Η ψευδαίσθηση της απόλυτης ασφάλειας: Η αμερικανική αναδίπλωση και η αναδιαμόρφωση της Λεβαντίνης

Για περισσότερες από τρεις δεκαετίες μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, η αμερικανική εξωτερική πολιτική καθοριζόταν σταθερά από το δόγμα της φιλελεύθερης ηγεμονίας. Η πολιτική αυτή εδραζόταν στην πεποίθηση ότι η ανεξέλεγκτη προβολή της αμερικανικής ισχύος και του εμπορίου θα μπορούσε να αναστείλει μόνιμα τους θεμελιώδεις νόμους της διεθνούς πολιτικής. Εντός αυτού του πλαισίου, οι διαδοχικές κυβερνήσεις στην Ουάσιγκτον αντιμετώπισαν τη Μέση Ανατολή ως ένα ανοικτό πεδίο ένοπλης κοινωνικής αναδιαμόρφωσης. Οι Αμερικανοί σχεδιαστές πολιτικής λειτουργούσαν υπό την υπόθεση ότι ένας ισραηλινο-αμερικανικός άξονας —ενισχυμένος από διμερείς εμπορικές συμφωνίες και αδιαμφισβήτητη στρατιωτική κυριαρχία— θα μπορούσε να καταστείλει διαρκώς την περιφερειακή ισορροπία ισχύος.

Από τις εκστρατείες αλλαγής καθεστώτος της δεκαετίας του 2000 έως τις Συμφωνίες του Αβραάμ, η Ουάσιγκτον και η Ιερουσαλήμ ενέργησαν υπό την ψευδαίσθηση ότι το εμπόριο και οι διπλωματικές συμφωνίες επί χάρτου θα μπορούσαν να υποκαταστήσουν τη σκληρή γεωπολιτική ασφάλεια. Ωστόσο, σε ένα άναρχο διεθνές σύστημα, η επιδίωξη απόλυτης ασφάλειας και ατρωτότητας από μια κυρίαρχη δύναμη ή τον περιφερειακό της εταίρο, πυροδοτεί αναπόφευκτα το δίλημμα ασφαλείας. Αντιλαμβανόμενοι ότι απειλείται η ίδια η επιβίωσή τους, οι παρακείμενοι κρατικοί δρώντες και οι μη κρατικές οντότητες υιοθετούν την ασύμμετρη αντισταθμιστική εξισορρόπηση ως ορθολογική απάντηση στην υπαρξιακή πίεση. Η επιδίωξη απόλυτης κυριαρχίας όχι μόνο αποτυγχάνει να παράγει διαρκή σταθερότητα, αλλά εξαντλεί τα οπλικά αποθέματα, ακυρώνει τις μεταψυχροπολεμικές φιλελεύθερες ψευδαισθήσεις και οδηγεί τελικά την περιοχή σε μια κατακερματισμένη, αυτάρκη και ανταγωνιστική πολυπολική ισορροπία.

Τα όρια της στρατιωτικής ισχύος

Η απαίτηση ενός κράτους για απόλυτη ασφάλεια, όπως συμβαίνει στην περίπτωση του Ισραήλ, επιβάλλει αναπόφευκτα απόλυτη ανασφάλεια στους γειτονικούς δρώντες, προκαλώντας τη διαρκή αντίστασή τους. Προκειμένου να θωρακίσει την κεντρική επικράτειά του, το Ισραήλ διαμορφώνει συστηματικά ουδέτερες ζώνες και διαδρόμους ανάσχεσης. Παραδείγματα αυτής της στρατηγικής αποτελούν οι τακτικές προελάσεις στον νότιο Λίβανο, οι προκεχωρημένες στρατιωτικές αναπτύξεις στη νοτιοδυτική Συρία, καθώς και η επ' αόριστον διατήρηση του στρατιωτικού ελέγχου στη Δυτική Όχθη και τη Γάζα. Πρόκειται, όμως, για μια λανθασμένη λογική: παρότι οι συμβατικές προκεχωρημένες επιχειρήσεις προσφέρουν βραχυπρόθεσμα τακτικά πλεονεκτήματα έναντι κατακερματισμένων αραβικών δυνάμεων, η συμβατική στρατιωτική υπεροχή αδυνατεί να επιβάλει μια διαρκή πολιτική συνθηκολόγηση.

