεκτρισμού και την ενεργειακή ασφάλεια μέχρι το φυσικό αέριο, τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας (ΑΠΕ) και τη διασύνδεση με την Ευρώπη, οι αποφάσεις που θα ληφθούν κατά την επόμενη προεδρική θητεία θα καθορίσουν το ενεργειακό και αναπτυξιακό μοντέλο της χώρας για δεκαετίες.

Η επόμενη κυβέρνηση θα παραλάβει έναν ενεργειακό τομέα σε κρίσιμη καμπή. Οι τιμές ηλεκτρισμού παραμένουν πολύ υψηλές, η επάρκεια ηλεκτροπαραγωγής βρίσκεται υπό πίεση, οι περικοπές ανανεώσιμης ενέργειας αυξάνονται, η αποθήκευση και η ανάπτυξη των δικτύων έχουν καθυστερήσει, το φυσικό αέριο ακόμη δεν έχει έρθει και το έργο στο Βασιλικό παραμένει ανολοκλήρωτο.

Το πρόβλημα είναι ότι, επί χρόνια, δεν καταφέραμε να αναπτύξουμε μια συνεκτική, μακροπρόθεσμη ενεργειακή στρατηγική και να προχωρήσουμε στην αποτελεσματική υλοποίησή της.

Από τη διαχείριση κρίσεων στον μακροχρόνιο σχεδιασμό

Οι χώρες που πετυχαίνουν στον τομέα της ενέργειας αποφασίζουν πρώτα πού θέλουν να βρίσκεται το ενεργειακό τους σύστημα σε είκοσι χρόνια και στη συνέχεια επιλέγουν τις επενδύσεις που χρειάζονται για να φτάσουν εκεί.

Εμείς συχνά κάνουμε το αντίστροφο. Επιλέγουμε έργα -LNG, ΑΠΕ, αποθήκευση, διασύνδεση-, πολλές φορές την τελευταία στιγμή, αντιδρώντας σε προβλήματα, χωρίς να έχει προηγηθεί ολοκληρωμένος σχεδιασμός. Αυτό οδηγεί σε καθυστερήσεις, αυξήσεις κόστους, επικαλύψεις και διάχυση ευθυνών. Συχνά δεν γνωρίζουμε καν ποιο θα είναι τελικά το συνολικό κόστος για τους καταναλωτές. Υπάρχει επίσης το χρόνιο και διαβρωτικό πρόβλημα της διαφθοράς, το οποίο πρέπει να αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά.

Η επόμενη κυβέρνηση χρειάζεται ένα δεσμευτικό ενεργειακό σχέδιο μέχρι το 2040. Πρέπει να καθορίζει τις ανάγκες ηλεκτροπαραγωγής, την απόσυρση των παλαιών μονάδων, τη νέα συμβατική ισχύ, την ανάπτυξη των ΑΠΕ, τις ανάγκες αποθήκευσης και τον ρόλο του φυσικού αερίου και της διασύνδεσης GSI.

Πάνω απ’ όλα, πρέπει να υπάρχουν χρονοδιαγράμματα, σαφώς καθορισμένες αρμοδιότητες και λογοδοσία. Δεν μας λείπουν οι επιλογές. Αυτά που μας λείπουν είναι ο σχεδιασμός και η αποτελεσματική υλοποίηση.

Το σύστημα χρειάζεται αλλαγή

Η εξάρτηση από πετρελαϊκά προϊόντα και το κόστος των δικαιωμάτων εκπομπών εξακολουθούν να επιβαρύνουν σημαντικά τις τιμές και την ενεργειακή ασφάλεια. Δεν μπορούν όμως πλέον να αποτελούν τη μοναδική εξήγηση. Πληρώνουμε επίσης το κόστος των δικών μας λαθών και καθυστερήσεων.

Ακόμη δεν έχουμε φυσικό αέριο. Η αγορά ηλεκτρισμού δεν έχει δημιουργήσει τον πραγματικό ανταγωνισμό που απαιτείται για να μειωθούν οι τιμές. Η αποθήκευση άργησε να αναπτυχθεί. Τα δίκτυα χρειάζονται ενίσχυση.

Οι περικοπές ΑΠΕ αυξήθηκαν κατά 83% το 2025. Αυτό δείχνει ότι η ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών έχει ξεπεράσει την ικανότητα του ηλεκτρικού συστήματος να τις απορροφήσει. Η λύση δεν είναι απλώς η εγκατάσταση περισσότερων φωτοβολταϊκών. Χρειαζόμαστε αποθήκευση, αναβάθμιση και ψηφιοποίηση των δικτύων, καλύτερη διαχείριση της ζήτησης και μια πραγματικά ανταγωνιστική αγορά.

