Οι Τούρκοι δημοσιογράφοι βγαίνουν μαζικά στους δρόμους -Υπερασπιζόμενοι το δικαίωμα των πολιτών στην ενημέρωση (φώτος)

Γράφει ο Γιουσούφ Κανλί

Οι Τούρκοι δημοσιογράφοι άφησαν το Σάββατο τις αίθουσες σύνταξης και μετέφεραν τον αγώνα τους για την ελευθερία του Τύπου στους δρόμους, πραγματοποιώντας συντονισμένες διαδηλώσεις σε ολόκληρη τη χώρα, με κεντρικό σύνθημα «Όχι στη λογοκρισία, ελευθερία στην ενημέρωση».

Πορείες και δημόσιες συγκεντρώσεις πραγματοποιήθηκαν στην Κωνσταντινούπολη, την Άγκυρα, τη Σμύρνη, την Προύσα, το Εσκισεχίρ, την Αττάλεια, τα Άδανα, το Κοτζαελί, το Βαν και το Ντιγιαρμπακίρ. Κινητοποιήσεις καταγράφηκαν και σε άλλες περιοχές, προσδίδοντας στην εκστρατεία μια εμβέλεια που σπάνια παρατηρείται σε επαγγελματικές διαμαρτυρίες δημοσιογράφων στην Τουρκία.

Η 24η Οκτωβρίου επιλέχθηκε σκόπιμα, καθώς συμπληρώθηκε ένας χρόνος από τον διορισμό κρατικού διαχειριστή στον τηλεοπτικό σταθμό TELE1, ο οποίος πρόσκειται στην αντιπολίτευση. Οι διαδηλώσεις πραγματοποιήθηκαν επίσης στον απόηχο της αστυνομικής εφόδου και της ανάληψης του ελέγχου του Halk TV από το κράτος, του αποκλεισμού ειδησεογραφικών ιστοσελίδων και λογαριασμών στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, καθώς και μιας σειράς συλλήψεων και αποφάσεων κατ' οίκον περιορισμού δημοσιογράφων.

Οι διοργανωτές υποστήριξαν ότι τα μέτρα αυτά δεν μπορούν πλέον να αντιμετωπίζονται ως μεμονωμένες δικαστικές υποθέσεις. Όπως ανέφεραν, οι συλλήψεις, οι διορισμοί κρατικών διαχειριστών, οι αναστολές μετάδοσης προγραμμάτων και οι περιορισμοί στο διαδίκτυο, όταν εξετάζονται συνολικά, περιορίζουν τον αριθμό των ανεξάρτητων φορέων που μπορούν να ασκούν έλεγχο στην εξουσία και να ενημερώνουν τους πολίτες.

Χιλιάδες διαδηλωτές σε Κωνσταντινούπολη και Άγκυρα

Στην Κωνσταντινούπολη, δημοσιογράφοι και πολίτες που τους συμπαραστέκονται συγκεντρώθηκαν κοντά στο Άγαλμα του Ταύρου, στο Καντίκιοϊ, προτού πραγματοποιήσουν πορεία προς την παραλιακή περιοχή. Κρατούσαν φωτογραφίες φυλακισμένων δημοσιογράφων και πανό με συνθήματα όπως «Η δημοσιογραφία δεν είναι έγκλημα», «Ελευθερία στην ενημέρωση» και «Δεν θα μας φιμώσουν».

Σύμφωνα με το Γαλλικό Πρακτορείο Ειδήσεων (AFP), η αστυνομία υπολόγισε ότι στην κινητοποίηση της Κωνσταντινούπολης συμμετείχαν τουλάχιστον 3.000 άτομα. Αντίστοιχη εκτίμηση της αστυνομίας καταγράφηκε και για την Άγκυρα, όπου οι δημοσιογράφοι πραγματοποίησαν πορεία από τον κόμβο Κολέζ μέχρι την οδό Σακαριά. Στις κινητοποιήσεις συμμετείχαν ρεπόρτερ, συντάκτες, φωτογράφοι, συνδικαλιστές, δικηγόροι, ακαδημαϊκοί, υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και απλοί πολίτες.

Ο πανεθνικός χαρακτήρας των κινητοποιήσεων τις διαφοροποίησε από τις μικρότερης κλίμακας διαμαρτυρίες έξω από δικαστήρια και τις συγκεντρώσεις αλληλεγγύης σε δημοσιογραφικούς οργανισμούς, που έχουν πλέον καθιερωθεί ως μορφές αντίδρασης στις συλλήψεις δημοσιογράφων. Η κινητοποίηση του Σαββάτου σχεδιάστηκε ως ταυτόχρονη δημόσια διαμαρτυρία, συνδέοντας τοπικές δημοσιογραφικές οργανώσεις με εθνικές συνδικαλιστικές ενώσεις και επαγγελματικούς φορείς.

