Ένταξη στην Σένγκεν: Φόρμουλα για τα οδοφράγματα Περγάμου και Στροβιλίων αναζητούν Λευκωσία και Βρετανικές Βάσεις

Η Κυπριακή Δημοκρατία φαίνεται να επιχειρεί να ξεπεράσει το ένα από τα δύο μεγάλα αγκάθια που δυσκολεύουν την πορεία της προς την ένταξη στη Ζώνη Σένγκεν: το ιδιαίτερο καθεστώς των σημείων διέλευσης εντός των Βρετανικών Βάσεων.

Λευκωσία και Λονδίνο φέρονται να συντονίζονται για την αναβάθμιση των ελέγχων σε Πέργαμος και Στροβίλια, με στόχο ένα «τεχνικό ισοδύναμο» που θα ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις της Σένγκεν, χωρίς να δημιουργείται κανονικό σύνορο μεταξύ της Κυπριακής Δημοκρατίας και των Βάσεων.

Πρόκειται για ένα από τα δύο ζητήματα που είχε αναδείξει πρόσφατα ο «Π», καταγράφοντας τις επιφυλάξεις κρατών μελών για την κυπριακή ένταξη. Το δεύτερο αγκάθι παραμένει η Πράσινη Γραμμή.

Το παράδοξο των Βρετανικών Βάσεων

Μιλώντας στον «Πολίτη», η Δρ Νασία Χατζηγεωργίου, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια και Ερευνήτρια σε θέματα Μεταβατικής Δικαιοσύνης και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, επισήμανε ότι στην περίπτωση των σημείων διέλευσης που βρίσκονται εντός των Βρετανικών Βάσεων προκύπτει ένα ιδιόμορφο καθεστώς, καθώς το Ηνωμένο Βασίλειο, μια τρίτη χώρα εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης και εκτός Σένγκεν, θα κληθεί ουσιαστικά να ασκεί έλεγχο σε σημείο που θα συνδέεται με το εξωτερικό σύνορο της Ζώνης Σένγκεν.

Όπως εξήγησε, οι Βρετανικές Βάσεις βρίσκονται σήμερα εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης. Υπάρχει, ωστόσο, ειδικό καθεστώς που διέπει τις σχέσεις τους με την Κυπριακή Δημοκρατία, το οποίο διατηρήθηκε και μετά το Brexit.

«Υπάρχει μια συμφωνία μεταξύ της Κυπριακής Δημοκρατίας και του Ηνωμένου Βασιλείου, η οποία συνδέεται και με τις ρυθμίσεις του Brexit και προβλέπει ότι, στον βαθμό που είναι δυνατόν, οι Βάσεις θα ακολουθούν το ευρωπαϊκό δίκαιο, ώστε οι Βάσεις και η Κυπριακή Δημοκρατία να μπορούν να λειτουργούν σαν να μην υπάρχουν σύνορα μεταξύ τους», ανέφερε. Όπως σημείωσε, αυτή η φιλοσοφία έχει τις ρίζες της στη Συνθήκη Εγκαθίδρυσης. Η Κυπριακή Δημοκρατία και οι Κυρίαρχες Βρετανικές Βάσεις αποτελούν δύο διαφορετικές επικράτειες, ωστόσο το βασικό σημείο εκκίνησης του συστήματος ήταν να μπορούν να λειτουργούν χωρίς ένα συμβατικό, «σκληρό» σύνορο μεταξύ τους.

Η ίδια υπενθύμισε ότι ακόμη και όταν το Ηνωμένο Βασίλειο ήταν μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, οι Βρετανικές Βάσεις δεν αποτελούσαν τμήμα της ΕΕ. Με την ένταξη της Κύπρου το 2004 δημιουργήθηκε ένα ειδικό καθεστώς, βάσει του οποίου οι Βάσεις εφαρμόζουν, στον βαθμό που είναι αναγκαίο και δυνατό, τμήματα του ευρωπαϊκού δικαίου. «Όταν βγήκε η Αγγλία από την Ευρωπαϊκή Ένωση, παρέμεινε το ίδιο understanding επί του εδάφους, επειδή η υπόλοιπη Κύπρος είναι μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Άρα, σήμερα το Ηνωμένο Βασίλειο εφαρμόζει στις Βάσεις, στον βαθμό που μπορεί, ευρωπαϊκό δίκαιο, χωρίς να είναι κράτος μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης», ανέφερε.