Το σημαντικότερο είναι το όφελος από τη φθηνή ηλιακή ηλεκτρική ενέργεια να φτάνει στους καταναλωτές και όχι μόνο στους παραγωγούς και προμηθευτές ενέργειας από ΑΠΕ.

Όταν παράγουμε ανανεώσιμη ηλεκτρική ενέργεια και στη συνέχεια την πετάμε, δεν έχουμε απλώς ένα τεχνικό πρόβλημα. Έχουμε οικονομική απώλεια. Το πρόβλημα είναι πλέον ολοένα και περισσότερο ζήτημα σχεδιασμού και λειτουργίας της αγοράς.

Η GSI σε νέα κρίσιμη φάση

Η είσοδος της Meridiam ως πλειοψηφικού επενδυτή έχει αλλάξει ουσιαστικά την εικόνα. Ένας μεγάλος διεθνής επενδυτής υποδομών αναλαμβάνει επενδυτικό κίνδυνο και δεσμεύει κεφάλαια, ενώ ο ΑΔΜΗΕ παραμένει στρατηγικός μέτοχος και τεχνικός ηγέτης. Η GSI έχει πλέον μετατραπεί σε εμπορικό έργο.

Αυτό δεν σημαίνει ότι έχουν λυθεί όλα τα προβλήματα. Απαιτείται ακόμα η οριστικοποίηση της χρηματοδότησης, των ρυθμιστικών αποφάσεων και των θαλάσσιων ερευνών, ενώ πρέπει να αντιμετωπιστεί και ο γεωπολιτικός κίνδυνος.

Δεν πρέπει να επιτραπεί στην Τουρκία να αποκτήσει de facto δικαίωμα βέτο σε ένα ευρωπαϊκό έργο. Χρειάζεται έμπρακτη πολιτική και διπλωματική στήριξη από την Ευρωπαϊκή Ένωση, τις ΗΠΑ και, πλέον, τη Γαλλία.

Παράλληλα, πρέπει να υπάρχει πλήρης διαφάνεια ως προς το κόστος και τη χρηματοδότηση των μεγάλων έργων και σαφής κατανομή του κινδύνου υπερβάσεων κόστους. Οι καταναλωτές δεν μπορούν να λειτουργούν ως απεριόριστοι ασφαλιστές.

Πρέπει όμως να συνυπολογίζονται και τα οφέλη της GSI: μεγαλύτερος ανταγωνισμός, πρόσβαση στην ευρωπαϊκή αγορά ηλεκτρισμού, καλύτερη αξιοποίηση των ΑΠΕ, μειωμένες ανάγκες εφεδρείας και μεγαλύτερη ενεργειακή ασφάλεια. Ακόμα και υπό συντηρητικές παραδοχές, η άμεση επίπτωση στους καταναλωτές αναμένεται να είναι περίπου ουδέτερη, ενώ τα ευρύτερα στρατηγικά οφέλη παραμένουν σημαντικά.

Βασιλικό: Η δυσκολότερη εκκρεμότητα

Η κατάσταση στο Βασιλικό είναι πολύ πιο προβληματική.

Το έργο εισαγωγής LNG μπορεί τεχνικά να ολοκληρωθεί. Το ερώτημα πλέον είναι με πόσο πρόσθετο κόστος, σε πόσο χρόνο και με ποιον συμβατικό κίνδυνο.

Είναι απαραίτητο αυτή τη φορά η ΕΤΥΦΑ να επιλέξει έναν ισχυρό, διεθνή εργολάβο με αποδεδειγμένη εμπειρία, σαφώς καθορισμένο αντικείμενο εργασιών και ξεκάθαρες συμβατικές ευθύνες.

Αλλά, ακόμα και αν το έργο ολοκληρωθεί, η οικονομική του διάσταση πρέπει να επανεξεταστεί. Το συνολικό κόστος έχει αυξηθεί τόσο πολύ ώστε, εάν ανακτηθεί μέσω της τιμής του φυσικού αερίου, είναι αμφίβολο κατά πόσον θα μπορέσει να βοηθήσει ουσιαστικά στη μείωση των τιμών ηλεκτρισμού.

