Της Πενέλοπε Βάσκες Χατζηλύρα
Στα αρχεία του Επιστημονικού Τεχνικού Επιμελητηρίου Κύπρου υπάρχει ένα κείμενο του Ιουνίου 2018 μιας δημόσιας τοποθέτησης για τον κλιματισμό των δημόσιων σχολείων, και λέει, με τη γλώσσα που χρησιμοποιεί ένας θεσμός όταν θέλει να ακουστεί: Πρώτα διαγνώστε το πρόβλημα με αντικειμενικούς επιστημονικούς δείκτες, μετά εφαρμόστε παθητικά μέτρα, δηλαδή θερμομόνωση οροφής, σκίαση, νυκτερινό δροσισμό, και μόνο μετά συζητήστε μηχανήματα. Το να αποφασιστεί μαζική εγκατάσταση κλιματιστικών χωρίς αυτή τη σειρά, έγραφε, θα ήταν «τουλάχιστον απερίσκεπτο και ανεύθυνο».
Το ΕΤΕΚ δεν είναι μια οργάνωση με άποψη. Είναι, βάσει του Νόμου 224/1990, ο θεσμοθετημένος Τεχνικός Σύμβουλος της Πολιτείας.
Οκτώ χρόνια αργότερα, στις 7 Σεπτεμβρίου, χτύπησε το κουδούνι για 41.280 μαθητές της Μέσης Γενικής Εκπαίδευσης. Ο υδράργυρος στη Λευκωσία ξεπερνούσε εκείνες τις μέρες τους 34 βαθμούς. Και το Υπουργείο Παιδείας ανακοίνωνε, δικαιολογημένα ικανοποιημένο, ότι σύντομα όλα τα δημόσια σχολεία της Κύπρου θα διαθέτουν κλιματισμό για πρώτη φορά στην ιστορία τους.
Μία εβδομάδα αργότερα, στις 14 Σεπτεμβρίου, άνοιξαν και τα υπόλοιπα. Στα 328 δημοτικά σχολεία φοιτούν φέτος 52.186 παιδιά, ανάμεσά τους 8.919 πρωτάκια, και σε 274 νηπιαγωγεία άλλα 14.398. Είναι περισσότερα παιδιά από ολόκληρη τη Μέση Εκπαίδευση, είναι τα μικρότερα και τα πιο ευάλωτα στη θερμική καταπόνηση, και είναι εκείνα που μπήκαν στις λιγότερο ετοιμασμένες αίθουσες.
Αυτό δεν είναι κατηγορία. Είναι πραγματική βελτίωση, και κανείς που έχει καθίσει σε κυπριακή αίθουσα τον Ιούνιο δεν θα την υποτιμήσει. Είναι όμως και κάτι άλλο: μια απόφαση που πάρθηκε χωρίς ποτέ να δοθεί δημόσια απάντηση στο κείμενο του 2018.
Τον Ιούνιο του 2024, στο πλαίσιο ευρωπαϊκού προγράμματος για την δροσιά της Λεμεσού, στήθηκε μετεωρολογικός σταθμός στην οροφή ενός σχολείου και έγιναν θερμογραφήσεις επί πέντε ημέρες καύσωνα. Τα νούμερα υπάρχουν.
Θερμοκρασία αέρα στη στέγη: 45,5 βαθμοί. Θερμοκρασίες αιθουσών: από 31,6 έως 39. Επιφανειακές θερμοκρασίες που ξεπέρασαν τους 87 βαθμούς σε νότιο τοίχο και άγγιξαν τους 89 μέσα στην ίδια την αυλή του σχολείου. Και, σε ένα μέρος των δειγματοληπτικών μετρήσεων, υπερβάσεις των ορίων για τα αιωρούμενα σωματίδια στον εσωτερικό αέρα.
Ένα κλιματιστικό απαντά στο δεύτερο από αυτά τα νούμερα. Στα υπόλοιπα όμως όχι.
Δεν αγγίζει την αυλή στους 89 βαθμούς, εκεί όπου τα παιδιά περνούν τα διαλείμματα και κάνουν γυμναστική. Δεν αγγίζει τη στέγη που αφήνει τη ζέστη να μπει. Απλώς καταναλώνει ρεύμα για να τη βγάλει ξανά έξω, στην ίδια αυλή. Και οι διαιρούμενες μονάδες, αυτές που τοποθετούνται, ξαναχρησιμοποιούν τον εσωτερικό αέρα χωρίς να τον ανανεώνουν. Σε μια αίθουσα με τριάντα παιδιά και κλειστά παράθυρα, αυτό δεν είναι λεπτομέρεια.
