Υπάρχει ένα σημαντικό ζήτημα που η κυπριακή οικονομία αντιμετωπίζει εδώ και χρόνια, χωρίς να έχει λάβει τη θεσμική και επιχειρηματική προσοχή που του αναλογεί και αυτό είναι η διαδοχή στις μικρομεσαίες επιχειρήσεις. Δεν πρόκειται απλώς για ζήτημα εταιρικής διακυβέρνησης, αλλά για θέμα που αφορά τον ίδιο τον παραγωγικό ιστό της οικονομίας. Η Κύπρος στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό σε μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις, πολλές από τις οποίες έχουν οικογενειακό χαρακτήρα. Εμπορικές επιχειρήσεις, επαγγελματικά γραφεία, βιοτεχνίες, κατασκευαστικές επιχειρήσεις, ξενοδοχειακές μονάδες και δεκάδες άλλες δραστηριότητες αποτελούν βασικό μέρος της οικονομικής ζωής του τόπου.
Πίσω από πολλές από αυτές τις επιχειρήσεις βρίσκεται ένας ιδρυτής που δημιούργησε την επιχείρηση από το μηδέν και, με την πάροδο των χρόνων, ταύτισε την προσωπική του ταυτότητα με αυτήν. Αυτή η σχέση, όμως, δημιουργεί και μια σημαντική ευπάθεια. Όταν η λειτουργία, η γνώση και οι σχέσεις της επιχείρησης εξαρτώνται υπερβολικά από ένα πρόσωπο, η αποχώρησή του μπορεί να δημιουργήσει ένα κενό που δύσκολα καλύπτεται.
Το ζήτημα αποκτά σήμερα ακόμη μεγαλύτερη σημασία, καθώς μια ολόκληρη γενιά Κυπρίων επιχειρηματιών, που δημιούργησε τις επιχειρήσεις της κατά τις δεκαετίες του 1980 και του 1990, πλησιάζει σταδιακά στην ηλικία της αποχώρησης. Το κρίσιμο ερώτημα είναι πλέον ποιος θα αναλάβει την επόμενη ημέρα. Η διεθνής εμπειρία έχει δείξει ότι πολλές οικογενειακές επιχειρήσεις δεν αποτυγχάνουν επειδή αντιμετωπίζουν προβλήματα στην αγορά ή επειδή δεν είναι ανταγωνιστικές. Αντίθετα, αρκετές υγιείς και κερδοφόρες επιχειρήσεις αντιμετωπίζουν σοβαρά προβλήματα επειδή δεν έχει σχεδιαστεί εγκαίρως η μετάβαση από τη μία γενιά στην επόμενη. Για τις μικρότερες επιχειρήσεις το πρόβλημα είναι ακόμη εντονότερο, καθώς η περιορισμένη οργανωτική δομή και η εξάρτηση από τον ιδιοκτήτη καθιστούν την αποχώρησή του ιδιαίτερα κρίσιμη.
Μία από τις σημαντικότερες δυσκολίες είναι η στενή σύνδεση του επιχειρηματία με την επιχείρηση. Για τον ιδρυτή, η επιχείρηση δεν αποτελεί απλώς ένα περιουσιακό στοιχείο, αλλά αποτέλεσμα δεκαετιών προσωπικής προσπάθειας, σχέσεων και θυσιών. Η σκέψη της αποχώρησης συχνά αντιμετωπίζεται ως απώλεια ενός σημαντικού μέρους της επαγγελματικής του ταυτότητας.
Σε πολλές περιπτώσεις, σημαντικό μέρος της αξίας μιας μικρομεσαίας επιχείρησης βρίσκεται σε άυλα στοιχεία, που δεν έχουν καταγραφεί επαρκώς, όπως τις προσωπικές σχέσεις με πελάτες, την εμπιστοσύνη των προμηθευτών, τη σχέση με τις τράπεζες, τη γνώση της αγοράς και τις καθημερινές διαδικασίες. Όταν όλα αυτά εξαρτώνται από ένα πρόσωπο, η αποχώρησή του μπορεί να συνεπάγεται απώλεια σημαντικού μέρους του επιχειρηματικού κεφαλαίου.
Παράλληλα, σημαντικό ζήτημα αποτελεί η εταιρική διακυβέρνηση. Στις οικογενειακές μικρομεσαίες επιχειρήσεις, ιδιοκτησία, διοίκηση και οικογένεια συχνά συνυπάρχουν χωρίς σαφή διαχωρισμό. Δεν υπάρχουν πάντοτε ξεκάθαροι κανόνες για τη συμμετοχή των μελών της οικογένειας στη διοίκηση, τα προσόντα και τις αμοιβές τους ή τη διαδικασία λήψης σημαντικών αποφάσεων. Η διεθνής πρακτική κινείται προς την κατεύθυνση της επαγγελματοποίησης της διοίκησης, με λειτουργικά διοικητικά συμβούλια, ανεξάρτητα μέλη, οικογενειακά συμβούλια και σαφείς κανόνες για την ιδιοκτησία, την εργοδότηση, τη μερισματική πολιτική, τη διαδοχή και την επίλυση διαφορών. Η επαγγελματοποίηση δεν σημαίνει απώλεια του οικογενειακού χαρακτήρα της επιχείρησης, αλλά μπορεί να αποτελέσει βασική προϋπόθεση για τη διατήρηση και ανάπτυξή της.
