Οι Γενικοί Γραμματείς του ΟΗΕ έρχονται και παρέρχονται. Προσγειώνονται στη Λάρνακα, κατεβαίνουν από το αεροπλάνο με σοβαρό ύφος και κάνουν δηλώσεις για την «κρίσιμη καμπή» στην οποία βρίσκεται το Κυπριακό. Κάνουν σταθερά λόγο για το πάντοτε ανοικτό «παράθυρο ευκαιρίας» και ακόμα μετρούν την απόσταση από τη λύση. Βρισκόμαστε δηλαδή 5 χλμ. από τη λύση, «ένα μίλι» από τη λύση ή και προειδοποιούν ότι βρισκόμαστε σε μία από τις τελευταίες ή και στην «τελευταία ευκαιρία» επίλυσης του προβλήματος. Αυτό που είναι στάνταρτ, είναι οι αναμνηστικές φωτογραφίες με τις τοπικές ηγεσίες, μπροστά από οδοφράγματα και εντός αιθουσών στο παλιό αεροδρόμιο Λευκωσίας. Στη συνέχεια αναχωρούν με έναν φάκελο γεμάτο σημειώσεις και εκείνη το χαζοχαρούμενη έκφραση στο πρόσωπο που λέει: «Πού πήγα και έμπλεξα ο μαλάκας!».
Γκουτέρες
Στις 27 Ιουλίου καταφθάνει ακόμα ένας Γενικός Γραμματέας, ο Αντόνιο Γκουτέρες, με την ελπίδα να κάνει κάτι. Τι ακριβώς, παραμένει αδιευκρίνιστο. Να επανεκκινήσει τις συνομιλίες; Ξεκίνησε την καριέρα του με το Κυπριακό και δείχνει, ως Πορτογάλος μαζόχας που είναι, ότι θέλει να φάει τα μούτρα του με το Κυπριακό. Θα σπάσει άραγε το αδιέξοδο; Θα βρει κοινό έδαφος; Μάλλον δεν θα καταλάβει τη διαφορά μεταξύ μιας «άτυπης διευρυμένης συνάντησης» και μιας «διευρυμένης άτυπης συνάντησης»!
Ο άνθρωπος έχει χειριστεί πολέμους, ανθρωπιστικές κρίσεις, πραξικοπήματα και παγκόσμιες καταστροφές. Δεν γνωρίζουμε, όμως, αν είναι επαρκώς προετοιμασμένος για την κυπριακή φράση: «Έν' καλά τα πράματα, αλλά θέλει δουλειά» και κυρίως τη φράση «τράβα με τζαι ας κλαίω».
Ο Μπαν
Ο τελευταίος Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ που πάτησε το πόδι του στην Κύπρο ήταν ο Μπαν Κι-μουν, στις 31 Ιανουαρίου 2010. Συναντήθηκε με τον τότε Πρόεδρο της Δημοκρατίας Δημήτρη Χριστόφια και τον τότε Τουρκοκύπριο ηγέτη Μεχμέτ Αλί Ταλάτ, με στόχο να επιταχύνει τις συνομιλίες για λύση. Αν δεν κάνω λάθος τότε βρισκόμασταν 7 χλμ. πριν τη λύση.
Η επίσκεψη είχε όλα τα απαραίτητα συστατικά μιας κυπριακής ειρηνευτικής προσπάθειας, όπως χειραψίες, χαμόγελα, δηλώσεις αισιοδοξίας και τη διαβεβαίωση ότι οι δύο πλευρές είχαν σημειώσει «σημαντική πρόοδο».
Το βασικό στοιχείο εκείνης της συνάντησης ήταν οι γονυκλισίες. Γονατιστοί ενώπιον του Χριστόφια ήταν οι Ταλάτ, Ναμί και Τσιελεπής ενώ πιο πίσω ο Μπα Κι-μουν προσευχόταν με τις παλάμες εφαπτόμενες ως μικρός Βούδας. Όλοι παρακαλούσαν τον Χριστόφια να δεχθεί να κλείσουν την εσωτερική πτυχή του Κυπριακού με γνώμονα τις λεγόμενες συγκλίσεις Ντάουνερ.
