Πύλα: Μια συμφωνία που άφηνε υποσχέσεις αλλά ουδέποτε υλοποιήθηκε - Η «συναντίληψη» και η σημερινή αντίληψη

Η σημερινή κοινή παρουσία Νίκου Χριστοδουλίδη και Τουφάν Έρχιουρμαν στην Πύλα, όπου θα παρευρεθούν στο δικοινοτικό φεστιβάλ ειρήνης, αναπόφευκτα φέρνει  στη μνήμη τα όσα σημειώθηκαν στο μικτό χωριό πριν από 3 χρόνια. Η προσπάθεια των δυνάμεων κατοχής για δημιουργία νέων τετελεσμένων με την έναρξη κατασκευαστικών έργων για δημιουργία δρόμου για σύνδεση του κατεχόμενου χωριού Άρσος με την Πύλα δημιούργησε σοβαρή ένταση και δυναμική παρέμβαση από την ειρηνευτική δύναμη. 

Στις 18 Αυγούστου 2023, είχαμε συγκρούσεις (σε κάποιες περιπτώσεις σώμα με σώμα) μεταξύ μελών της ειρηνευτικής δύναμης όταν επιχείρησαν να διακόψουν τις εργασίες που ήταν σε εξέλιξη εντός της νεκρής ζώνης. Σε ένα ακραίο σκηνικό έντασης, με τραυματισμούς μελών της UNFICYP, το θέμα απασχόλησε και το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ. Κατόπιν έντονων διαβουλεύσεων και παρασκηνιακών επαφών υπό τον Κόλιν Στιούαρτ (εκείνη την περίοδο ήταν ειδικός αντιπρόσωπος του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ στην Κύπρο), βρέθηκε η χρυσή τομή ώστε να επιτραπεί, με τη συγκατάθεση και της ελληνοκυπριακής πλευράς, η κατασκευή του δρόμου ώστε οι Τουρκοκύπριοι που μεταβαίνουν στην Πύλα να μην διέρχονται από το οδόφραγμα του Περγάμου. 

Για αποφυγή οποιασδήποτε πολιτικής ή διπλωματικής εκμετάλλευσης, από τα ίδια τα Ηνωμένα Έθνη δεν υπήρξε αναφορά για συμφωνία και ο χαρακτηρισμός που δόθηκε ήταν η περιβόητη συναντίληψη για την Πύλα. Για τους ίδιους λόγους, επίσης, είχε ετοιμαστεί και υπογραφεί ξεχωριστό έγγραφο από την ελληνοκυπριακή και την τουρκοκυπριακή πλευρά με τα δύο έγγραφα να είχαν και την υπογραφή του Κόλιν Στιούαρτ. 

Τι προέβλεπε 

Σε ό,τι αφορά τη συναντίληψη, όπως αποφασίστηκε να αποκαλούν τη συμφωνία, ήταν σαφές και με ξεκάθαρο τρόπο ότι η ευθύνη και ο έλεγχος της νεκρής ζώνης ανήκουν αποκλειστικά στην ΟΥΝΦΙΚΥΠ. Η συγκεκριμένη πρόνοια ήταν κάτι που επιδίωξε η ελληνοκυπριακή πλευρά από την πρώτη στιγμή του διαλόγου, καθώς πρώτιστος στόχος ήταν να διασφαλιστεί ότι κατ’ ουδέναν τρόπο θα αφηνόταν οποιαδήποτε σκιά αναφορικά με το καθεστώς της νεκρής ζώνης. Μέσα στο κείμενο της συμφωνίας, η γραμμή καταπαύσεως του πυρός αποτυπώνεται με σαφήνεια και αναφέρεται ότι η ειρηνευτική δύναμη των Ηνωμένων Εθνών συνεχίζει την παρουσία και τον έλεγχό της σε όλη τη νεκρή ζώνη, αποτρέποντας έτσι την παραβίαση του status quo. Πάντως, με τον έλεγχο της περιοχής στα Ηνωμένα Έθνη, εάν τηρούνταν τα συμφωνηθέντα, θα είχε αποτραπεί η ανεξέλεγκτη πρόσβαση στην περιοχή της Πύλας. Αυτό θα επιτυγχανόταν αφενός με τη δημιουργία του σημείου διέλευσης και αφετέρου με την πλήρη εφαρμογή του Κανονισμού για την Πράσινη Γραμμή. Διασαφηνίστηκε, παράλληλα, ότι ο δρόμος δεν θα τύχει εκμετάλλευσης για εποικισμό της Πύλας ή για πρόσβαση εγκληματικών στοιχείων και παράτυπων μεταναστών στις ελεύθερες περιοχές. Μια άλλη σημαντική πτυχή που είχε συμφωνηθεί ήταν ότι δεν θα επιτρεπόταν η παρουσία στρατιωτικών ή αστυνομικών του κατοχικού καθεστώτος εντός της νεκρής ζώνης. 

Σε ό,τι αφορά τον δρόμο, η συμφωνία προέβλεπε ότι θα κατασκευαστεί όπως είχε σχεδιαστεί. Στα υπογεγραμμένα έγγραφα της συμφωνίας με επισυναπτόμενους χάρτες, καθίσταται σαφές ότι ο έλεγχος του δρόμου εντός της νεκρής ζώνης θα ανήκει στην ειρηνευτική δύναμη. Ειδικότερα, προβλεπόταν η δημιουργία σημείου ελέγχου, στον συγκεκριμένο δρόμο. Συμφωνήθηκε μάλιστα ότι το σημείο ελέγχου θα στελεχώνεται και θα διαχειρίζεται από προσωπικό άλλης ευρωπαϊκής χώρας με τη διευκρίνιση ότι θα ενεργούν εκ μέρους της Κυπριακής Δημοκρατίας. Στη συναντίληψη υπήρχε επίσης η ρητή διευκρίνιση ότι ο δρόμος Άρσους-Πύλας δεν θα χρησιμοποιείται για εμπόριο αλλά ούτε και για στρατιωτικούς σκοπούς.