Το εύρημα δεν είναι καινούργιο. Ήδη από το 2010, δημοσιευμένη έρευνα για το κυπριακό κτιριακό απόθεμα, με συγγραφείς από το ΤΕΠΑΚ, το Πανεπιστήμιο Κύπρου και το ΕΤΕΚ, κατέγραφε ότι, σε αντίθεση με τη βόρεια και κεντρική Ευρώπη, οι ανάγκες ψύξης αποτελούν ιδιαίτερα σημαντικό μέρος της συνολικής ενεργειακής ζήτησης στην Κύπρο. Δεκαέξι χρόνια αργότερα, προσθέσαμε ψυκτικό φορτίο σε οκτακόσια δημόσια κτίρια χωρίς να έχει προηγηθεί μείωση της ζήτησης σε κανένα από αυτά.
Το έργο εγκατάστασης κλιματιστικών στα δημόσια σχολεία ξεκίνησε το καλοκαίρι του 2024 και αναμένεται να ολοκληρωθεί σχεδόν εξ ολοκλήρου μέχρι τον Δεκέμβριο του 2026. Το μεγάλο εμπόδιοτελικά αποδείχθηκε να είναι ηλεκτρολογικό με την απαίτηση αναβάθμισης των ηλεκτρικών εγκαταστάσεων σε περίπου 800 σχολεία παγκύπρια. Έχουν υποβληθεί 492 αιτήσεις για επιθεώρηση. Κάθε εγκατάσταση κλιματιστικού συνιστά τροποποίηση της υφιστάμενης εγκατάστασης, άρα απαιτεί νέο έλεγχο, καθώς και έλεγχο από την ΑΗΚ.
Αξίζει να σταθούμε εδώ, γιατί συνήθως το προσπερνάμε ως γραφειοκρατική ατυχία. Δεν είναι. Είναι η φυσική συνέπεια του να προσθέτεις ηλεκτρικό φορτίο σε κτίρια που δεν σχεδιάστηκαν ούτε γι' αυτό το κλίμα ούτε γι' αυτή την κατανάλωση. Κάθε μήνας και κάθε ευρώ που πηγαίνει σε υποσταθμούς και πιστοποιητικά είναι μήνας και ευρώ που δεν πήγε σε ανακλαστική βαφή στέγης, σε εξωτερικές περσίδες στα νότια ανοίγματα, σε δέντρα στην αυλή. Μέτρα που δεν χρειάζονται ούτε επιθεώρηση από την ΑΗΚ ούτε ρεύμα για να δουλέψουν.
Και η αυλή παρέμεινε στους 89 βαθμούς. Δροσίσαμε ένα δωμάτιο μέσα σε ένα κτίριο που ψήνεται, μέσα σε μια αυλή που ψήνεται, μέσα σε μια πόλη που ψήνεται. Τσιρότο σε εγχείρηση ανοικτής καρδίας.
Η κατανομή, εξάλλου, δεν είναι ουδέτερη. Στα Λύκεια της Λάρνακας η κάλυψη είναι πλήρης. Στα Δημοτικά της Πάφου το 62% απλώς «προγραμματίζεται», στα Δημοτικά της Λάρνακας το 51%. Δηλαδή σε δύο επαρχίες, περίπου ένα στα δύο δημοτικά υποδέχτηκε την περασμένη εβδομάδα παιδιά χωρίς καν ημερομηνία για το πότε θα δροσιστεί η αίθουσά τους. Για τα νηπιαγωγεία, τα παιδιά τεσσάρων και πέντε ετών, δεν ανακοινώθηκε χωριστό ποσοστό καθόλου.
Θα ήταν εύκολο, και άδικο, να στραφεί κανείς στην ΟΕΛΜΕΚ και στην ΠΟΕΔ. Οι εκπαιδευτικές οργανώσεις έκαναν ακριβώς αυτό που οφείλουν να κάνουν όταν είδαν μέλη και μαθητές στους 38 βαθμούς και ζήτησαν το πιο άμεσο μέτρο που μπορούσαν να ζητήσουν. Μετά από δύο δεκαετίες, ήταν το μόνο αίτημα που παρήγαγε αποτέλεσμα. Στη θέση τους, οι περισσότεροι από εμάς θα είχαμε ζητήσει το ίδιο.