Στην περίπτωση του Σένγκεν, ωστόσο, το ζήτημα γίνεται, κατά την ίδια, «ακόμα πιο παράδοξο και ακόμα πιο δύσκολο», καθώς δεν πρόκειται απλώς για εφαρμογή ευρωπαϊκών κανόνων, αλλά για άσκηση ελέγχου που συνδέεται άμεσα με την είσοδο στη Ζώνη Σένγκεν. Όπως εξήγησε, ήδη σήμερα οι Βρετανικές Βάσεις πραγματοποιούν ελέγχους σε σημεία όπως τα Στροβίλια. Με την ένταξη, όμως, της Κυπριακής Δημοκρατίας στη Σένγκεν, η σημασία αυτού του ελέγχου διαφοροποιείται ουσιαστικά. 

«Το Σένγκεν κάνει το παράδοξο που περιγράφουμε ακόμα πιο έντονο. Θα αποφασίζει το Ηνωμένο Βασίλειο κατά πόσο κάποιος μπορεί να εισέλθει σε περιοχές που ελέγχονται από την Κυπριακή Δημοκρατία και, στη συνέχεια, να μπορεί να ταξιδέψει στη Γαλλία, στην Πορτογαλία ή οπουδήποτε αλλού στη Ζώνη Σένγκεν», σημείωσε. Κατά την ίδια, πρόκειται ουσιαστικά για μια μορφή «outsourcing» μιας από τις πιο θεμελιώδεις αρμοδιότητες ενός κυρίαρχου κράτους.

«Κάνουμε ένα outsource, αν θέλετε, σε μια τρίτη χώρα ενός πράγματος που αποτελεί βασικότατο δικαίωμα ενός κυρίαρχου κράτους: να αποφασίζει ποιος μπαίνει και ποιος βγαίνει από το κράτος», είπε.

Η Δρ Χατζηγεωργίου ανέφερε ότι η λειτουργία της Ζώνης Σένγκεν βασίζεται στην αμοιβαία εμπιστοσύνη μεταξύ των συμμετεχόντων κρατών. Υπό αυτό το πρίσμα, θεωρεί ιδιαίτερα ασυνήθιστο το ενδεχόμενο αυτή η εμπιστοσύνη να επεκταθεί σε ένα κράτος το οποίο δεν είναι ούτε μέλος της Σένγκεν ούτε μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Ερωτηθείσα κατά πόσο ένα τέτοιο καθεστώς είναι νομικά δυνατό, εκτίμησε ότι θα απαιτηθεί αναγκαστικά κάποια ειδική ρύθμιση. «Όπως όταν μπήκε η Κυπριακή Δημοκρατία στην Ευρωπαϊκή Ένωση υπήρξαν ειδικά πρωτόκολλα, ένα για το πώς αντιμετωπίζονται τα κατεχόμενα και ένα δεύτερο για το πώς αντιμετωπίζονται οι Βρετανικές Βάσεις, όταν και αν μπούμε στο Σένγκεν θεωρώ ότι θα πρέπει να δημιουργηθούν ειδικές ρυθμίσεις ή πρωτόκολλα ακριβώς για αυτά τα δύο ζητήματα», ανέφερε.

Πρόσθεσε ότι πρόκειται για θέματα που θα πρέπει να αποτελέσουν αντικείμενο διαπραγμάτευσης, με ιδιαίτερη σημασία να έχει το πώς ακριβώς θα διεξάγονται στην πράξη οι έλεγχοι στα σημεία που βρίσκονται υπό τον έλεγχο των Βρετανικών Βάσεων. Παράλληλα, εκτίμησε ότι το Ηνωμένο Βασίλειο δύσκολα θα δεχόταν την ανάληψη των συγκεκριμένων ελέγχων από την Κυπριακή Δημοκρατία.

«Οι Βάσεις ήταν ξεκάθαρες στο παρελθόν ότι δεν ήταν διατεθειμένες να δώσουν στην Κυπριακή Δημοκρατία το δικαίωμα να αναλάβει αυτό το κομμάτι», σημείωσε, παραπέμποντας σε προηγούμενες συζητήσεις για τα σημεία διέλευσης. «Το Ηνωμένο Βασίλειο ήταν ξεκάθαρο ότι δεν πρόκειται να τα ελέγχει η Κυπριακή Δημοκρατία. Δεν βλέπω λόγο γιατί θα άλλαζε σήμερα η θέση του Ηνωμένου Βασιλείου πάνω στο συγκεκριμένο θέμα», πρόσθεσε.

