Γράφει ο Νίκος Μεσαρίτης
Στο Waterloo Place στο κέντρο του Λονδίνου, πολύ κοντά στο παλάτι του Μπάκιγχαμ υπάρχει ένα σύγχρονο άγαλμα που απεικονίζει έναν άνδρα που βαδίζει με τη σημαία να καλύπτει το πρόσωπό του. Πρόκειται για έργο του Banksy, ο οποίος το τοποθέτησε αιφνιδιαστικά εκεί το 2026.
Η εικόνα λειτουργεί ως συμβολική αναπαράσταση ενός γνωστού πολιτικοκοινωνικού φαινομένου: όταν η συλλογική ταυτότητα γίνεται με την πίεση της ακροδεξιάς ή με οποιαδήποτε ακραία ιδεολογία απόλυτη, περιορίζεται η κριτική ικανότητα και διευρύνεται η ανοχή προς αυταρχικές πρακτικές. Η συγκριτική ιστορική εμπειρία του 20ού αιώνα δείχνει ότι όπου κυριάρχησαν ακροδεξιές ιδεολογίες, η αρχική υπόσχεση εθνικής αναγέννησης και λαϊκής ικανοποίησης κατέληξε σε συρρίκνωση θεσμών, καταπίεση δικαιωμάτων και, συχνά, σε εκτεταμένη καταστροφή.
Η ιστορία δεν είναι παρελθόν που ξεθωριάζει. Είναι παρόν που ζητά ευθύνη. Και όταν η ευθύνη αποσιωπάται, τότε η ιστορία δεν τελειώνει, επαναλαμβάνεται.
Στην Κύπρο, η ακροδεξιά εκδοχή του εθνικισμού επιχειρεί σήμερα μια επικίνδυνη επιστροφή. Όχι με τα μέσα του παρελθόντος, αλλά με τον λόγο, τα συνθήματα και τις «ηρωικές» υποσχέσεις. Προβάλλεται ως νέα, άφθαρτη δύναμη. Στην πραγματικότητα, όμως, είναι συνέχεια μιας ιδεολογίας που δοκιμάστηκε και απέτυχε με τραγικό τρόπο.
Το πραξικόπημα του 1974 δεν ήταν μια «κακή στιγμή». Ήταν το αποτέλεσμα μιας πολιτικής ακροδεξιάς και εθνικιστικής αντίληψης, που περιφρόνησε τη δημοκρατία και υπερεκτίμησε τη δύναμη των συνθημάτων και αφρόνων αποφάσεων. Μιας αντίληψης που πίστεψε ότι η ιστορία μπορεί να λυγίσει μπροστά στη βούληση και την επιθυμία. Το αποτέλεσμα είναι γνωστό: κατάρρευση, εισβολή, θάνατοι, κατοχή, αγνοούμενοι, διχοτόμηση.
Και όμως, σήμερα, οι φορείς αυτής της αντίληψης αποφεύγουν συστηματικά να αναλάβουν την ευθύνη. Δεν κάνουν την παραμικρή αναφορά στο παρελθόν τους. Δεν επιχειρούν μια ειλικρινή αποτίμηση. Επιλέγουν τη σιωπή. Μια σιωπή που δεν είναι ουδέτερη.
Αντί της ευθύνης, προσφέρουν υποσχέσεις. Υπόσχονται «εθνική ανάταση», «αποκατάσταση της αξιοπρέπειας», ακόμη και φαντασιακές επιτυχίες που δεν έχουν καμία σχέση με την πραγματικότητα. Μιλούν για μακρινούς στόχους, αποφεύγοντας το ουσιαστικό: την ίδια την Κύπρο, την κατοχή της, τη δύσκολη ανάγκη για λύση.
Η αντίφαση είναι εμφανής. Εκεί όπου απαιτείται σχέδιο, υπάρχει ρητορική. Εκεί όπου απαιτείται σοβαρότητα, υπάρχει υπεκφυγή.
Και εδώ βρίσκεται ο πραγματικός κίνδυνος: οι πολίτες. Όχι γιατί ευθύνονται, αλλά γιατί μπορούν να παρασυρθούν. Όταν η μνήμη αδυνατίζει, όταν η ιστορική γνώση υποχωρεί, τότε το έδαφος γίνεται πρόσφορο για την επιστροφή της ίδιας αυταπάτης με νέο περιτύλιγμα.
Γέμισαν την Κύπρο με «ηρωικές» υποσχέσεις, εύκολες νίκες. Λόγια που δεν είχαν αντίκρισμα στην πραγματικότητα. Και το τίμημα ήταν βαρύ: χαμένη γη, χαμένες ζωές, μια πατρίδα διαιρεμένη.