Ο Οζγκιούρ Οζέλ στο πλευρό των δημοσιογράφων στη Σμύρνη

Ο ηγέτης του Yeni Party, Οζγκιούρ Οζέλ, συμμετείχε στην πορεία της Σμύρνης, εκφράζοντας τη στήριξή του στους δημοσιογράφους και στο δικαίωμα των πολιτών στην ενημέρωση.

Η πορεία ξεκίνησε έξω από το Πολιτιστικό Κέντρο Türkan Saylan, στην περιοχή Αλσαντζάκ, και συνεχίστηκε κατά μήκος της οδού Kıbrıs Şehitleri μέχρι την πλατεία Γκιουντογντού. Ο Οζέλ περπάτησε πίσω από τις πρώτες σειρές των δημοσιογράφων, αντί να τεθεί επικεφαλής της πορείας, μια επιλογή που υπογράμμισε την επιμονή των διοργανωτών να διατηρηθεί ο επαγγελματικός χαρακτήρας της κινητοποίησης για την ελευθερία του Τύπου και να μη μετατραπεί σε κομματική συγκέντρωση.

Η πορεία ολοκληρώθηκε με τους συμμετέχοντες να αφήνουν στυλό στο Μνημείο Zübeyde Hanım. Η συμβολική αυτή κίνηση ήταν αφιερωμένη στους δημοσιογράφους που εμποδίζονται να γράφουν εξαιτίας της φυλάκισης, της λογοκρισίας ή των οικονομικών και διοικητικών πιέσεων που υφίστανται. Στο συγκεντρωμένο πλήθος διαβάστηκε επίσης μήνυμα του φυλακισμένου δημοσιογράφου της BirGün, Ισμαήλ Αρί.

Τον Οζέλ συνόδευαν βουλευτές της Σμύρνης, τοπικοί αξιωματούχοι και δήμαρχοι. Σύμφωνα με δημοσιεύματα, συμμετείχε πολυμελής κοινοβουλευτική αντιπροσωπεία, μεταξύ των οποίων οι Ντενίζ Γιουτζέλ, Μουράτ Μπακάν, Εντνάν Αρσλάν, Σεντά Καγιά Οσέν, Τουντζάι Οζκάν, Σαλίχ Ουζούν, Γιουκσέλ Τασκίν, Ουμίτ Οζλαλέ και Γκιοκτσέ Γκιοκτσέν. Αρκετοί από τους πολιτικούς και τους βουλευτές που συμμετείχαν στις κινητοποιήσεις σε ολόκληρη τη χώρα είχαν εργαστεί στο παρελθόν ως δημοσιογράφοι ή διατηρούσαν στενούς επαγγελματικούς δεσμούς με τα μέσα ενημέρωσης.

Η παρουσία του Οζέλ προσέδωσε πρόσθετη πολιτική βαρύτητα στη διαδήλωση της Σμύρνης. Ωστόσο, η επιλογή του να ακολουθήσει τους δημοσιογράφους, αντί να ηγηθεί της πορείας, συνέβαλε στη διατήρηση της διάκρισης ανάμεσα στην πολιτική στήριξη των αιτημάτων και την κομματική οικειοποίηση της κινητοποίησης.

Στήριξη από σχεδόν ολόκληρο το φάσμα της αντιπολίτευσης

Στις πορείες συμμετείχαν υψηλόβαθμα πολιτικά στελέχη και εκπρόσωποι σχεδόν όλων των κομμάτων της αντιπολίτευσης.

Στην Άγκυρα, σύμφωνα με δημοσιεύματα, συμμετείχαν εκπρόσωποι του Yeni Party, του Ρεπουμπλικανικού Λαϊκού Κόμματος, του Κόμματος Ισότητας και Δημοκρατίας των Λαών, του Καλού Κόμματος (İYİ), του Κόμματος Δημοκρατίας και Προόδου, του Κόμματος Ευτυχίας, του Εργατικού Κόμματος Τουρκίας, του Κομμουνιστικού Κόμματος Τουρκίας και του Κόμματος Εργασίας. Στην πορεία έλαβαν επίσης μέρος συνδικαλιστικές οργανώσεις, δικηγορικοί σύλλογοι, ιατρικές οργανώσεις, επαγγελματικά επιμελητήρια και οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών.

Ιδιαίτερη σημασία είχε η παρουσία πολιτικών με δημοσιογραφικό παρελθόν. Συμμετείχαν στις διαδηλώσεις τόσο ως εκλεγμένοι εκπρόσωποι όσο και ως άνθρωποι που γνωρίζουν από προσωπική εμπειρία τις επαγγελματικές συνέπειες της πολιτικής πίεσης, των ποινικών διώξεων και των περιορισμών στην πρόσβαση στην πληροφόρηση.

