Μία από τις πλέον οδυνηρές χρηματοπιστωτικές κρίσεις των τελευταίων ετών βιώνει η Τουρκία, καθώς η κατάρρευση ενός δικτύου διαχειριστών κεφαλαίων αποκαλύπτει μια γιγαντιαία επενδυτική παγίδα. Σχεδόν μισό εκατομμύριο πολίτες -συγκεκριμένα 455.758 επενδυτές- βρίσκονται πλέον εγκλωβισμένοι σε περισσότερα από 130 αμοιβαία κεφάλαια, τα οποία τέθηκαν υπό καθεστώς αναγκαστικής εκκαθάρισης από τις τουρκικές ρυθμιστικές αρχές. Πρόκειται για περιουσιακά στοιχεία συνολικού ύψους περίπου 20 δισεκατομμυρίων δολαρίων, με το ερώτημα για το εάν και πόσα από αυτά τα κεφάλαια θα επιστραφούν ποτέ στους δικαιούχους να παραμένει ανοιχτό.
Οι τουρκικές αρχές προχώρησαν σε συλλήψεις υψηλόβαθμων στελεχών του χρηματοοικονομικού κλάδου στο πλαίσιο έρευνας για το σχήμα επενδυτικών κεφαλαίων που φέρεται να λειτουργούσε με χαρακτηριστικά πυραμίδας.
Η κερδοσκοπική φούσκα, την οποία ο υπουργός Δικαιοσύνης της Τουρκίας, Ακίν Γκιουρλέκ, παρομοίασε με σχήμα πυραμίδας, προκάλεσε ανησυχία στους επενδυτές και οδήγησε σε ισχυρές πιέσεις στο χρηματιστήριο.
Το δέλεαρ των «χρυσών» αποδόσεων
Η ρίζα του προβλήματος εντοπίζεται στην πολυετή οικονομική ασφυξία που μαστίζει την τουρκική κοινωνία. Με τον επίσημο πληθωρισμό να κινείται κατά μέσο όρο κοντά στο 50% την τελευταία τριετία και τα τραπεζικά επιτόκια καταθέσεων να μην επαρκούν για τη διατήρηση της αγοραστικής δύναμης, εκατοντάδες χιλιάδες καθημερινοί αποταμιευτές στράφηκαν στη χρηματιστηριακή αγορά. Εκεί, εταιρείες διαχείρισης περιουσιακών στοιχείων, όπως οι Tera Portföy Yönetimi και Pusula Portföy Yönetimi, διαφήμιζαν θεαματικές, τριψήφιες αποδόσεις.
Η πραγματικότητα πίσω από τις εντυπωσιακές επιδόσεις ήταν εντελώς διαφορετική. Σύμφωνα με αναλυτές και εποπτικές πηγές, τα εν λόγω funds εφάρμοζαν μια πρακτική τύπου Ponzi. Επένδυαν σε εισηγμένες εταιρείες με εξαιρετικά περιορισμένη διασπορά μετοχών (low free float). Καθώς τα ίδια τα funds αγόραζαν διαρκώς αυτούς τους μη ρευστοποιήσιμους τίτλους, οδηγούσαν τις τιμές τους σε τεχνητή εκτόξευση. Αυτή η άνοδος ανατροφοδοτούσε τις αποτιμήσεις του ίδιου του χαρτοφυλακίου των funds, δημιουργώντας την ψευδαίσθηση τεράστιων κερδών και προσελκύοντας νέους πελάτες.
Οι υψηλές αποδόσεις ήταν «κυρίως τεχνητές», δήλωσε ο Ορκούν Σάκα, λέκτορας στο City St. George’s, University of London. «Σε μια μετοχή με περιορισμένο free float, οι ίδιες οι αγορές του fund καθίστανται το μέσο που επαναπροσδιορίζει την αποτίμηση του ίδιου του χαρτοφυλακίου του fund».