Προηγουμένως
Πριν από τον Μπαν Κι-μουν είχαν προηγηθεί και άλλοι Γενικοί Γραμματείς, οι οποίοι άφησαν πίσω τους σχέδια, συμφωνίες, πλαίσια και έγγραφα. Η Κύπρος μπορεί να μην απέκτησε λύση, απέκτησε όμως πλούσιο αρχείο. Ο Αυστριακός Κουρτ Βάλντχαϊμ επισκέφθηκε το νησί τέσσερις φορές. Οι δύο επισκέψεις έγιναν πριν από το 1974, ενώ η τρίτη πραγματοποιήθηκε τον Αύγουστο του ίδιου έτους, λίγες ημέρες μετά την ολοκλήρωση της δεύτερης φάσης της τουρκικής εισβολής. Είδε τον Μακάριο και τον Ντενκτάς και κατάλαβε ότι απλώς άλλαξε ο αναβάτης του γάρου. Πριν το 1974 ο Μακάριος καθόταν επί του γάρου, μάρκας σιερκά και έσουζε τα πόδια του. Μετά το 1974 ο Ντενκτάς πήρε θέση αναβάτη με τον Μακάριο να τρέχει από πίσω.
Η σημαντικότερη επίσκεψη του Κουρτ πάντως έγινε το 1979, όταν προέκυψε η συμφωνία Κυπριανού-Ντενκτάς των δέκα σημείων. Εκεί βέβαια κατάλαβε τι εστί Σπύρος. Ο οποίος έστειλε το μήνυμα urbi et orbi ότι δεν καϊλά, δεν υποτάσσεται, ότι ανασυντάσσεται και αντεπιτίθεται γιατί τα σύνορά μας είναι στην Κερύνεια κι αν χρειαστεί μπορούμε να φτάσουμε μέχρι και την Άγκυρα. Ο Ντενκτάς παρέμενε σταθερά αναβάτης του γάρου σούζοντας τα πόδια του.
Ο Κόφι Ανάν
Το Κυπριακό είναι ίσως το μοναδικό πρόβλημα στον κόσμο που διαθέτει περισσότερες «βάσεις λύσης» από λύσεις. Έχει συμφωνίες υψηλού επιπέδου, ψηφίσματα, παραμέτρους, συγκλίσεις, αποκλίσεις, Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης και άτυπες συναντήσεις χωρίς ατζέντα. Εκείνο που δεν έχει είναι ημερομηνία λήξης.
Ύστερα ήρθε ο Κόφι Ανάν, ο άνθρωπος που συνέδεσε το όνομά του με τη μεγαλύτερη και πιο λεπτομερή προσπάθεια επίλυσης του Κυπριακού. Ο «Μαύρος» όπως έλεγε ο Κουλίας. Μεταξύ 14 και 16 Μαΐου 2002 επισκέφθηκε το νησί και είχε συναντήσεις με τον Πρόεδρο Γλαύκο Κληρίδη και τον Τουρκοκύπριο ηγέτη Ραούφ Ντενκτάς. Ένα εξάμηνο αργότερα, τον Νοέμβριο του 2002, παρουσιάστηκε το πρώτο κείμενο του σχεδίου Ανάν. Κανένας δεν μίλησε τότε. Απεναντίας στην αρχή όλα έδειχναν ότι οι Κυπραίοι άρχισαν να σκέφτονται ότι ο συμβιβασμός τελικά δεν είναι κάτι κακό.
Το 2003 βέβαια είχαμε μια ποιοτική αλλαγή για την οποία φρόντισε το ΑΚΕΛ. Μας κότσαρε τον Τάσσο Παπαδόπουλο γιατί άλλαξε ο άδρωπος σιόρ, όπως αναφώνησε ο Χριστόφιας.
Ο Κόφι Ανάν επανήλθε και στις 26 Φεβρουαρίου παρουσίασε την τρίτη εκδοχή του σχεδίου του.
Το σχέδιο εξελισσόταν ταχύτερα από update κινητού τηλεφώνου. Ανάν 1, Ανάν 2, Ανάν 3 Ανάν 4 στα μουλωχτά και τέλος Ανάν 5. Κάθε νέα έκδοση διόρθωνε ορισμένα προβλήματα και δημιουργούσε αρκετά καινούργια, ώστε να υπάρχει αντικείμενο συζήτησης για τις επόμενες δεκαετίες.
