«Ρωγμές» στην αντιπλημμυρική ασπίδα - Η Κύπρος απέναντι σε όλο και πιο ακραία καιρικά φαινόμενα

Τα τελευταία χρόνια η συχνότητα και η ένταση των πλημμυρών, μεγάλης και μικρής κλίμακας, αυξάνονται λόγω της κλιματικής κρίσης. Δεν μπορούν να ξεθωριάσουν από τη μνήμη και να παραγνωριστούν εικόνες απόκοσμης καταστροφής από την ευρύτερη περιοχή της Κύπρου, όπως αυτές που άφησε στο πέρασμά της η μεσογειακή κακοκαιρία «Daniel», τον Σεπτέμβριο του 2023: αρχικά στην ανατολική Λιβύη, ακολούθως στη Θεσσαλία της Ελλάδας, και μετά στη νοτιανατολική Βουλγαρία και τη βορειοδυτική Τουρκία. Στη μεν χώρα της Βόρειας Αφρικής καθήλωσε ο αριθμός των 20.000 περίπου νεκρών, συμπεριλαμβανομένων των 10.000 περίπου αγοουμένων. Στη δε Θεσσαλία, εκτός από τις ανυπολόγιστες καταστροφές, η λίστα των θυμάτων έφτασε τους 17, στη Βουλγαρία τους τέσσερις και στην Τουρκία τους 7. Πολύ πιο πρόσφατα, τον περασμένο Αύγουστο, καταγράφηκε, λόγω της κατάρρευσης παγετώνα, η φονική πλημμύρα στο Νεπάλ, αφήνοντας πίσω της πάνω από 1.400 νεκρούς, πάνω από 7.500 αγνοουμένους και οικονομικές ζημιές πολλών δισεκατομμυρίων δολαρίων, με τον ΟΗΕ να διαμηνύει ότι αυτή η κρίση είναι προειδοποίηση για όλο τον κόσμο σε σχέση με τις συνέπειες της κλιματικής αλλαγής.

Αιφνίδιες πλημμύρες

Τα πιο πάνω γεγονότα οφείλονταν σε αιφνίδιες πλημμύρες (flash floods), γνωστές και ως «πλημμύρες-αστραπή», καθώς είναι έντονα πλημμυρικά φαινόμενα που συμβαίνουν μέσα σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα (συνήθως 3-6 ώρες) από την εκδήλωση ισχυρής ή υπερβολικής βροχόπτωσης. Στην περίπτωση της «Daniel» η ταχυπλημμύρα προήλθε από πολύ μεγάλης έντασης και ποσότητας βροχόπτωση, ενώ στο Νεπάλ η κατάρρευση του παγετώνα αλυσιδωτά επέφερε κατολισθήσεις βράχων, οι οποίοι δημιούργησαν ένα τεχνητό φράγμα, το οποίο έσπασε. Σύμφωνα με τους ειδικούς, οι αιφνίδιες πλημμύρες, τουλάχιστον στην ακραία τους μορφή, είναι αδύνατο να προβλεφθούν, μπορούν, όμως, με την πρόληψη να μειωθεί το μέγεθος της καταστροφής.

Η ετοιμότητα

Απέναντι στις πρωτόγνωρες συνθήκες των όλο και πιο βίαιων και ακραίων καιρικών φαινομένων, καίριο είναι το ερώτημα για την ετοιμότητα της Κύπρου απέναντι σε κρίσεις πλημμύρας, τόσο μεγάλης κλίμακας, όπως η «Daniel» το 2023 και τα πρόσφατα γεγονότα στο Νεπάλ, όσο και μικρότερης, οι οποίες κάθε χρόνο – όπως πριν δύο μήνες και μάλιστα καλοκαίρι – δημιουργούν σωρεία προβλημάτων, καθιστώντας τον πολίτη ανήμπορο και απροστάτευτο απέναντι στην ορμητικότητα του νερού. Για τη συνέχεια οι προβλέψεις δίνουν χώρο σε ενίσχυση των βροχοπτώσεων και των ακραίων καταιγίδων στην Ευρώπη, καθώς το κλιματικό φαινόμενο Ελ Νίνιο αναμένεται ότι θα είναι «το πιο έντονο» που έχει παρατηρηθεί εδώ και πάνω από έναν αιώνα, χωρίς να αποκλείεται και ο επηρεασμός της Κύπρου.

Σχέδιο Διαχείρισης

Η ΕΕ, αναγνωρίζοντας την ανάγκη ύπαρξης ενός ενιαίου νομοθετικού πλαισίου για τη διαχείριση του πλημμυρικού κινδύνου, προχώρησε στην υιοθέτηση της Οδηγίας 2007/60/ΕΚ, η οποία καθορίζει τις διαδικασίες αξιολόγησης και διαχείρισης των κινδύνων πλημμύρας.