Τα ιστορικά προηγούμενα καταδεικνύουν με σαφήνεια τα όρια της συμβατικής ισχύος απέναντι στον τοπικό εθνικισμό. Για παράδειγμα, η ισραηλινή εισβολή στον Λίβανο, το 1982, εξάρθρωσε τις συμβατικές στρατιωτικές υποδομές της Οργάνωσης για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης (PLO), αλλά λειτούργησε ως καταλύτης για την ανάδυση της Χεζμπολάχ, παγιδεύοντας τις ισραηλινές δυνάμεις σε έναν δεκαοκταετή πόλεμο φθοράς. Οι σύγχρονες επεκτάσεις των ουδέτερων ζωνών απλώς προκαλούν ασύμμετρα κτυπήματα χαμηλού κόστους, απαιτώντας παράλληλα την αδιάκοπη εξάντληση οικονομικών κεφαλαίων και πυρομαχικών. Καθώς ο εθνικισμός παραμένει η ισχυρότερη πολιτική δύναμη παγκοσμίως, μια δύναμη κατοχής που επιχειρεί να αστυνομεύει έναν εχθρικό πληθυσμό εγγυάται τη διαρκή εξέγερση και αντίσταση.

Παράλληλα, αποκαλύπτονται τα βαθιά επιχειρησιακά όρια των δυτικών και ισραηλινών δογμάτων «αποκεφαλισμού ηγεσίας» και αεροπορικής ισχύος. Οι στρατηγικοί αναλυτές έτρεφαν επί μακρόν την ψευδαίσθηση ότι οι στοχευμένες δολοφονίες, οι εναέριοι βομβαρδισμοί και τα πλήγματα ακριβείας θα μπορούσαν να τερματίσουν αποφασιστικά τις συγκρούσεις, προκαλώντας την εσωτερική κατάρρευση των δομών διοίκησης του αντιπάλου. Ωστόσο, απέναντι σε δικτυοκεντρικούς σχηματισμούς, οι συστηματικές δολοφονίες αποτυγχάνουν να κάμψουν την αντίσταση, καθώς η εξουσία αποκεντρώνεται σε σκληρά επιχειρησιακά κλιμάκια. Ανθεκτικοί οργανισμοί, όπως αυτοί που συγκροτήθηκαν από το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC), ευδοκιμούν σε κατανεμημένες και πλεονάζουσες δομές διοίκησης που επιβιώνουν από προσπάθειες αποκεφαλισμού. Πάνω απ' όλα, η αεροπορική υπεροχή από μόνη της δεν επαρκεί για την κατάκτηση και τη διατήρηση εδαφών.

Η κατάρρευση του σχεδίου του «Μεγάλου Ισραήλ»

Η στρατιωτική υπερεξάπλωση επιδεινώνεται από την κατάρρευση των μαξιμαλιστικών εδαφικών φιλοδοξιών του Ισραήλ, γνωστών ως το σχέδιο του «Μεγάλου Ισραήλ». Ως εθνοθρησκευτικό κράτος, το Ισραήλ δεν μπορεί να κυβερνά επ' αόριστον την επικράτεια μεταξύ του Ιορδάνη ποταμού και της Μεσογείου Θάλασσας, διατηρώντας ταυτόχρονα την εθνοτική του πλειοψηφία και τη δημοκρατική του νομιμοποίηση. Η ενδεχόμενη απόδοση πολιτικών δικαιωμάτων στα πέντε εκατομμύρια υπό κατοχή Παλαιστινίους θα εξαφάνιζε οριστικά την εβραϊκή πλειοψηφία που καθορίζει την πολιτική ταυτότητα του κράτους. Από την άλλη πλευρά, μια απόπειρα μαζικής απέλασης θα πυροδοτούσε άμεσο περιφερειακό πόλεμο και θα οδηγούσε σε μόνιμη διεθνή απομόνωση. Έτσι, το Ισραήλ παραμένει εγκλωβισμένο σε ένα μη βιώσιμο status quo διαρκούς, καταναγκαστικής στέρησης πολιτικών δικαιωμάτων.