Ιδιαίτερη σημασία έχει και η επόμενη γενιά. Τα παιδιά των ιδρυτών έχουν συχνά διαφορετικές εμπειρίες και επαγγελματικές φιλοδοξίες. Πολλά έχουν σπουδάσει και εργαστεί στο εξωτερικό ή σε μεγάλους οργανισμούς, έχοντας εξοικειωθεί με σύγχρονες διαδικασίες και οργανωτικά μοντέλα. Η επιστροφή σε μιαν οικογενειακή επιχείρηση, όπου οι αποφάσεις λαμβάνονται άτυπα και οι ρόλοι δεν είναι ξεκάθαροι, μπορεί να δημιουργήσει σημαντικές εντάσεις. Ακόμη μεγαλύτερο πρόβλημα προκύπτει όταν η επόμενη γενιά αναλαμβάνει την επιχείρηση από υποχρέωση και όχι από πραγματική επιλογή.
Μια από τις συχνότερες πηγές συγκρούσεων είναι, επίσης, η ισότιμη κατανομή των μετοχών μεταξύ των παιδιών, ανεξάρτητα από τη συμμετοχή τους στην επιχείρηση. Η ισότητα στην ιδιοκτησία μπορεί να φαίνεται δίκαιη σε οικογενειακό επίπεδο, δεν είναι όμως πάντοτε λειτουργική σε επιχειρηματικό επίπεδο. Είναι διαφορετικό να εργάζεται καθημερινά ένας μέτοχος στην επιχείρηση και διαφορετικό να υπάρχουν μέτοχοι που δεν συμμετέχουν στη διοίκηση, αλλά διαθέτουν ίσα δικαιώματα στη λήψη αποφάσεων. Χωρίς σαφείς κανόνες, οι οικογενειακές διαφωνίες μπορούν να εξελιχθούν σε εταιρικά αδιέξοδα και να απειλήσουν τη βιωσιμότητα της επιχείρησης.
Η διαδοχή έχει και σημαντική νομική διάσταση. Στην Κύπρο, το δικαίωμα διάθεσης της περιουσίας μέσω διαθήκης δεν είναι απόλυτο, καθώς εφαρμόζονται οι σχετικές πρόνοιες του περί Διαθηκών και Διαδοχής Νόμου, Κεφ. 195, και οι περιορισμοί που αφορούν τη διαθέσιμη μοίρα. Επομένως, ο επιχειρηματίας δεν μπορεί πάντοτε να εξασφαλίσει με μια απλή πρόνοια στη διαθήκη ότι η εταιρεία θα περάσει στο παιδί που τη διαχειρίζεται. Απαιτείται συντονισμός μεταξύ διαθήκης, εταιρικού καταστατικού και συμφωνιών μεταξύ των μετόχων. Ιδιαίτερα σημαντικό είναι το καταστατικό να περιλαμβάνει σύγχρονες πρόνοιες για μεταβίβαση μετοχών, δικαιώματα προτίμησης, εξαγορές και επίλυση αδιεξόδων.
Το πιο σύνθετο ζήτημα είναι συχνά η αποτίμηση και η χρηματοδότηση. Πώς αποτιμάται μια επιχείρηση όταν μεγάλο μέρος της κερδοφορίας της συνδέεται με τον ιδρυτή ή όταν ακίνητα που χρησιμοποιεί η εταιρεία ανήκουν προσωπικά στην οικογένεια; Και, κυρίως, πώς χρηματοδοτείται η εξαγορά των υπολοίπων μετόχων από το παιδί που επιθυμεί να αναλάβει την επιχείρηση; Η περιορισμένη πρόσβαση σε χρηματοδότηση για τέτοιου είδους συναλλαγές και η απουσία οργανωμένης αγοράς για μεταβιβάσεις μικρομεσαίων επιχειρήσεων, καθιστούν τη διαδικασία ακόμη δυσκολότερη.
Η λύση απαιτεί χρόνο και συστηματικό σχεδιασμό. Η διαδικασία θα πρέπει να ξεκινά πέντε έως δέκα χρόνια πριν από την πραγματική αποχώρηση του ιδρυτή. Χρειάζεται διαχωρισμός ιδιοκτησίας και διοίκησης, σύγχρονη συμφωνία μετόχων, σαφής μηχανισμός αποτίμησης και εξόδου, πρόνοιες για επίλυση αδιεξόδων και συντονισμός μεταξύ εταιρικών και κληρονομικών εγγράφων. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να εξεταστεί η σταδιακή μεταβίβαση μετοχών, κατάλληλες εταιρικές δομές ή ασφαλιστικές λύσεις που θα διευκολύνουν τη χρηματοδότηση της εξαγοράς μεριδίων των κληρονόμων. Εξίσου σημαντική είναι η καταγραφή της γνώσης, των διαδικασιών και των επιχειρηματικών σχέσεων, ώστε η αξία της επιχείρησης να μην εξαρτάται αποκλειστικά από ένα πρόσωπο.