Το «τεχνικό ισοδύναμο»

Κοινοτική πηγή που μίλησε στον «Π» εμφανίζεται αισιόδοξη για τη δυνατότητα εξεύρεσης λύσης.

«Πρέπει να υπάρχει ένα τεχνικό ισοδύναμο. Ποιο θα είναι αυτό και πώς ακριβώς θα λειτουργεί, θα το δούμε στο Συμβούλιο της ΕΕ», ανέφερε, εξηγώντας ότι το ζητούμενο είναι σύστημα ελέγχου με επίπεδο προστασίας αντίστοιχο εκείνου των εξωτερικών συνόρων της Σένγκεν.

Το τελικό μοντέλο πρέπει να γίνει αποδεκτό από Λευκωσία, Λονδίνο και Ευρωπαϊκή Επιτροπή. «Πρέπει όλα τα κράτη μέλη να συμφωνούν ότι αυτό που παρουσιάζεται είναι επαρκές και σωστό», σημείωσε η πηγή.

Το πρόβλημα της Πράσινης Γραμμής

Ακόμη και αν βρεθεί φόρμουλα για τις Βρετανικές Βάσεις, η Πράσινη Γραμμή παραμένει το δυσκολότερο κομμάτι της εξίσωσης.

Πέραν των Βάσεων, η Δρ Χατζηγεωργίου θεωρεί ότι το Κυπριακό και, ειδικότερα, η αδυναμία πλήρους ελέγχου της Πράσινης Γραμμής αποτελούν τον πυρήνα της συζήτησης για την ένταξη της Κύπρου στη Σένγκεν.

«Το αν θα λυθεί το Κυπριακό ή όχι δεν είναι ένα by the way, ένα έξτρα κομμάτι της συζήτησης για το Σένγκεν. Είναι βασικό κομμάτι. Είναι, κατά την άποψή μου, το κύριο κομμάτι της συζήτησης», ανέφερε.

Δεδομένης της της ύπαρξης ροής παράτυπων μεταναστών από τα κατεχόμενα  κατά την ίδια, προκύπτει μια αντίφαση: είτε η Κυπριακή Δημοκρατία διαθέτει αποτελεσματικό έλεγχο των συνόρων της, οπότε μπορεί να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις της Σένγκεν, είτε δεν μπορεί να αποτρέψει τις παράτυπες διελεύσεις μέσω της Πράσινης Γραμμής, οπότε τίθεται ουσιαστικό ζήτημα ως προς την ένταξή της.

«Δεν θα ξέρουμε καν αν κάποιος που μπήκε βρίσκεται ή δεν βρίσκεται πλέον πάνω στο νησί. Αν δεν έχουμε αυτή την πληροφορία, αντιλαμβάνεστε ότι είναι εξαιρετικά δύσκολο για τις υπόλοιπες χώρες να δεχτούν την ένταξή μας στη Σένγκεν», ανέφερε.

Η ίδια δήλωσε ότι θεωρεί πρακτικά αδύνατη την πλήρη εφαρμογή της Σένγκεν στην Κύπρο χωρίς προηγούμενη επίλυση του Κυπριακού, διευκρινίζοντας ότι πρόκειται για δική της εκτίμηση.

Εξέφρασε, επίσης, επιφυλάξεις για το κατά πόσο η ένταξη αποτελεί καλή επιλογή υπό τις σημερινές συνθήκες, ιδιαίτερα εάν παραμένουν ανοικτά σημεία εισόδου τα οποία δεν ελέγχονται από την Κυπριακή Δημοκρατία.

Όπως ανέφερε, εάν η Κύπρος αποτελέσει μέρος της Ζώνης Σένγκεν χωρίς να έχει τη δυνατότητα να ελέγχει πλήρως τα σημεία μέσω των οποίων μπορεί κάποιος να εισέλθει στο νησί, θα μπορούσε να δημιουργηθεί ένας ακόμα ισχυρότερος «μαγνήτης» για παράτυπες μεταναστευτικές ροές.

Σε ερώτηση κατά πόσο θα μπορούσε να βρεθεί μια πρακτική λύση παράλληλα με τη μη επίλυση του Κυπριακού, η Δρ Χατζηγεωργίου σημείωσε ότι ο μόνος τρόπος για απόλυτο έλεγχο της Πράσινης Γραμμής θα ήταν η πολύ αυστηρότερη φυσική επιτήρησή της, κάτι που, κατά την άποψή της, θα ενίσχυε στην πράξη τη διαίρεση του νησιού.