Στην Κύπρο, το Τμήμα Αναπτύξεως Υδάτων έχει τα τελευταία χρόνια αναπτύξει και εφαρμόσει το σχετικό πλαίσιο για την αξιολόγηση και αντιμετώπιση των κινδύνων πλημμύρας, με σκοπό τον περιορισμό των επιπτώσεων που ενδέχεται να έχουν τα πλημμυρικά φαινόμενα στην ανθρώπινη ζωή και υγεία, στο περιβάλλον, στην πολιτιστική κληρονομιά και τις οικονομικές δραστηριότητες. Ετοίμασε Σχέδιο Διαχείρισης Κινδύνου Πλημμύρας, στο οποίο εμπλέκεται μεγάλος αριθμός υπηρεσιών. Ενδεικτικά, επικεφαλής φορέας σε ό,τι αφορά τη διαφώτιση του κοινού είναι η Πολιτική Άμυνα του Υπουργείου Εσωτερικών.

Στο πιο πάνω πλαίσιο, το ΤΑΥ προχώρησε στον εντοπισμό περιοχών που παρουσιάζουν αυξημένη ευπάθεια σε πλημμυρικά φαινόμενα. Αυτόν τον μήνα, σύμφωνα με την Υπηρεσία Υδρολογίας του Τμήματος Αναπτύξεως Υδάτων, έχουν αναγνωρίσει ακόμη πέντε περιοχές (τέσσερις στη Λάρνακα και μία στη Λεμεσό), φτάνοντας στις 43. Oι περιοχές κατανέμονται σε όλα τα αστικά κέντρα της Κύπρου και δεν περιλαμβάνουν ορεινές περιοχές. Αφορούν κυρίως κινδύνους από ποτάμιες αιφνίδιες πλημμύρες (flash floods), λόγω του μικρού μεγέθους των λεκανών απορροής, της απότομης κλίσης του εδάφους, της χαμηλής βλάστησης, της μεγάλης έντασης βροχόπτωσης και του μικρού χρόνου συγκέντρωσης.

Ανάγκη τοπικής δράσης

Το Σχέδιο Διαχείρισης Κινδύνου Πλημμύρας του ΤΑΥ, το οποίο είναι δημοσιευμένο για αξιοποίηση από τους φορείς και τους πολίτες, για σκοπούς προστασίας (λήψη μέτρων, κατασκευαστικών και μη κατασκευαστικών, για τη μείωση της πιθανότητας να λάβει χώρα πλημμύρα σε συγκεκριμένες περιοχές), ετοιμότητας (πληροφόρηση του κοινού για τους κινδύνους και για το πώς πρέπει να αντιδράσουν σε επεισόδια πλημμύρας: σχέδια και μέτρα έκτακτης ανταπόκρισης σε περίπτωση πλημμύρας) και αποκατάστασης (επιστροφή στις κανονικές συνθήκες το ταχύτερο δυνατό και μετριασμός κοινωνικών και οικονομικών επιπτώσεων στον πληγέντα πληθυσμό), είναι μεν ικανοποιητικό και σε αντίθεση με άλλα ρίσκα πολιτικής προστασίας είναι διαθέσιμο σε δημόσια θέα, ωστόσο, όπως δήλωσε στον «Π» ο αναπληρωτής καθηγητής στο Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο Κύπρου και επιστημονικός διευθυντής στον Τομέα Πολιτικής Προστασίας στο Κέντρο Αριστείας CERIDES, Χρήστος Δημόπουλος, η πολυδιάσπαση αρμοδιοτήτων στις υπηρεσίες – το γνωστό πρόβλημα στην Κύπρο - απαιτεί μεγαλύτερη κινητοποίηση των κοινοτήτων (όχι αποκλειστικά ως νομικές οντότητες), τόσο σε επίπεδο υπαίθρου όσο και στον αστικό ιστό, όταν γνωρίζουν ότι και οι πλημμυρικοί χάρτες αλλά και η εμπειρία τους από το παρελθόν τούς καθιστούν δυνητικά θύματα πλημμυρών.