Αυτή η δημογραφική πραγματικότητα έχει αποδιαρθρώσει την περιφερειακή υψηλή στρατηγική του Ισραήλ. Η πεποίθηση Αμερικανών και Ισραηλινών αναλυτών ότι οι Συμφωνίες του Αβραάμ θα παρέκαμπταν οριστικά το παλαιστινιακό ζήτημα —εντάσσοντας το Ισραήλ στην οικονομική αρχιτεκτονική των αραβικών μοναρχιών του Κόλπου— αποδείχθηκε εσφαλμένη. Η επιδίωξη μαξιμαλιστικών συνόρων κατέστησε την επίσημη εξομάλυνση πολιτικά τοξική για τα αραβικά καθεστώτα, τα οποία οφείλουν να διαχειριστούν τις αντιδράσεις των εγχώριων πληθυσμών τους. Αντί να διασφαλίσει την περιφερειακή ηγεμονία, ο επιθετικός μονομερισμός ενεργοποίησε κλασικές δυναμικές ισορροπίας ισχύος στη Μέση Ανατολή: περιφερειακές δυνάμεις όπως η Τουρκία, η Αίγυπτος και η Σαουδική Αραβία συντονίζουν πλέον τις πολιτικές τους για να περιορίσουν την ισραηλινή ισχύ και να προστατεύσουν τα αναπτυξιακά τους προγράμματα από διασυνοριακές αποσταθεροποιήσεις.

Η εξάντληση του υπεράκτιου προστάτη

Ολόκληρη η προκεχωρημένη στρατιωτική διάταξη του Ισραήλ βασίζεται σε ένα μοναδικό εξωτερικό θεμέλιο: την ισχύ των Ηνωμένων Πολιτειών. Ωστόσο, η ικανότητα της Ουάσιγκτον να εγγυάται επ' αόριστον δεσμεύσεις ασφαλείας στη Μέση Ανατολή έχει προσκρούσει σε σοβαρούς βιομηχανικούς, υλικοτεχνικούς και στρατηγικούς περιορισμούς. Υπό τη συνεχή απειλή χερσαίων πυραύλων κρουζ κατά πλοίων και μη επανδρωμένων αεροσκαφών (ντρόουν), οι αμερικανικές ομάδες κρούσης αεροπλανοφόρων αναγκάζονται να επιχειρούν από μεγάλες αποστάσεις ασφαλείας. Αυτό συνεπάγεται την υπερβολική καταπόνηση των ναυτικών γραμμών ανεφοδιασμού που συνδέονται με απομονωμένους κόμβους επιμελητείας, όπως το Ντιέγκο Γκαρσία, τον περιορισμό των ωρών πτήσης και τη φθορά των στόλων επιφανείας.

Επιπλέον, η αμερικανική αμυντική-βιομηχανική βάση παρουσιάζει σημάδια εξάντλησης. Η Ουάσιγκτον αδυνατεί να αναπληρώνει ταυτόχρονα τα αποθέματά της σε κατευθυνόμενα πυρομαχικά ακριβείας και αναχαιτιστές αεράμυνας, να εφοδιάζει συμμάχους στην Ανατολική Ευρώπη και παράλληλα να προετοιμάζεται για μια ενδεχόμενη σύγκρουση υψηλής έντασης στον Δυτικό Ειρηνικό. Παράλληλα, ο εξαναγκασμός ενός αντιπάλου όπως το Ιράν - οχυρωμένου σε ορεινό και τραχύ ανάγλυφο - μέσω μιας αξιόπιστης χερσαίας εκστρατείας, θα απαιτούσε μια τεράστια εκστρατευτική δύναμη.

Στη σύγχρονη Μέση Ανατολή, κανένα κράτος δεν διαθέτει το δημογραφικό βάρος, τη βιομηχανική υποδομή ή τις συμβατικές δυνάμεις που απαιτούνται για την επιβολή περιφερειακής ηγεμονίας. Το Ιράν αδυνατεί να διασχίσει τον Περσικό Κόλπο για να κατακτήσει και να θέσει υπό κατοχή την Αραβική Χερσόνησο. Οι μοναρχίες του Κόλπου δεν διαθέτουν την ισχύ να καθυποτάξουν το Ιράν. Το Ισραήλ στερείται του απαραίτητου ανθρώπινου δυναμικού για την κατάληψη και αστυνόμευση της αραβικής παράκτιας ζώνης.

Η αναδυόμενη πολυπολική ισορροπία του 2035

Έως το 2035, η Λεβαντίνη δεν θα διέπεται από μια φιλελεύθερη, βασισμένη σε κανόνες τάξη, αλλά θα καταλήξει σε μια άκαμπτη, αυτό-εξισορροπούμενη πολυπολική αρχιτεκτονική, η οποία θα καθορίζεται από την αμερικανική στρατηγική αναδίπλωση και την τοπική αυτάρκεια.