Το ερώτημα είναι διαφορετικό, και είναι ερώτημα για το πώς λειτουργεί το κράτος μας. Γιατί ένα ερώτημα κτιριακής φυσικής απαντήθηκε αποκλειστικά στο τραπέζι των εργασιακών σχέσεων;
Το τεχνικό τραπέζι υπήρχε. Είχε μελετήσει το θέμα. Το 2022, μέσα από το περιοδικό του, το ΕΤΕΚ κατέγραφε ότι μαζί με το Πανεπιστήμιο Κύπρου είχε επεξεργαστεί πρόγραμμα στοχευμένων παθητικών μέτρων για το σύνολο των σχολικών μονάδων. Δεν υιοθετήθηκε, και δεν αντικρούστηκε. Απλώς δεν συζητήθηκε.
Όταν η πίεση έρχεται από έναν μόνο φορέα, η Πολιτεία απαντά στον φορέα. Όχι στο πρόβλημα.
Και ξέρουμε ότι μπορεί να κάνει και το αντίθετο. Είκοσι τρία έργα μεγάλης κλίμακας άνω των 125 εκατομμυρίων ευρώ. Αντισεισμική αναβάθμιση σχολείων ολοκληρωμένη κατά 93%. Ο σεισμός αναγνωρίστηκε κάποια στιγμή ως κίνδυνος και απέκτησε πρόγραμμα, προδιαγραφή, ποσοστό υλοποίησης, χρονοδιάγραμμα. Η ζέστη απέκτησε μηχανήματα.
Δεν υποστηρίζει κανείς σοβαρά ότι έπρεπε να μείνουν τα σχολεία χωρίς κλιματισμό. Μια αίθουσα στους 39 βαθμούς δεν περιμένει δεκαετία μονώσεων. Ο Καθηγητής Ματθαίος Σανταμούρης, από τους πιο αναγνωρισμένους ερευνητές του πεδίου διεθνώς, λέει καθαρά ότι ο κλιματισμός είναι σπουδαία τεχνολογία που σώζει ζωές. Η πρότασή του έχει όμως και δεύτερο μισό. Πρώταβελτιώνουμε την ποιότητα των κτιρίων και των πόλεων, και μετά χρησιμοποιούμε κλιματισμό όπου χρειάζεται.
Και εδώ αρχίζουν τα ερωτήματα που δεν ακούγονται πουθενά, ούτε στη Βουλή ούτε στα δελτία. Υπάρχει έστω ένα σχολείο όπου μετρήθηκε η θερμοκρασία αίθουσας πριν και μετά την εγκατάσταση, ώστε να ξέρουμε τι ακριβώς αγοράσαμε; Έγινε ποτέ σύγκριση κόστους ανάμεσα στο κλιματιστικό και στη μόνωση οροφής με εξωτερική σκίαση, για το ίδιο κτίριο; Ποια είναι η θερμοκρασία πάνω από την οποία μια αίθουσα δεν θεωρείται κατάλληλη για μάθημα, αφού χωρίς τέτοιο όριο δεν μπορούμε να διαπιστώσουμε ούτε επιτυχία ούτε αποτυχία; Και ποιος, τελικά, έχει την ευθύνη για την αυλή, όπου το παιδί πρέπει να περνά χρόνο κάθε μέρα σε συνθήκες που κανείς δεν μετράει;
Πίσω από όλα αυτά υπάρχει ένα μεγαλύτερο ερώτημα, και δεν είναι τεχνικό. Τι σχολείο θέλουμε να έχουμε για το παιδί που μπαίνει φέτος στην πρώτη δημοτικού και θα αποφοιτήσει από το λύκειο το 2038; Ένα κτίριο που αντέχει το κλίμα στο οποίο βρίσκεται, ή ένα κτίριο που δεν αντέχει και το κρατάμε λειτουργικό με ρεύμα; Η Ευρώπη ζεσταίνεται ταχύτερα από κάθε άλλη ήπειρο. Τα σχολεία που έχουμε σήμερα θα είναι όρθια και το 2050. Το κλιματιστικό που μπήκε φέτος θα έχει αντικατασταθεί δύο φορές μέχρι τότε. Η στέγη που δεν μονώθηκε θα είναι ακόμα εκεί.
Ο κλιματισμός ήρθε. Το πρόβλημα μένει.
