Υπάρχει ένας ισχυρός συμβολισμός στην επικείμενη επίσκεψη του Αντόνιο Γκουτέρες στην Κύπρο. Ο Πορτογάλος διπλωμάτης εξελέγη Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ το 2016 και ανέλαβε καθήκοντα την 1η Ιανουαρίου 2017, όταν το Κυπριακό βρισκόταν ήδη σε μιαν από τις πιο προχωρημένες φάσεις της ιστορίας του. Λίγες ημέρες αργότερα πραγματοποιήθηκε η Διάσκεψη της Γενεύης και, το καλοκαίρι της ίδιας χρονιάς, ο ίδιος βρέθηκε στο Κραν Μοντανά, επιχειρώντας να οδηγήσει τη διαπραγμάτευση σε στρατηγική συμφωνία.
Τώρα, καθώς η δεύτερη και τελευταία θητεία του ολοκληρώνεται την 31η Δεκεμβρίου 2026, ο Γκουτέρες επιστρέφει στο νησί για επαφές από τις 27 έως τις 29 Ιουλίου. Πρόκειται για την πρώτη επίσκεψη Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ στην Κύπρο εδώ και 16 χρόνια και για μια κίνηση που δύσκολα μπορεί να θεωρηθεί απλώς εθιμοτυπική. Ο κύκλος μοιάζει να κλείνει εκεί όπου ουσιαστικά άνοιξε.
Από το Κραν Μοντανά στο απόλυτο κενό
Το 2017 ο Γκουτέρες δεν περιορίστηκε στον ρόλο του παρατηρητή. Παρουσίασε το γνωστό πλαίσιο των έξι σημείων, αγγίζοντας τα πιο δύσκολα κεφάλαια: Ασφάλεια και εγγυήσεις, στρατεύματα, εδαφικό, περιουσιακό, πολιτική ισότητα και αποτελεσματική συμμετοχή. Η κατάρρευση της διάσκεψης στις 7 Ιουλίου δεν ήταν μόνο μια αποτυχία των δύο κοινοτήτων και των εγγυητριών δυνάμεων. Ήταν και η απώλεια μιας συγκυρίας, στην οποία όλα τα βασικά ζητήματα είχαν βρεθεί ταυτόχρονα στο τραπέζι.
Μετά το Κραν Μοντανά, ο Γκουτέρες προσπάθησε να διασώσει ό,τι είχε απομείνει. Ανέθεσε στην Τζέιν Χολ Λουτ να διερευνήσει τη δυνατότητα κατάρτισης όρων αναφοράς, ώστε οι συνομιλίες να επαναρχίσουν από το σημείο όπου είχαν σταματήσει και όχι από μηδενική βάση. Τον Νοέμβριο του 2019, στο Βερολίνο, οι Νίκος Αναστασιάδης και Μουσταφά Ακιντζί επαναβεβαίωσαν ενώπιόν του τη δέσμευσή τους στη διζωνική, δικοινοτική ομοσπονδία, στην Κοινή Διακήρυξη του 2014, στις προηγούμενες συγκλίσεις και στο Πλαίσιο Γκουτέρες.
Η εικόνα άλλαξε δραματικά μετά την εκλογή του Ερσίν Τατάρ στην ηγεσία των Τουρκοκυπρίων, το 2020. Με τη στήριξη της Άγκυρας, η τουρκική πλευρά έθεσε πλέον ως προϋπόθεση την αναγνώριση της λεγόμενης «κυριαρχικής ισότητας» και άρχισε να προωθεί ανοικτά λύση δύο κρατών. Στην άτυπη συνάντηση «5+1» της Γενεύης, τον Απρίλιο του 2021, ο Γκουτέρες παραδέχθηκε ότι δεν είχε βρεθεί κοινό έδαφος. Παρ' όλα αυτά, αρνήθηκε να κηρύξει τη διαδικασία νεκρή, δηλώνοντας ότι θα συνέχιζε την προσπάθεια για εξεύρεση κοινού εδάφους.
Η επιστροφή μέσω μικρών βημάτων
Η επόμενη σοβαρή κίνηση ήρθε το 2024, με τον διορισμό της Μαρία Άνχελα Ολγκίν ως προσωπικής απεσταλμένης. Η πρώτη αποστολή της δεν εντόπισε κοινό έδαφος για την έναρξη επίσημων διαπραγματεύσεων. Ωστόσο, το άτυπο δείπνο που συγκάλεσε ο Γκουτέρες στη Νέα Υόρκη, τον Οκτώβριο του ίδιου έτους, άνοιξε τον δρόμο για μιαν ευρύτερη συνάντηση με τη συμμετοχή των εγγυητριών δυνάμεων.
Στη Γενεύη, τον Μάρτιο του 2025, καταγράφηκε η πρώτη χειροπιαστή πρόοδος ύστερα από χρόνια. Όχι στα μεγάλα κεφάλαια της λύσης, αλλά σε μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης που προνοούσαν νέα σημεία διέλευσης, αποναρκοθέτηση, συνεργασία σε θέματα νεολαίας, περιβάλλοντος και ενέργειας. Πολύ λίγα υλοποιήθηκαν. Ακολούθησε νέα άτυπη συνάντηση στη Νέα Υόρκη τον Ιούλιο του 2025, με τον Γκουτέρες να επιμένει ότι η εμπιστοσύνη πρέπει να χτιστεί βήμα προς βήμα.