Οδοί διαφυγής

Χρειάζονται, τόνισε, να γίνονται συσκέψεις εμπλεκομένων σε τοπικό επίπεδο, όχι μόνο εάν καλέσει τοπική σύσκεψη η Πολιτική Άμυνα. «Και όχι μόνο να συζητάμε για το τι και πώς έγινε, αλλά να βλέπουμε και το τοπικό σχέδιο, το οποίο θα πρέπει να υπάρχει, αν δεν έχει αναπτυχθεί, όχι μόνο το εθνικό σχέδιο του ΤΑΥ. Για παράδειγμα, το ΤΑΥ λέει ότι «εγώ έχω τον πλημμυρικό χάρτη, θα πάω σε ένα σημείο να βοηθήσω, π.χ. θα φτιάξω ένα τοπικό φράγμα, για να ανασχέσω». Όμως σε τοπικό επίπεδο, αν σπάσει το φράγμα, έχει δει η τοπική κοινότητα πώς θα κινητοποιηθεί σε σχέση με οδούς διαφυγής; Κάποια παιδιά συμμετέχουν κάθε χρόνο σε κατασκηνώσεις και φεστιβάλ στο Τρόοδος. Οι τοπικές κοινότητες έχουν εξετάσει τι γίνεται για αυτές τις περιπτώσεις, αν σημειωθεί μία πλημμύρα, όταν φέτος και στην Κύπρο σημειώθηκαν μεγάλες και έντονες βροχοπτώσεις τον Αύγουστο; Όλα αυτά πρέπει να ιδωθούν από ένα τοπικό πρίσμα, σε συνδυασμό προφανώς με το εθνικό. Με ασκήσεις επί χάρτου, για να φανεί εάν είναι έτοιμες να διαχειριστούν μία τέτοια κρίση», εξήγησε.

Δραττόμενος της ευκαιρίας, ο δρ Δημόπουλος επισήμανε ότι οι χάρτες επικινδυνότητας του ΤΑΥ δεν αναφέρονται και σε ορεινές περιοχές, έχοντας καταγράψει αναμνήσεις κατοίκων της Κακοπετριάς, για υπερχείλιση του ποταμού Καρκώτη, με αποτέλεσμα να προκληθούν επί προεδρίας του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου σοβαρές ζημιές, με αποτέλεσμα να επισκεφτεί ο ίδιος την κοινότητα.

Αντοχές αγωγών

Την ίδια ώρα, και σε επίπεδο πόλεων, όταν, όπως επισήμανε, συχνά σε περιοχές, όπως για παράδειγμα της Λευκωσίας, η ποσότητα του νερού των πλημμυρών υπερβαίνει της χωρητικότητας των αγωγών των όμβριων υδάτων, καθώς τσιμεντώθηκαν κοίτες των ποταμών, απαιτείται να γίνει και εδώ αντίστοιχη κινητοποίηση. «Πρέπει σε συσκέψεις να εξετάζουν, αν γίνει το πλημμυρικό γεγονός, πώς θα κινητοποιηθούν, ποιες θα είναι οι δυνάμεις που θα κινητοποιήσουν, πώς θα ενημερώσουν τον πληθυσμό, πέραν από το CY ALERT, για πλημμύρες «flash flood», όπου το χρονικό περιθώριο είναι λιγότερο από έξι ώρες, όταν για άλλα φαινόμενα μπορεί η Πολιτική Άμυνα να προειδοποιεί από την προηγούμενη μέρα, αλλά μετά την εκδήλωσή τους να υπάρχουν παράπονα μη ενημέρωσης», είπε.

Αναπτύξεις σε ποταμούς

Όταν θέσαμε στον δρα Δημόπουλο το ζήτημα των αναπτύξεων, είτε αυθαιρέτων είτε νομίμων λόγω εξασφάλισης αδειών, σε περιοχές υψηλού πλημμυρικού κινδύνου, ανέφερε ότι μπορούν από εδώ και πέρα να γίνουν πολύ περισσότερα πράγματα. Όπως είπε, «οι αναπτύξεις υπάρχουν και το πώς θα γίνει ο χειρισμός τους πρέπει να αποτελέσει ένα τεράστιο κομμάτι συζήτησης, και σε κυβερνητικό και τοπικό-κοινωνικό επίπεδο. Για παράδειγμα, για το πώς θα μπορούσαν να απομακρυνθούν από εκεί που δεν πρέπει να βρίσκονται, καθώς μερικές φορές είναι και σε περιοχές Natura 2000».