Το ανθρώπινο κόστος
Πίσω από τους αριθμούς κρύβονται προσωπικές τραγωδίες. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του 28χρονου Μεχμέτ Κερβαντσί, ο οποίος τοποθέτησε 2,5 εκατομμύρια τουρκικές λίρες (περίπου 51.000 δολάρια) —χρήματα που προόριζε για τον επικείμενο γάμο του— κατόπιν παρότρυνσης συγγενικού του προσώπου. Όταν επιχείρησε να ρευστοποιήσει μέσω της τραπεζικής εφαρμογής, διαπίστωσε έντρομος ότι οι εντολές πώλησης δεν εκτελούνταν.
Παρόμοια είναι η εμπειρία του 30χρονου trader Τζεμ, ο οποίος είχε δεσμεύσει 2,3 εκατομμύρια λίρες σε προϊόντα της Tera. Τα κεφάλαια αυτά περιλάμβαναν παραδοσιακά χρυσά νομίσματα από τα γαμήλια δώρα του και αποτελούσαν την προκαταβολή για την αγορά πρώτης κατοικίας. Σήμερα, με τα κεφάλαια παγωμένα, δηλώνει ότι αδυνατεί να καλύψει ακόμα και το ενοίκιο του επόμενου μήνα. Αντίστοιχα, άλλοι επενδυτές ρευστοποίησαν ασφαλείς τοποθετήσεις σε χρυσό για να εισέλθουν στα μετοχικά αμοιβαία, παρασυρόμενοι από το ράλι των αποδόσεων και τη θεσμική έγκριση που έφεραν τα εν λόγω σχήματα από την τουρκική Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς.
Η αδυναμία εξόδου
Η αντίστροφη μέτρηση ξεκίνησε στα τέλη Αυγούστου, όταν οι αρμόδιες αρχές προχώρησαν σε ρυθμιστικές παρεμβάσεις για τον περιορισμό των στρεβλώσεων στην αγορά. Οι αλλαγές αυτές πυροδότησαν κύμα ανησυχίας, το οποίο μετατράπηκε σε μαζικό πανικό όταν η Tera ανακοίνωσε την πρόθεσή της να εξαγοράσει την Pusula. Οι επενδυτές άρχισαν να αμφισβητούν την κεφαλαιακή επάρκεια των εταιρειών και έσπευσαν να αποσύρουν τα κεφάλαιά τους.
Μέσα σε λιγότερο από έναν μήνα —από τις 31 Αυγούστου έως τις 23 Σεπτεμβρίου— εκτιμάται ότι αποσύρθηκαν περίπου 600 δισεκατομμύρια λίρες από τα επενδυτικά ταμεία της χώρας. Το sell-off κορυφώθηκε στα μέσα Σεπτεμβρίου, προκαλώντας τη μεγαλύτερη ημερήσια πτώση του τουρκικού χρηματιστηρίου για το τελευταίο έτος. Στις 16 Σεπτεμβρίου, η διοίκηση της Tera παραδέχθηκε ανοιχτά ότι αδυνατεί να ανταποκριθεί στα αιτήματα εξαγοράς των μεριδίων.
Η επόμενη μέρα
Ο φαύλος κύκλος έχει πλέον κλείσει ερμητικά. Για να πληρώσουν τους επενδυτές, τα funds πρέπει να ρευστοποιήσουν μετοχές, αλλά κανένας αγοραστής δεν είναι διατεθειμένος να απορροφήσει υπερτιμημένους τίτλους χωρίς εμπορευσιμότητα.
Η υπόθεση αφήνει βαθιά τραύματα στην αξιοπιστία της τουρκικής χρηματαγοράς. Ενώ προηγούμενες κρίσεις σχετίζονταν κυρίως με νομισματικές αναταράξεις ή τραπεζικά ζητήματα, η παρούσα αναταραχή φέρνει στο φως σοβαρά κενά εποπτείας γύρω από τον έλεγχο των χαρτοφυλακίων και τη διασφάλιση των επενδυτών, δημιουργώντας ένα επικίνδυνο προηγούμενο για τη σταθερότητα του εγχώριου επενδυτικού οικοσυστήματος.
