Η ΕΚΤ σε αναμονή, τα νοικοκυριά σε αγωνία

Η απόφαση της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας να διατηρήσει αμετάβλητα τα βασικά της επιτόκια δεν αιφνιδίασε τις αγορές. Το επιτόκιο αποδοχής καταθέσεων παραμένει στο 2,50%, των πράξεων κύριας αναχρηματοδότησης στο 2,65% και της οριακής χρηματοδότησης στο 2,90%. Πίσω, όμως, από την τεχνική διατύπωση της ανακοίνωσης κρύβεται μια παραδοχή που αξίζει προσοχή. Η Φρανκφούρτη βρίσκεται αντιμέτωπη με το πιο δύσκολο δίλημμα που μπορεί να έχει μια κεντρική τράπεζα. Ο ίδιος παράγοντας, η ενέργεια, πιέζει ταυτόχρονα τον πληθωρισμό προς τα πάνω και την ανάπτυξη προς τα κάτω.

Πρόκειται για το κλασικό σενάριο της διαταραχής από την πλευρά της προσφοράς, για το οποίο τα εγχειρίδια οικονομικών δεν δίνουν εύκολη απάντηση. Όταν ο πληθωρισμός προέρχεται από υπερβολική ζήτηση, η συνταγή είναι γνωστή. Αυξάνεις τα επιτόκια, συγκρατείς τη δαπάνη και η πίεση στις τιμές υποχωρεί. Όταν, όμως, οι τιμές ανεβαίνουν επειδή ακριβαίνει το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο, η αύξηση των επιτοκίων δεν φθηναίνει ούτε ένα βαρέλι. Απλώς προσθέτει στο κόστος της ενέργειας και το κόστος του χρήματος, επιβαρύνοντας μια οικονομία που ήδη επιβραδύνεται. Αν πάλι η Κεντρική Τράπεζα μείνει αδρανής, κινδυνεύει να δει την ακρίβεια να περνά στους μισθούς και στις προσδοκίες, να γίνεται δηλαδή μόνιμη.

Η ΕΚΤ επιλέγει, προς το παρόν, τη μέση οδό. Δεν κινείται, αλλά δεν δεσμεύεται κιόλας. Δύο στοιχεία της ανακοίνωσης εξηγούν αυτή τη στάση. Πρώτον, ο υποκείμενος πληθωρισμός, δηλαδή ο πληθωρισμός χωρίς τις ευμετάβλητες τιμές ενέργειας και τροφίμων, παραμένει σε γενικές γραμμές σταθερός. Δεύτερον, οι μισθοί δεν έχουν αντιδράσει ουσιαστικά. Με άλλα λόγια, τα λεγόμενα δευτερογενή αποτελέσματα, το σπιράλ τιμών και μισθών που φοβούνται όλοι οι κεντρικοί τραπεζίτες, δεν έχουν ακόμη εμφανιστεί. Η ΕΚΤ, ωστόσο, προειδοποιεί ευθέως ότι όσο εντείνεται και παρατείνεται η ενεργειακή κρίση, τόσο αυξάνεται η πιθανότητα να εμφανιστούν.

Ιδιαίτερη σημασία έχει και η αναφορά στις συνθήκες χρηματοδότησης, οι οποίες έχουν γίνει πιο περιοριστικές μετά την προηγούμενη συνεδρία. Αυτό σημαίνει ότι οι αγορές έκαναν ήδη μέρος της δουλειάς της Κεντρικής Τράπεζας. Οι αποδόσεις των ομολόγων και το κόστος δανεισμού για επιχειρήσεις και κράτη ανέβηκαν χωρίς νέα απόφαση από τη Φρανκφούρτη. Σε αυτό προστίθεται η συνεχιζόμενη συρρίκνωση των χαρτοφυλακίων των προγραμμάτων APP και PEPP, καθώς το Ευρωσύστημα δεν επανεπενδύει πλέον τους τίτλους που λήγουν. Η ποσοτική σύσφιγξη λειτουργεί αθόρυβα στο παρασκήνιο, αφαιρώντας ρευστότητα από το σύστημα. Η διατήρηση των επιτοκίων, επομένως, δεν ισοδυναμεί με χαλάρωση. Η νομισματική πολιτική παραμένει περιοριστική και γίνεται, στην πράξη, αυστηρότερη.