Τελικά, το σχέδιο οδηγήθηκε στα χωριστά δημοψηφίσματα του 2004. Το αποτέλεσμα είναι γνωστό. Οι Ελληνοκύπριοι είπαν ένα ηρωικό «όχι», οι Τουρκοκύπριοι είπαν ένα βολικό «ναι», η διεθνής κοινότητα είπε ότι θα συνεχίσει τις προσπάθειες και ο Νίκος Αναστασιάδης κατάλαβε ότι για να έχει πολιτικό μέλλον πρέπει να γίνει απορριπτικός. Το σημαντικό είναι ότι οι Ε/Κ καβάλησαν κι αυτοί έναν άλλο γάρο, ο οποίος έγινε εισαγωγή από τις Βρυξέλλες. Έκτοτε οι ηγέτες των δύο κοινοτήτων σούζουν τα πόδια τους καθήμενοι επί δύο γαδάρων οι οποίοι αγκανίζουν ένθεν και ένθεν της Πράσινης Γραμμής.
Κάπως έτσι φτάσαμε στο 2026 και περιμένουμε ακόμα μία επίσκεψη Γενικού Γραμματέα.
Το μεγάλο γιατί
Γιατί, όμως, το Κυπριακό παραμένει άλυτο και βασανιστικά απροσπέλαστο; Ίσως επειδή οι Κυπραίοι δεν καϊλούν. Ίσως επειδή δεν συναινούν, δεν συμβιβάζονται και δεν εμπιστεύονται εύκολα. Ίσως επειδή κάθε πλευρά επιθυμεί διακαώς τη λύση, υπό την προϋπόθεση ότι θα είναι ακριβώς η λύση που επιθυμεί η ίδια και θα απορρίπτει η άλλη.
Υπάρχει, βεβαίως, και μια βαθύτερη κοινωνική διάσταση. Είναι θέμα στόχων, quality objectives, όπως έλεγαν και οι αρχαίοι ημών πρόγονοι. Σε τελευταία ανάλυση, αν λυθεί το Κυπριακό, για ποιο πράγμα θα αγωνιζόμαστε; Για ποιο ζήτημα θα παθιαζόμαστε στα καφενεία, πέρα από τη μάππα; Με ποιο κίνητρο θα βγαίνει ο ντυμένος στα μαύρα παλλουκοφόρος οπαδός του ΕΛΑΜ να μας λέει πότε θα φτάσουμε στο Καρπάσι; Τι θα συζητούν οι παρέες τα κυριακάτικα μεσημέρια; Ποιος υποχώρησε; Ποιος ξεπουλά; Ποιος είναι αδιάλλακτος; Ποιος έβαλε το Κυπριακό στον πάγο και ποιος το έβγαλε για απόψυξη; Πώς θα γεμίζουν οι τηλεοπτικές εκπομπές τα πάνελ τους χωρίς έναν πρώην διαπραγματευτή, δύο διεθνολόγους και τρεις ανθρώπους που «γνωρίζουν καλά το παρασκήνιο»;
Το Κυπριακό δεν είναι απλώς εθνικό πρόβλημα. Είναι τρόπος ζωής. Είναι η σταθερή αξία σε έναν κόσμο που αλλάζει. Κυβερνήσεις πέφτουν, κόμματα εξαφανίζονται, ποδοσφαιρικές ομάδες ανεβαίνουν και κατεβαίνουν κατηγορία, αλλά το Κυπριακό παραμένει «σε κρίσιμη καμπή».
Ο Αντόνιο Γκουτέρες θα έρθει, θα ακούσει τις δύο πλευρές και πιθανότατα θα διαπιστώσει ότι υπάρχει απόσταση. Η μία πλευρά θα ζητήσει επανέναρξη από εκεί όπου σταμάτησαν οι συνομιλίες, η άλλη θα ζητήσει να αρχίσουν από μια νέα βάση και όλοι μαζί θα συμφωνήσουν ότι διαφωνούν ως προς το σημείο από το οποίο πρέπει να ξεκινήσουν.
Στο τέλος μπορεί να εκδοθεί ανακοίνωση ότι οι συνομιλίες έγιναν σε εποικοδομητικό κλίμα, ότι υπήρξε ειλικρινής ανταλλαγή απόψεων και ότι ο Γενικός Γραμματέας θα συνεχίσει τις επαφές του μέχρι να βγει στη σύνταξη. Η Κύπρος θα παραμείνει stand by μέχρι την εκλογή του νέου ΓΓ του ΟΗΕ.