Στην Άγκυρα διαδήλωσαν επίσης οικογένειες που διεκδικούν δικαιοσύνη για μεγάλες καταστροφές και επιθέσεις. Συγγενείς θυμάτων της βομβιστικής επίθεσης της 10ης Οκτωβρίου στην Άγκυρα, του σιδηροδρομικού δυστυχήματος στο Τσορλού, των σεισμών της 6ης Φεβρουαρίου, της μεταλλευτικής καταστροφής στο Ιλίτς και άλλων τραγωδιών στάθηκαν στο πλευρό των δημοσιογράφων. Η παρουσία τους ενίσχυσε το κεντρικό επιχείρημα των διοργανωτών, ότι ο περιορισμός της δημοσιογραφίας περιορίζει ταυτόχρονα τη δυνατότητα των θυμάτων και των πολιτών να απαιτούν λογοδοσία.

Η πολιτική στήριξη είχε εκδηλωθεί ήδη πριν από το Σάββατο. Το Εργατικό Κόμμα Τουρκίας κάλεσε τους υποστηρικτές του να συμμετάσχουν, ενώ το Καλό Κόμμα ανακοίνωσε ότι θα σταθεί στο πλευρό των δημοσιογράφων. Ο Οζέλ είχε επίσης απευθύνει κάλεσμα συμμετοχής κατά τη διάρκεια προηγούμενης συγκέντρωσης αλληλεγγύης προς το Halk TV.

Από τις μεμονωμένες υποθέσεις σε μια κοινή κρίση

Οι πορείες πραγματοποιήθηκαν ως αντίδραση σε ένα ευρύ φάσμα προβλημάτων. Οι επαγγελματικές οργανώσεις διαμαρτυρήθηκαν για τη σύλληψη και τη φυλάκιση δημοσιογράφων εξαιτίας των ρεπορτάζ, των ερωτήσεων ή των σχολίων τους. Καταδίκασαν επίσης τις αποφάσεις κατ' οίκον περιορισμού με ηλεκτρονική επιτήρηση, τις ποινικές διώξεις βάσει του νόμου περί παραπληροφόρησης και τους περιορισμούς που επιβάλλονται σε ειδησεογραφικές ιστοσελίδες και λογαριασμούς στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Το ισχυρότερο επιχείρημα της κυβέρνησης είναι ότι οι δημοσιογράφοι και οι ιδιοκτήτες μέσων ενημέρωσης δεν μπορούν να επικαλούνται ασυλία έναντι νόμιμων ποινικών ερευνών. Οι εισαγγελικές αρχές που διερευνούν την υπόθεση του προέδρου του Halk TV, Τζαφέρ Μαχίρογλου, έχουν διατυπώσει κατηγορίες για δωροδοκία, χειραγώγηση διαγωνισμών και νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες. Ο Μαχίρογλου αρνείται οποιαδήποτε παράνομη ενέργεια και χαρακτηρίζει την έρευνα πολιτικά υποκινούμενη.

Η αντιπαράθεση γύρω από την ελευθερία του Τύπου αφορά τόσο τις ίδιες τις κατηγορίες όσο και τα μέτρα που λαμβάνονται πριν από την έκδοση τελεσίδικης δικαστικής απόφασης. Ο διορισμός κρατικού διαχειριστή μεταβάλλει τον εταιρικό και συντακτικό έλεγχο ενός μέσου ενημέρωσης ενώ η υπόθεση βρίσκεται ακόμη υπό διερεύνηση. Οι δημοσιογράφοι θέτουν, συνεπώς, το ερώτημα κατά πόσον τα αποδεικτικά στοιχεία θα μπορούσαν να διασφαλιστούν με λιγότερο παρεμβατικά μέτρα, τα οποία θα διατηρούσαν τη συντακτική ανεξαρτησία.

Οι μεγαλύτερες πορείες δημοσιογράφων από την εποχή του Εργκενεκόν

Οι πορείες δημοσιογράφων στους δρόμους αποτελούν σχετικά σπάνιο φαινόμενο στην Τουρκία. Οι επαγγελματικές οργανώσεις εκδίδουν τακτικά ανακοινώσεις, πραγματοποιούν συγκεντρώσεις διαμαρτυρίας έξω από δικαστήρια και οργανώνουν περιορισμένης κλίμακας εκδηλώσεις αλληλεγγύης. Ωστόσο, η ταυτόχρονη πραγματοποίηση διαδηλώσεων σε πολλές πόλεις προϋποθέτει έναν ασυνήθιστα υψηλό βαθμό συνεννόησης μεταξύ οργανώσεων με διαφορετικές παραδόσεις και πολιτικές αντιλήψεις.