Για τη διαφύλαξη των ζωτικών εθνικών συμφερόντων τους, οι Ηνωμένες Πολιτείες θα αποδιαρθρώσουν το προκεχωρημένο στρατιωτικό τους αποτύπωμα στη Λεβαντίνη και θα υιοθετήσουν τη στρατηγική της υπεράκτιας εξισορρόπησης (offshore balancing). Η Ουάσιγκτον υποχρεούται να επαναπροσδιορίσει την Ανατολική Ασία ως το αποφασιστικό θέατρο της υψηλής στρατηγικής της, προκειμένου να αναχαιτίσει την Κίνα, η οποία αποτελεί τον μοναδικό δομικό ομότιμο ανταγωνιστή με την απαραίτητη οικονομική κλίμακα και πληθυσμό. Στο πλαίσιο αυτό, οι ΗΠΑ θα αποσύρουν τις μόνιμες χερσαίες δυνάμεις τους, θα τερματίσουν τις βάσεις τους στη Λεβαντίνη και θα επιτρέψουν στους περιφερειακούς δρώντες να αλληλο-εξισορροπούνται απευθείας.

Σε αυτή τη νέα αρχιτεκτονική, το Ιράν αποκτά ισχυρό κίνητρο για την απόκτηση επιχειρησιακής πυρηνικής ικανότητας, ως την υπέρτατη αποτροπή απέναντι στο ενδεχόμενο αλλαγής καθεστώτος. Μια ιρανική πυρηνική αποτροπή αναμένεται να αναπαραγάγει τη σταθερότητα του Ψυχρού Πολέμου, αποτρέποντας έναν ολοκληρωτικό πόλεμο μεταξύ Ισραήλ και Ιράν και εδραιώνοντας μια περιφερειακή ισορροπία αμοιβαίας τρωτότητας. Χωρίς την ψευδαίσθηση της απόλυτης ασφάλειας, το Ισραήλ θα αναγκαστεί να εγκαταλείψει τις επεκτατικές εδαφικές φιλοδοξίες του και να υποχωρήσει πίσω από μια οχυρωμένη, απομονωμένη περίμετρο.

Συμπεράσματα και η στρατηγική θέση της Κύπρου

Η μεταψυχροπολεμική επιδίωξη της φιλελεύθερης ηγεμονίας στη Μέση Ανατολή έχει οδηγηθεί σε πλήρες αδιέξοδο. Η αυταπάτη ότι ένας ισραηλινο-αμερικανικός άξονας, οι εμπορικές συμφωνίες και η μονομερής στρατιωτική υπεροχή θα μπορούσαν να παρακάμψουν τα κεντρικά εθνικά ζητήματα, έχει καταρρεύσει. Σε ένα άναρχο διεθνές σύστημα, η επιδίωξη απόλυτης ασφάλειας προκαλεί αναπόφευκτα αντισταθμιστική εξισορρόπηση, ασύμμετρη φθορά και δημογραφικά αδιέξοδα.

Η αμερικανική αμυντική εξάντληση και η μετατόπιση της προτεραιότητας στην Ανατολική Ασία επιβάλλουν τη στρατηγική αναδίπλωση των ΗΠΑ, εξαναγκάζοντας τη Λεβαντίνη να καταλήξει σε μια πολυπολική ισορροπία που θα διέπεται από τοπική ανάσχεση, υπερασπίσιμα σύνορα και την αδιάλλακτη αριθμητική της περιφερειακής ισχύος.

Μέσα σε αυτό το μεταβαλλόμενο περιβάλλον, η Κύπρος αδυνατεί να εξισορροπήσει αυτόνομα απέναντι στην Τουρκία. Όταν οι εξωτερικοί εγγυητές αποσύρονται, τα μικρά κράτη που βρίσκονται στη σκιά μεγάλων περιφερειακών δυνάμεων διαθέτουν μία μόνο ορθολογική επιλογή: τη στρατηγική προσαρμογή, προκειμένου να διασφαλίσουν την κυρίαρχη επιβίωσή τους και να αποτρέψουν τη μετατροπή της διαιρεμένης νήσου σε επιχειρησιακό σημείο ανάφλεξης.

Ο Ιωάννης Τιρκίδης είναι οικονομολόγος και πρόεδρος της Κυπριακής Οικονομικής Εταιρείας. Το άρθρο είναι, επίσης, διαθέσιμο στο Substack του συγγραφέα (https://ioannistirkides.substack.com/publish/posts/published).