Αλλαγές στον τρόπο διοίκησης των ημικρατικών οργανισμών και κρατικών επιχειρήσεων, με έμφαση στις διαδικασίες επιλογής των διοικητικών συμβουλίων ώστε να είναι αξιοκρατικές, έχει ζητήσει από την Κυπριακή Δημοκρατία η ΕΕ, στο πλαίσιο της τρέχουσας διαδικασίας του ευρωπαϊκού εξαμήνου.
Πρόκειται για την ετήσια διαδικασία αξιολόγησης των οικονομικών πολιτικών και μεταρρυθμίσεων η οποία καταλήγει στην έκδοση συστάσεων από το Συμβούλιο σχετικά με την οικονομική, κοινωνική, διαρθρωτική και δημοσιονομική πολιτική και την πολιτική απασχόλησης του κάθε κράτους. Δηλαδή τα κράτη μέλη της ΕΕ συμφωνούν μεταξύ τους τι πρέπει να κάνουν για να βελτιώσουν τις οικονομικές τους επιδόσεις. Στην περίπτωση της Κύπρου υπάρχει αναφορά στους ημικρατικούς.
Η καταγραφή του θέματος στην τελική δέσμη συστάσεων σημαίνει ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θεωρεί τη διακυβέρνηση των ημικρατικών οργανισμών ως δομικό ζήτημα που επηρεάζει την ανταγωνιστικότητα, την αποτελεσματικότητα του κράτους και την αναπτυξιακή προοπτική της οικονομίας. Ανάλογη σύσταση είχε συμπεριληφθεί στις συστάσεις για το 2022.
Το Συμβούλιο ζητεί από την Κύπρο «να βελτιώσει τη διακυβέρνηση των κρατικών επιχειρήσεων μέσω του αξιοκρατικού διορισμού των διοικητικών συμβουλίων, της πολιτικής όσον αφορά το ιδιοκτησιακό καθεστώς και της διαχείρισης βάσει επιδόσεων». Από το λεκτικό προκύπτει ότι η τρέχουσα διαδικασία, με τη σύσταση του Γνωμοδοτικού Συμβουλίου, δεν είναι η καλύτερη. Η αξιοκρατία παραμένει ζητούμενο.
Ο τελευταίος κύκλος διορισμών στα διοικητικά συμβούλια των ημικρατικών οργανισμών πυροδότησε μια έντονη πολιτική κόντρα, η οποία δεν έλαβε υπόψη τη μεγάλη εικόνα, που είναι η ανάγκη οι ημικρατικοί να αποκτήσουν επαγγελματική διοίκηση, με το κράτος και την κυβέρνηση να μην έχουν επιρροή στην καθημερινή διαχείριση. Μάλιστα στο κείμενο που ετοιμάστηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή γίνεται αναφορά και σε ένα σχέδιο δράσης για τη διακυβέρνηση των κρατικών επιχειρήσεων, το οποίο δεν έχει παρουσιαστεί. Ως έργο περιλαμβάνεται στον απολογισμό δράσης του Υπουργείου Οικονομικών για το 2025.
Αναλυτικά το έγγραφο της σύστασης αναφέρει για τους ημικρατικούς:
«Η Κύπρος έχει περιθώρια να βελτιώσει τη διακυβέρνηση των κρατικών επιχειρήσεων. Οι επιχειρήσεις αυτές διαδραματίζουν κεντρικό ρόλο σε βασικούς τομείς της οικονομίας, ιδίως σε κλάδους που χαρακτηρίζονται από φυσικά μονοπώλια (π.χ. ηλεκτρική ενέργεια, τηλεπικοινωνίες, ύδρευση, διαχείριση λυμάτων και υποδομές). Ωστόσο, η διακυβέρνησή τους εξακολουθεί να υπολείπεται των διεθνών προτύπων, καθώς παρατηρούνται επίμονες αδυναμίες όσον αφορά τη λογοδοσία, τη διαφάνεια, τις διαδικασίες διορισμού μελών διοικητικών συμβουλίων και την απουσία ξεκάθαρης πολιτικής όσον αφορά το ιδιοκτησιακό καθεστώς. Η αποτελεσματική εφαρμογή του πρόσφατα εγκριθέντος σχεδίου δράσης για τη διακυβέρνηση των κρατικών επιχειρήσεων θα μπορούσε να συμβάλει στην αντιμετώπιση αυτών των προκλήσεων και στη βελτίωση των επιδόσεων των κρατικών επιχειρήσεων, να στηρίξει τον εκσυγχρονισμό τους και να ενισχύσει τη συμβολή τους στην επίτευξη στρατηγικών στόχων πολιτικής, συμπεριλαμβανομένης της πράσινης και της ψηφιακής μετάβασης».
Δηλαδή για την ΕΕ η λειτουργία των ημικρατικών δεν αφορά μόνο το θέμα επιλογής προσώπων αλλά το εντάσσει σε ένα ευρύτερο ζήτημα εταιρικής διακυβέρνησης των κρατικών επιχειρήσεων.
Το ζητούμενο είναι, επομένως, η εφαρμογή των αλλαγών που θα μετατρέψουν τις υφιστάμενες διαδικασίες σε ένα σταθερό σύστημα εταιρικής διακυβέρνησης.