Το ίδιο ισχύει και για το FSRU Προμηθέας. Δεν πρέπει να χρησιμοποιηθεί απλώς επειδή το έχουμε ήδη αγοράσει. Η απόφαση πρέπει να βασιστεί στο χαμηλότερο μελλοντικό κόστος και στη μεγαλύτερη αξιοπιστία εφοδιασμού σε σύγκριση με άλλες επιλογές.

Τα κοιτάσματα αλλάζουν το τοπίο

Για πρώτη φορά, τα κυπριακά κοιτάσματα φυσικού αερίου περνούν στην πραγματική ανάπτυξη.

Η τελική επενδυτική απόφαση για το Κρόνος αποτελεί σημαντικό ορόσημο. Η πρώτη παραγωγή αναμένεται το 2028 μέσω Αιγύπτου. Δεν πρέπει όμως να δημιουργούνται υπερβολικές προσδοκίες για τα κρατικά έσοδα, τα οποία αναμένεται να είναι σχετικά περιορισμένα λόγω σημαντικών εμπορικών παραχωρήσεων.

Πιθανότατα θα ακολουθήσει το Αφροδίτη γύρω στο 2031 και αργότερα τα Γλαύκος και Πήγασος. Στόχος πρέπει να είναι η εξασφάλιση καλύτερων οικονομικών αποδόσεων για την Κύπρο. Για τις εξαγωγές, η Αίγυπτος παραμένει σήμερα η πιο άμεσα εφαρμόσιμη επιλογή λόγω των υφιστάμενων υποδομών της.

Η κυβέρνηση πρέπει επίσης να εξετάσει το κατά πόσον ένα κυπριακό κοίτασμα, ιδιαίτερα το Καλυψώ, θα μπορούσε μακροπρόθεσμα να τροφοδοτήσει την εγχώρια αγορά.

Η Κύπρος χρειάζεται μόνο περίπου 0,7-1 bcm φυσικό αέριο ετησίως για ηλεκτροπαραγωγή. Ένας υποθαλάσσιος αγωγός από το Καλυψώ προς το Βασιλικό θα μπορούσε, εφόσον αποδειχθεί βιώσιμος, να προσφέρει μια τέτοια λύση γύρω στο 2032-2034.

Το LNG θα μπορούσε τότε να αποτελέσει μεταβατική και όχι μόνιμη λύση.

Η ευκαιρία

Μέχρι το τέλος της δεκαετίας πρέπει να έχουν δρομολογηθεί τρεις ουσιαστικά μη αναστρέψιμες αλλαγές:

Πρώτον, ένα ολοκληρωμένο ενεργειακό σχέδιο μέχρι το 2040, με σαφείς αρμοδιότητες υλοποίησης και λογοδοσία.

Δεύτερον, ριζικός μετασχηματισμός του ηλεκτρικού συστήματος, με μεγάλης κλίμακας αποθήκευση, ισχυρότερα δίκτυα και πραγματικά ανταγωνιστική αγορά, ώστε η φθηνή ηλιακή ενέργεια να μεταφράζεται σε χαμηλότερους λογαριασμούς.

Τρίτον, οριστικές αποφάσεις για την ενεργειακή ασφάλεια: φυσικό αέριο, επάρκεια ηλεκτροπαραγωγής και τερματισμός της ενεργειακής απομόνωσης της Κύπρου.

Τα βασικά κομμάτια του ενεργειακού παζλ υπάρχουν. Αυτό που χρειάζεται είναι να τα αξιοποιήσουμε μέσα από μια συνεκτική στρατηγική και αποτελεσματική υλοποίηση.

Αν το πετύχουμε, η εικόνα μπορεί να είναι πολύ διαφορετική μέσα στην επόμενη δεκαετία: ασφαλέστερος ενεργειακός εφοδιασμός, πολύ μεγαλύτερη αξιοποίηση των ΑΠΕ, πραγματικός ανταγωνισμός, χαμηλότερο κόστος ηλεκτρισμού και ένα σύγχρονο ενεργειακό σύστημα συνδεδεμένο με την Ευρώπη.

Η Κύπρος δεν στερείται ενεργειακές επιλογές. Η πρόκληση για την επόμενη προεδρία είναι να μετατρέψει αυτές τις επιλογές σε αποφάσεις, τις αποφάσεις σε έργα και τα έργα σε πραγματικό όφελος για τους καταναλωτές, την οικονομία και τη χώρα.

*Ανώτερου συνεργάτη στο Παγκόσμιο Κέντρο Ενέργειας του Ατλαντικού Συμβουλίου  @CharlesEllinas