400 οικόπεδα

Πέραν των πιο πάνω, είχε επίσης συμφωνηθεί όπως στο μικτό χωριό γίνει ο διαχωρισμός οικοπέδων. Σε πρώτη φάση προβλεπόταν να γίνει ο διαχωρισμός των πρώτων 50 οικοπέδων, με την έναρξη των εργασιών να γίνεται παράλληλα με τη χάραξη του δρόμου από το κατεχόμενο Άρσος και μέσω της νεκρής ζώνης θα κατέληγε στην Πύλα. Ο διαχωρισμός των συνολικά 400 οικοπέδων στην Πύλα θα γινόταν σε περιοχή που έχουν ήδη ανεγερθεί κάποιες κατοικίες και το μεγαλύτερο ποσοστό της έκτασης ανήκει σε Τουρκοκύπριους. Η οικοπεδοποίηση της εν λόγω περιοχής αποφασίστηκε με στόχο τη δημιουργία μιας ενιαίας αστικής ανάπτυξης που να διασφαλίζει την αρμονική συνύπαρξη Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων. Η αστική ανάπτυξη θα περιλάμβανε τη δημιουργία μεγάλης οικιστικής περιοχής, ασφαλτόστρωση του δρόμου (σήμερα είναι χωματόδρομος) από την Πύλα στους Τρούλλους, αξιοποίηση κρατικής γεώτρησης που είναι εντός της νεκρής ζώνης για ενίσχυση του δικτύου υδατοπρομήθειας της Πύλας, δημιουργία φωτοβολταϊκών πάρκων και διεύρυνση της περιοχής αστικής χρήσης του χωριού.

Τέλος των εργασιών 

Περί τα τέλη Οκτωβρίου 2023 είχαν αρχίσει οι εργασίες υλοποίησης των όσων συμφωνήθηκαν. Μια συμφωνία που είχε παρουσιαστεί ακόμη και από τα Ηνωμένα Έθνη ως ένα δυνατό χαρτί που θα βοηθούσε ακόμη και για τη λύση του Κυπριακού. Η πρόσκαιρη νότα αισιοδοξίας κράτησε μόνο μερικές ημέρες. 

Στις 6 Νοεμβρίου 2023 το κατοχικό καθεστώς προέβη σε έντονες διαμαρτυρίες προς τα Ηνωμένα Έθνη διότι, όπως υποστήριξαν, στο πλαίσιο των εργασιών οικοπεδοποίησης στην Πύλα από συνεργεία της επαρχιακής διοίκησης Λάρνακας παραβιάστηκαν περιουσίες που ανήκουν σε Τουρκοκύπριους. Η ελληνοκυπριακή πλευρά διέψευσε άμεσα, τονίζοντας ότι όλες οι εργασίες έγιναν στην έκταση που συμφωνήθηκε και είχε χωρομετρηθεί τις προηγούμενες ημέρες. Με αυτήν την αφορμή το κατοχικό καθεστώς κατάφερε να διακόψει τις εργασίες και να τουμπάρει τη συναντίληψη. Διερευνώντας, όμως, περαιτέρω τα πραγματικά αίτια της διακοπής των εργασιών, η άκρη του νήματος φτάνει στην Τουρκία, και συγκεκριμένα στο Υπουργείο Άμυνας και στη στρατιωτική ηγεσία της χώρας, η οποία επηρεάζει σε μεγάλο βαθμό και τις πολιτικές αποφάσεις.

Ο τουρκικός στρατός, μελετώντας τους σχεδιασμούς που συμφωνήθηκαν για τις αναπτύξεις στην Πύλα, ήγειρε σοβαρές ενστάσεις, υποστηρίζοντας ότι, ειδικά με τον διαχωρισμό των 400 οικοπέδων για μελλοντική ανέγερση κατοικιών αλλά και τη δημιουργία του φωτοβολταϊκού πάρκου, επηρεάζονται δυσμενώς τα στρατιωτικά τους σχέδια. Για τον τουρκικό στρατό το φυλάκιο ΤΚ15 (άγαλμα), το οποίο βρίσκεται εντός της νεκρής ζώνης, θεωρείται για τους δικούς τους σχεδιασμούς καθοριστικής σημασίας για την επιτήρηση της περιοχής. Υποστηρίζουν ότι με την ολοκλήρωση των αναπτύξεων θα τεθεί ουσιαστικά εκτός επιχειρησιακών σχεδιασμών. Πέραν τούτου, οι αναπτύξεις, που συμφωνήθηκαν με τη σύμφωνο γνώμη και της Άγκυρας, θα εξανεμίσουν το στρατιωτικό πλεονέκτημα που θεωρεί ότι έχει ο κατοχικός στρατός. Οι ενστάσεις των στρατιωτικών ξεκίνησαν από τον «αρχηγό» του κατοχικού στρατού, ο οποίος αρχικά ενημέρωσε το λεγόμενο υπεξ και, όταν δεν εισακούστηκε, μετέφερε τις ανησυχίες του στην Άγκυρα. Στην Τουρκία σε διπλωματικό επίπεδο επιδίωξαν την υλοποίηση συμφωνίας για την Πύλα, εντούτοις, όπως γίνεται συνήθως, επικράτησε η στρατιωτική άποψη.