Η μεγάλη πολιτική αλλαγή ήρθε τον Οκτώβριο του 2025, όταν ο Τουφάν Ερχιουρμάν νίκησε τον Τατάρ και επανέφερε από τουρκοκυπριακής πλευράς τη συζήτηση για ομοσπονδιακή λύση. Η εκλογή του δεν άλλαξε αυτομάτως την επίσημη πολιτική της Τουρκίας, ούτε εξαφάνισε τις διαφορές για τις εγγυήσεις, τα στρατεύματα, την πολιτική ισότητα και τη λειτουργικότητα του κράτους. Δημιούργησε, όμως, κάτι που έλειπε επί πέντε χρόνια: έναν Τουρκοκύπριο ηγέτη που δηλώνει έτοιμος να συζητήσει εντός του πλαισίου των Ηνωμένων Εθνών.
Γιατί ο Γκουτέρες επιμένει στην ομοσπονδία
Η προσήλωση του Γκουτέρες στη διζωνική, δικοινοτική ομοσπονδία δεν αποτελεί απλώς προσωπική πολιτική θέση. Ο Γενικός Γραμματέας δεσμεύεται από τις αποφάσεις του Συμβουλίου Ασφαλείας, οι οποίες εξακολουθούν να ορίζουν ως βάση λύσης μιαν ομοσπονδία με πολιτική ισότητα. Δεν έχει εξουσία να αναγνωρίσει δύο κράτη ή να μετατρέψει μόνος του τη διαπραγματευτική βάση. Μόλις τον Ιανουάριο του 2026, το Συμβούλιο Ασφαλείας επανέλαβε ρητά ότι η λύση πρέπει να βασίζεται στη διζωνική, δικοινοτική ομοσπονδία.
Το ίδιο θεσμικό πλαίσιο θα κληρονομήσει και ο διάδοχός του. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι θα επιδείξει την ίδια επιμονή. Ένας νέος Γενικός Γραμματέας μπορεί να θεωρήσει το Κυπριακό χαμηλότερη προτεραιότητα, να περιοριστεί στη διαχείριση της νεκρής ζώνης και των τεχνικών επιτροπών ή να επενδύσει λιγότερο προσωπικό πολιτικό κεφάλαιο.
Άλλωστε, ο Γενικός Γραμματέας διορίζεται από τη Γενική Συνέλευση έπειτα από σύσταση του Συμβουλίου Ασφαλείας. Αυτό σημαίνει ότι η προσωπικότητα, οι προτεραιότητες και οι ισορροπίες μεταξύ των πέντε μονίμων μελών θα επηρεάσουν αναπόφευκτα και τον τρόπο με τον οποίο ο επόμενος επικεφαλής του ΟΗΕ θα προσεγγίσει το Κυπριακό. Η πραγματική απειλή δεν είναι τόσο μια επίσημη εγκατάλειψη της ομοσπονδίας, όσο η σταδιακή απονεύρωσή της μέσα από μιαν ατέρμονη διαχείριση της διχοτόμησης.
Η τελευταία ευκαιρία;
Η επίσκεψη Γκουτέρες μπορεί, πράγματι, να διαβαστεί ως μήνυμα προς τους Κυπρίους ότι το σημερινό παράθυρο ίσως είναι το τελευταίο στο οποίο συνυπάρχουν μια ενεργή ηγεσία του ΟΗΕ, ένας Ελληνοκύπριος ηγέτης που δηλώνει έτοιμος για επανέναρξη, ένας Τουρκοκύπριος ηγέτης που επιστρέφει στην ομοσπονδιακή βάση και μια Ευρωπαϊκή Ένωση που επιχειρεί πιο ενεργό ρόλο.
Δεν είναι, ασφαλώς, η «τελευταία ευκαιρία» με τη στενή ιστορική έννοια. Στη διπλωματία σπάνια υπάρχει ένα απόλυτο τελευταίο παράθυρο. Είναι όμως πιθανόν η τελευταία σοβαρή ευκαιρία αυτής της γενιάς να επιτύχει ομοσπονδιακή επανένωση πριν η διχοτόμηση αποκτήσει ακόμη βαθύτερα χαρακτηριστικά μονιμότητας, μέσα από νέα τετελεσμένα επί του εδάφους, περαιτέρω δημογραφική και οικονομική απόκλιση, αποξένωση των νέων και εδραίωση δύο χωριστών πολιτικών πραγματικοτήτων.
Ο Γκουτέρες δεν μπορεί να λύσει το Κυπριακό μόνος του. Μπορεί, όμως, πριν αποχωρήσει, να αναγκάσει όλους να απαντήσουν καθαρά στο βασικό ερώτημα κατά πόσο επιθυμούν ακόμη ένα κοινό ομοσπονδιακό κράτος ή έχουν συμβιβαστεί με τη μονιμοποίηση της διαίρεσης. Αν η επίσκεψή του καταφέρει να μετατρέψει τη σημερινή κινητικότητα σε συμφωνημένη διαδικασία με σαφή βάση, χρονοδιάγραμμα και πολιτικό ορίζοντα, τότε ο κύκλος που άνοιξε το 2017 ίσως δεν κλείσει με ακόμα μία αποτυχία.
Αν, αντίθετα, χαθεί και αυτή η ευκαιρία, ο διάδοχός του θα παραλάβει όχι απλώς ένα άλυτο πρόβλημα, αλλά μια σύγκρουση της οποίας η συμφωνημένη βάση λύσης θα κινδυνεύει να υπάρχει περισσότερο στα ψηφίσματα παρά στην πολιτική πραγματικότητα. Και τότε η επίσκεψη Γκουτέρες θα μείνει στην Ιστορία όχι ως η αρχή της τελικής προσπάθειας, αλλά ως η τελευταία προειδοποίηση πριν από την οριστική παγίωση της διχοτόμησης.