Κατάρρευση φράγματος

Εδώ ο δρ Δημόπουλος εντάσσει και το ρίσκο καταστροφής ενός φράγματος, μετά από έναν σεισμό, δεδομένου ότι η Κύπρος είναι, λόγω του υδατικού προβλήματος, πρωτοπόρος στην ΕΕ όσον αφορά τον αριθμό τους, θεωρώντας την ίδια ώρα ότι αυτή την παράμετρο τη λαμβάνει υπόψη το ΤΑΥ. «Αν σπάσει έστω και ένα μικρό φράγμα, πίσω από αυτό οι καλλιέργειες ή οι αναπτύξεις, που ίσως να είναι και νόμιμες, θα μπορούσαν να καταστραφούν. Αυτά είναι ζητήματα τα οποία δυστυχώς όταν συζητούνται, στο επίπεδο της κοινότητας της κοινωνίας, η αντίδραση είναι με το ερώτημα 'μα γιατί μας τρομοκρατείτε;'. Εδώ εδράζεται και το ζήτημα της επικοινωνίας και του χειρισμού του ρίσκου. Το ρίσκο είναι εφικτό, είναι γνωστό, γι' αυτό και η ιστορική γνώση των παππούδων μας λέει ότι 'κάτι έγινε κάπου παλιότερα'. Από την άλλη, οι πολίτες, διαβάζοντας τι γίνεται σε όλο τον κόσμο, πρέπει να είναι κινητοποιημένοι σε σχέση με το ότι κάτι έχει αλλάξει τα τελευταία 25 χρόνια, σε βαθμό που πλημμυρικά φαινόμενα είναι πιο έντονα και άμεσα. Είναι η κλιματική αλλαγή. Και δεν είναι μόνο σε μία ή δύο χώρες που εκδηλώνονται πλημμύρες κάθε χρόνο. Είναι σε πάρα πολλές, σε όλο τον κόσμο», σημείωσε.

Έλλειψη ενημέρωσης

Για το ζήτημα του βαθμού ετοιμότητας των πολιτών απέναντι σε μία κρίση πλημμύρας, μιλά στον «Π» και ο επικεφαλής επιχειρήσεων της εθελοντικής ομάδας «SupportCΥ» της Τράπεζας Κύπρου, Μάριος Σταύρου, αναδεικνύοντας την ενημέρωση και εκπαίδευση των πολιτών. Ο ίδιος συμμετείχε στις προσπάθειες βοήθειας των πλημμυροπαθών στη Θεσσαλία το 2023, και μεταφέρει στον «Π» τραγικά κενά, η κάλυψη των οποίων σίγουρα δεν θα απέτρεπε τις τεράστιες ζημιές που προξενεί η αιφνίδια πλημμύρα σε τόσο ακραία μορφή, όπως η κακοκαιρία «Daniel», αλλά σίγουρα θα τις μείωνε και συγχρόνως θα ενίσχυε το επίπεδο ασφάλειας των πολιτών. Έχοντας επίγνωση των δεδομένων στην Κύπρο και έχοντας βιώσει τον αντίκτυπο της καταστροφής στη Θεσσαλία, ο κ. Σταύρου κρούει τον κώδωνα του κινδύνου για την έλλειψη ενημέρωσης των Κυπρίων πολιτών ως προς το πώς να αντιδράσουν σε τέτοιες κρίσεις.

Την ίδια ώρα, τόνισε την ανάγκη για εκπαίδευση των πολιτών σε θέματα πλημμυρών, από την παιδική ηλικία. «Όπως εκπαιδεύουμε τα παιδιά για το πώς θα αντιδράσουν σε έναν σεισμό και από τη στιγμή που φαίνεται ότι η ραγδαιότητα και η ακρότητα κάποιων φαινομένων αυξάνεται, λόγω τις κλιματικής κρίσης, είναι αναγκαίο να μάθουν να ενεργούν και απέναντι σε πλημμύρες», σημείωσε.

Σύμφωνα με τον κ. Σταύρου, στις περιοχές της Ελλάδας που έδωσαν αρωγή για αντλήσεις υδάτων από υποστατικά, διαπίστωσαν έλλειψη ακόμα και αναγκαίων μέτρων μικρής προστασίας, κάτι που, όπως σημείωσε, πρέπει να προσέξουμε και στην Κύπρο. Ενδεικτικά, αναφέρθηκε σε μικρούς οχετούς ομβρίων υδάτων που δεν μπορούσαν να προσφέρουν ικανοποιητική απορρόφηση νερού, για να αποτρέψουν το πλημμύρισμα κτηρίων. 

Την ίδια ώρα επέστησε την προσοχή και σε επιχειρήσεις, τονίζοντας ότι όχι μόνο πρέπει να διαθέτουν αντλίες για υπόγεια που κινδυνεύουν να πλημμυρίσουν, αλλά και να τις ελέγχουν τακτικά εάν λειτουργούν, ώστε την ώρα της κρίσης να μπορούν να στηριχθούν σε αυτές.