Η τελευταία εβδομάδα της άλλης Κύπρου

Πενήντα δύο χρόνια μετά το πραξικόπημα και την τουρκική εισβολή, η συζήτηση για το ενιαίο κράτος επανέρχεται στον δημόσιο διάλογο, συχνά ως αντίλογος στη διζωνική δικοινοτική ομοσπονδία. Λείπει, όμως, ένα σημαντικό κομμάτι της ιστορικής διαδρομής. Πότε διαπραγματεύτηκαν για τελευταία φορά οι δύο κοινότητες μια λύση στη βάση του ενιαίου κράτους; Και πού είχαν φτάσει όταν οι συνομιλίες διακόπηκαν;

Οι δικοινοτικές συνομιλίες άρχισαν το 1968, με στόχο τις συνταγματικές αλλαγές που θα επέτρεπαν την επαναλειτουργία των θεσμών της Κυπριακής Δημοκρατίας μετά την κρίση του 1963-64.

Έξι χρόνια αργότερα, οι συνομιλίες είχαν προχωρήσει στην επεξεργασία συγκεκριμένων συνταγματικών διατάξεων. Αυτό που δεν γνώριζα, μέχρι που άρχισα να μελετώ εκείνη την περίοδο, ήταν ότι στις 13 Ιουλίου 1974 οι συνταγματικοί εμπειρογνώμονες Μιχάλης Δεκλερής και Ορχάν Αλντικατσί είχαν ολοκληρώσει ένα κοινό προσχέδιο συμφωνίας. Προέβλεπε ενιαίο κράτος με στοιχεία κοινοτικής αυτοδιοίκησης και επρόκειτο να υποβληθεί στις 16 Ιουλίου στους δύο διαπραγματευτές, τον Γλαύκο Κληρίδη και τον Ραούφ Ντενκτάς.

H ημερομηνία με σόκαρε. Δεκατρείς Ιουλίου. Δύο ημέρες πριν από το πραξικόπημα. Επτά πριν από την τουρκική εισβολή.

Δεν επρόκειτο ακόμη για πολιτική συμφωνία. Ήταν, ωστόσο, μια σημαντική εξέλιξη ύστερα από έξι χρόνια διαπραγματεύσεων. Πώς ήταν δυνατό να γνωρίζουμε τόσο λίγα γι' αυτήν; Αναρωτήθηκα μήπως απλώς δεν το θυμόμουν εγώ. Ήμουν σχεδόν δεκαέξι ετών εκείνο το καλοκαίρι. Ή μήπως η είδηση είχε χαθεί αργότερα, κάτω από το βάρος των τραγικών γεγονότων που ακολούθησαν;

Αποφάσισα να επιστρέψω στις εφημερίδες των τελευταίων ημερών πριν από το πραξικόπημα. Ήθελα να δω τι διάβαζε τότε ο καθημερινός αναγνώστης, ποια εικόνα σχημάτιζε για το Κυπριακό. Εκεί με περίμενε μια δεύτερη έκπληξη.

Οι συνομιλίες εμφανίζονταν στην ειδησεογραφία αλλά κυρίως μέσα από σύντομες αναφορές. Τίποτα δεν προϊδέαζε τον αναγνώστη για τη σημασία όσων διαδραματίζονταν. Η αντιπαράθεση Μακαρίου και Αθήνας, η δράση της ΕΟΚΑ Β΄ και η αυξανόμενη πολιτική ένταση κυριαρχούσαν.

Ενώ, λοιπόν, οι εμπειρογνώμονες ολοκλήρωναν το κοινό τους κείμενο, η χώρα βάδιζε προς την καταστροφή. Λίγες ημέρες αργότερα, δεν διακόπηκε απλώς ένας ακόμη γύρος συνομιλιών. Διακόπηκε η τελευταία διαπραγμάτευση που διεξαγόταν με δεδομένο το ενιαίο κράτος. Η εισβολή, η κατοχή και ο γεωγραφικός διαχωρισμός των δύο κοινοτήτων άλλαξαν το ίδιο το αντικείμενο της διαπραγμάτευσης. Οι μεταγενέστερες συνομιλίες θα αναζητούσαν πλέον τρόπους συνταγματικής συμβίωσης μέσα σε μια δραματικά διαφορετική πραγματικότητα. Ο Κληρίδης, στα απομνημονεύματά του, εξηγεί ότι η «διπλή καταστροφή του 1974» οδήγησε σε αναθεώρηση της αξιολόγησης του εφικτού. Δεν ήταν απλώς οι πολιτικές θέσεις που άλλαξαν. Ήταν οι συνθήκες μέσα στις οποίες έπρεπε πλέον να αξιολογηθούν.

Το ότι, πενήντα δύο χρόνια αργότερα, η επιστροφή στο ενιαίο κράτος εξακολουθεί να προβάλλεται ως ρεαλιστική επιλογή δείχνει πόσο εύκολα μπορούμε να παραβλέπουμε όσα μεσολάβησαν. Το παρελθόν προσφέρει μερικές φορές εξόφθαλμες απαντήσεις: Δεν μας χωρίζουν από εκείνη τη διαπραγμάτευση μόνο πενήντα δύο χρόνια. Μας χωρίζει η Κύπρος που δημιούργησε ο Ιούλιος του 1974. Αυτή είναι η απόσταση που καλείται να διανύσει κάθε σημερινή πρόταση για το Κυπριακό.

*Συγγραφέα