Η επανάληψη της διαθεσιμότητας του Μέσου Προστασίας της Μετάδοσης (TPI) δεν είναι τυπική διατύπωση. Είναι ένα σαφές μήνυμα προς τις αγορές ότι η ΕΚΤ δεν θα επιτρέψει άτακτη διεύρυνση των περιθωρίων δανεισμού μεταξύ των χωρών της ευρωζώνης. Για οικονομίες της περιφέρειας με ιστορικό κρίσεων, όπως η κυπριακή και η ελληνική, η ύπαρξη αυτού του διχτύου ασφαλείας μετρά. Η μνήμη του 2012 και του 2013 είναι ακόμη νωπή.

Τι σημαίνουν όλα αυτά για την Κύπρο; Η κυπριακή οικονομία έχει ένα χαρακτηριστικό που την κάνει ιδιαίτερα ευάλωτη στις αποφάσεις της Φρανκφούρτης. Η συντριπτική πλειονότητα των δανείων είναι κυμαινόμενου επιτοκίου. Κάθε κίνηση της ΕΚΤ περνά γρήγορα και σχεδόν αυτόματα στις δόσεις των νοικοκυριών και των επιχειρήσεων. Η σημερινή απόφαση φέρνει μια προσωρινή ανάσα, αφού δεν προστίθεται νέα επιβάρυνση. Αυτή η ανάσα, όμως, είναι εύθραυστη. Η διατύπωση «από συνεδρίαση σε συνεδρίαση» αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο νέας αύξησης αν τα στοιχεία των επόμενων μηνών δείξουν ότι ο πληθωρισμός ξεφεύγει.

Εδώ η οικονομική ανάλυση συναντά την καθημερινότητα. Το νεαρό ζευγάρι που πήρε στεγαστικό δάνειο τα χρόνια των μηδενικών επιτοκίων, βλέπει σήμερα τη δόση του σημαντικά αυξημένη, ενώ ταυτόχρονα πληρώνει ακριβότερο ρεύμα, ακριβότερα καύσιμα και ακριβότερο καλάθι στο σουπερμάρκετ. Ο συνταξιούχος, του οποίου το εισόδημα δεν ακολουθεί με τον ίδιο ρυθμό την ακρίβεια, βλέπει την αγοραστική του δύναμη να διαβρώνεται μήνα με τον μήνα. Η μικρή επιχείρηση, η καφετέρια, το εργαστήριο, το οικογενειακό κατάστημα, πιέζεται από δύο πλευρές, από την ακριβότερη ενέργεια στο κόστος λειτουργίας και από τον ακριβότερο δανεισμό για κεφάλαιο κίνησης. Η Κύπρος, ως νησιωτική οικονομία με ισχυρή εξάρτηση από εισαγόμενα καύσιμα για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας, νιώθει κάθε ενεργειακή διαταραχή εντονότερα από τον μέσο όρο της ευρωζώνης.

Η πολιτική απάντηση σε εθνικό επίπεδο δεν μπορεί να είναι οριζόντια. Τα γενικευμένα μέτρα στήριξης, όπως οι καθολικές μειώσεις φόρων στην ενέργεια, έχουν υψηλό δημοσιονομικό κόστος και, σε ορισμένες περιπτώσεις, τροφοδοτούν τον ίδιο τον πληθωρισμό που καλούνται να αντιμετωπίσουν. Η σωστή κατεύθυνση είναι στοχευμένη στήριξη προς τα ευάλωτα νοικοκυριά και τους δανειολήπτες που κινδυνεύουν να περάσουν στην κατηγορία των μη εξυπηρετούμενων δανείων. Παράλληλα, χρειάζεται επιτάχυνση των επενδύσεων στις ανανεώσιμες πηγές και στην αποθήκευση ενέργειας. Η ενεργειακή μας εξάρτηση δεν είναι μόνο περιβαλλοντικό ζήτημα. Είναι ζήτημα μακροοικονομικής ανθεκτικότητας και, τελικά, κοινωνικής συνοχής.

Η ΕΚΤ, εν κατακλείδι, κερδίζει χρόνο. Αναμένει να δει αν η ενεργειακή διαταραχή θα αποδειχθεί παροδική ή αν θα ριζώσει στις τιμές και στους μισθούς. Για τους κεντρικούς τραπεζίτες η αναμονή είναι επιλογή πολιτικής. Για το νοικοκυριό που μετρά τη δόση του δανείου και τον λογαριασμό του ρεύματος στο τέλος του μήνα, η αναμονή έχει ένα άλλο, πιο βαρύ όνομα. Λέγεται αβεβαιότητα. Και αυτή, όσο κι αν δεν αποτυπώνεται στα μοντέλα, είναι ίσως το μεγαλύτερο κόστος της σημερινής συγκυρίας.