Τι έχει δει το ΔΝΤ
Με άλλα λόγια, η ευρωπαϊκή αξιολόγηση καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η σημερινή κατάσταση δεν είναι ικανοποιητική. Η τεχνική βοήθεια που παρείχε το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο προς την Κύπρο το 2023 οδηγούσε ουσιαστικά προς την ίδια κατεύθυνση. Στην εκτενή μελέτη του για την ενίσχυση της διακυβέρνησης και εποπτείας των κρατικών επιχειρήσεων, το ΔΝΤ διαπίστωνε ότι η επιλογή μελών διοικητικών συμβουλίων γινόταν από το Υπουργικό Συμβούλιο μέσω διαδικασιών που θεωρούνταν ευάλωτες σε πολιτικοποίηση, ενώ η κοινή αντίληψη του κοινού ήταν ότι οι διορισμοί παρέμεναν αδιαφανείς και πολιτικά επηρεασμένοι.
Η ομάδα του ΔΝΤ εντόπισε 17 κρατικές επιχειρήσεις μεταξύ συνολικά 58 δημόσιων φορέων. Αυτές οι κρατικές επιχειρήσεις διαχειρίζονται συνολικά περιουσιακά στοιχεία που αντιστοιχούν σε περίπου 22,3% του ΑΕΠ της χώρας το 2021.
Το ΔΝΤ ανέφερε (σ.σ. η αποστολή ολοκληρώθηκε τον Αύγουστο το 2023) ότι η δημιουργία ενός ανεξάρτητου Συμβουλίου θα μπορούσε να αποτελέσει θετική εξέλιξη αλλά ταυτόχρονα τόνιζε πως αυτό δεν αρκεί από μόνο του. Εισηγείτο τη δημιουργία μιας πλήρως θεσμοθετημένης δομής για τις υποψηφιότητες, με σαφείς διαδικασίες, δημοσιότητα, αξιολόγηση με βάση τα προσόντα και τις ανάγκες κάθε οργανισμού, ανοικτή δεξαμενή υποψηφίων και ουσιαστική αποπολιτικοποίηση της διαδικασίας.
Είναι χαρακτηριστικό ότι η έκθεση του ΔΝΤ σημειώνει πως η ίδρυση του Γνωμοδοτικού Συμβουλίου -μια προεκλογική εξαγγελία του Νίκου Χριστοδουλίδη- αποτελεί μεν θετικό βήμα αλλά επέμενε ότι η διαδικασία πρέπει να γίνει επίσημη, ανεξάρτητη και πλήρως διαφανής. Οι διορισμοί, αναφέρει, πρέπει να καθοδηγούνται από την αξιοκρατία και τις επιχειρησιακές ανάγκες των οργανισμών και όχι από άλλες παραμέτρους.
Εξίσου αποκαλυπτική είναι η ευρύτερη εικόνα που παρουσιάζει το ΔΝΤ για τη λειτουργία των ημικρατικών. Η αποστολή του Ταμείου διαπίστωσε ότι δεν υπάρχει κεντρικός φορέας που να ασκεί τις αρμοδιότητες του ιδιοκτήτη εκ μέρους του κράτους, ότι οι ρόλοι των διοικητικών συμβουλίων δεν είναι επαρκώς καθορισμένοι, ότι τα υπουργεία συχνά εμπλέκονται σε αποφάσεις καθημερινής διαχείρισης και ότι η πολιτική παρέμβαση εξακολουθεί να αποτελεί παράγοντα που επηρεάζει τη λειτουργία των οργανισμών.
Παράλληλα, η έκθεση αναφέρει ότι οι διοικήσεις συχνά επικεντρώνονται σε ζητήματα συμμόρφωσης και όχι στη στρατηγική εποπτεία, ενώ η ανεξαρτησία κρίσης των μελών των διοικητικών συμβουλίων εμφανίζεται περιορισμένη. Σύμφωνα με τα ευρήματα του Ταμείου, η αντίληψη που επικρατεί είναι ότι ο ρόλος των συμβουλίων είναι κυρίως να εφαρμόζουν τις κατευθύνσεις της κυβέρνησης και λιγότερο να λειτουργούν ως ανεξάρτητα εταιρικά όργανα.
Το ΔΝΤ προχωρεί ακόμη πιο πέρα, υποδεικνύοντας ότι η Κύπρος θα πρέπει να αναπτύξει πολιτική κρατικής ιδιοκτησίας, να θεσπίσει κεντρική λειτουργία εποπτείας των ημικρατικών, να αναθεωρήσει τον Κώδικα Διακυβέρνησης ώστε να εναρμονιστεί με τις κατευθυντήριες γραμμές του ΟΟΣΑ και να εισαγάγει συστήματα διοίκησης βάσει επιδόσεων και μετρήσιμων δεικτών.
Αυτές ακριβώς οι κατευθύνσεις αντανακλώνται πλέον και στη σύσταση της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Οι Βρυξέλλες δεν περιορίζονται μόνο στο ζήτημα των διορισμών αλλά ζητούν ταυτόχρονα πολιτική για το ιδιοκτησιακό καθεστώς και διαχείριση βάσει επιδόσεων, δηλαδή ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο εταιρικής διακυβέρνησης.
Η ύπαρξη ενός άτυπου ή περιορισμένης εμβέλειας μηχανισμού αξιολόγησης υποψηφίων δεν θεωρείται επαρκής απάντηση στα προβλήματα που διαπιστώνουν οι ευρωπαϊκοί και διεθνείς οργανισμοί.