Η εικόνα της απόβασης του 1974 παραμένει μια σιωπηλή υπενθύμιση. Αλλά και μια γροθιά στο στομάχι, μια εφιαλτική κραυγή. Αποβατικά σκάφη προσεγγίζουν την ακτή, στρατιωτικά οχήματα αποβιβάζονται με τάξη, γραμμές ανεφοδιασμού στήνονται χωρίς ίχνος αμυντικής αντίστασης. Δεν είναι εικόνα μάχης· είναι εικόνα κενού. Εκεί όπου θα έπρεπε να υπάρχει άμυνα, υπήρχε απουσία. Και αυτή η απουσία δεν προέκυψε τυχαία. Ήταν το αποτέλεσμα προδοτικών επιλογών, και αυταπάτης. Μια σφαίρα δεν ρίχτηκε, ανενόχλητος ο Αττίλας. Το συνθηματικό που έδωσε ο τουρκικός στρατός στην εισβολή, τραγικός εμπαιγμός. «Η Αϊσέ πάει εκδρομή.» Μια εκδρομή πράγματι με πρόσκληση των ακροδεξιών εθνικιστών, που η Κύπρος την πλήρωσε με αίμα, ξεριζωμένους και μέχρι σήμερα αγνοούμενους.
Όσοι σήμερα επαναφέρουν την ίδια ρητορική, οφείλουν να απαντήσουν: τι έχει αλλάξει; Ποια είναι η στρατηγική; Ποια είναι η πραγματική δυνατότητα; Ή μήπως πρόκειται ξανά για λόγια και παραμύθια;
Η αλήθεια είναι απλή, όσο και δύσκολη: καμία χώρα δεν μπορεί να βασίσει το μέλλον της σε συνθήματα. Και πολύ περισσότερο μια χώρα που κουβαλά μια ανοιχτή πληγή δεκαετιών.
Η ευθύνη, όμως, δεν ανήκει μόνο σε αυτούς που τα λένε. Ανήκει και σε αυτούς που τα ακούν. Η δημοκρατία δεν προστατεύεται από μόνη της. Χρειάζεται πολίτες που θυμούνται, που κρίνουν, που δεν εντυπωσιάζονται εύκολα.
Γιατί το ψέμα της «ηρωικής υπόσχεσης» είναι πάντα ελκυστικό. Προσφέρει ελπίδα χωρίς κόστος, λύση χωρίς κόπο, δικαίωση χωρίς στρατηγική. Ακριβώς γι’ αυτό είναι επικίνδυνο.
Η Κύπρος δεν αιχμαλωτίστηκε μόνο από στρατεύματα. Αιχμαλωτίστηκε και από ψευδαισθήσεις. Από την πεποίθηση ότι τα δύσκολα μπορούν να λυθούν εύκολα. Από την άρνηση σοφής πολιτικής.
Και αν υπάρχει ένα μάθημα που πρέπει να μείνει ζωντανό, είναι αυτό: τα λάθη δεν επαναλαμβάνονται μόνο από εκείνους που τα έκαναν. Επαναλαμβάνονται και από εκείνους που τα ξέχασαν.
Η συνέχεια, λοιπόν, δεν είναι μόνο της ακροδεξιάς. Είναι και της κοινωνίας που θα επιλέξει αν θα την αποδεχτεί ή θα τη σταματήσει.
Η Κύπρος δεν χρειάζεται νέες αυταπάτες. Χρειάζεται μνήμη, κρίση και ευθύνη. Γιατί μόνο έτσι μπορεί να υπάρξει μέλλον που να μην μοιάζει με το παρελθόν. Ούτε αναπαραγωγή των ίδιων μηχανισμών που, τότε όπως και τώρα, υπόσχονται εθνική ανάταση ενώ υπονομεύουν τις ίδιες τις προϋποθέσεις της.
Η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται μηχανικά, επαναλαμβάνονται, όμως, οι αυταπάτες που την γεννούν. Και κάθε φορά που η σημαία υψώνεται για να καλύψει την κρίση, αντί να την καθοδηγήσει, το τίμημα δεν είναι συμβολικό· είναι πραγματικό, συλλογικό και, όπως έχει ήδη αποδειχθεί, καταστροφικό. Η ευθύνη, συνεπώς, δεν ανήκει μόνο σε όσους επαναφέρουν αυτά τα σχήματα, αλλά και σε όσους επιλέγουν να μην τα αναγνωρίσουν εγκαίρως.