Με βάση τη γεωγραφική τους έκταση, το εύρος της πολιτικής συμμετοχής και τη συνολική προσέλευση, οι διαδηλώσεις του Σαββάτου φαίνεται πως αποτέλεσαν τη μεγαλύτερη συντονισμένη κινητοποίηση Τούρκων δημοσιογράφων στους δρόμους μετά τις συγκεντρώσεις για την ελευθερία του Τύπου την περίοδο της υπόθεσης Εργκενεκόν.

Τον Μάρτιο του 2011, σχεδόν 3.000 δημοσιογράφοι και υποστηρικτές τους πραγματοποίησαν πορεία στην Κωνσταντινούπολη, μετά τη σύλληψη δημοσιογράφων, μεταξύ των οποίων ο Αχμέτ Σικ και ο Νεντίμ Σενέρ, στο πλαίσιο των ερευνών για την υπόθεση Εργκενεκόν. Στη διαμαρτυρία συμμετείχαν γνωστοί διευθυντές σύνταξης, αρθρογράφοι, δημοσιογράφοι της ραδιοτηλεόρασης και πολιτικοί. Η κινητοποίηση εκείνη αποτέλεσε σημείο αναφοράς για την αντίσταση του δημοσιογραφικού κόσμου στην ποινικοποίηση της δημοσιογραφίας.

Οι διαδηλώσεις του Σαββάτου είχαν μεγαλύτερη γεωγραφική διασπορά. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της αστυνομίας που επικαλέστηκε το AFP, περίπου 3.000 άτομα συμμετείχαν στην Κωνσταντινούπολη και άλλα 3.000 στην Άγκυρα, χωρίς να συνυπολογίζονται οι συμμετέχοντες στη Σμύρνη και στις υπόλοιπες πόλεις. Επομένως, η σύγκριση βασίζεται στην κλίμακα και στον πανεθνικό συντονισμό των κινητοποιήσεων και όχι σε έναν ενιαίο, συνολικό αριθμό συμμετεχόντων.

Ανομοιογενής η διεθνής κάλυψη

Το Γαλλικό Πρακτορείο Ειδήσεων (AFP) παρείχε την κύρια διεθνή γραπτή ανταπόκριση, η οποία αναδημοσιεύθηκε από μέσα ενημέρωσης, μεταξύ των οποίων οι Times of Israel και Barron’s. Το Reuters κατέγραψε τη διαδήλωση της Κωνσταντινούπολης μέσω της φωτογραφικής του υπηρεσίας, παρουσιάζοντας δημοσιογράφους, μέλη συνδικαλιστικών οργανώσεων και υποστηρικτές της αντιπολίτευσης να κρατούν φωτογραφικές μηχανές και πλακάτ υπέρ της ελευθερίας του Τύπου.

Το Al Jazeera δημοσίευσε βίντεο που συνέδεε τις πορείες με τις συλλήψεις δημοσιογράφων, την ανάληψη του ελέγχου του Halk TV και τους περιορισμούς που επιβάλλονται σε ανεξάρτητες ειδησεογραφικές ιστοσελίδες. Στο ρεπορτάζ περιλαμβανόταν επίσης η διάψευση της κυβέρνησης ότι οι δημοσιογράφοι στοχοποιούνται εξαιτίας της εργασίας τους.

Η Διεθνής και η Ευρωπαϊκή Ομοσπονδία Δημοσιογράφων είχαν εκφράσει εκ των προτέρων τη στήριξή τους στις κινητοποιήσεις, ζητώντας τον τερματισμό της δικαστικής παρενόχλησης και των πολιτικών παρεμβάσεων στα μέσα ενημέρωσης. Η υποστήριξή τους συνέβαλε στην ένταξη των διαδηλώσεων στο ευρύτερο ευρωπαϊκό πλαίσιο συζήτησης για την ελευθερία του Τύπου.

Ένας αγώνας για το δικαίωμα των πολιτών στην ενημέρωση

Οι πορείες του Σαββάτου δεν έκριναν την ουσία καμίας ποινικής υπόθεσης, ούτε θα μπορούσαν να επιλύσουν την ευρύτερη κρίση ελευθερίας του Τύπου στην Τουρκία. Η σημασία τους έγκειται στο γεγονός ότι μετέτρεψαν μια σειρά μεμονωμένων παρεμβάσεων σε ένα κοινό ζήτημα εθνικής εμβέλειας.

Το μήνυμα των δημοσιογράφων ήταν ότι η ελευθερία του Τύπου δεν μπορεί να περιορίζεται στην προσωπική ελευθερία των δημοσιογράφων ή στα εμπορικά δικαιώματα των ιδιοκτητών μέσων ενημέρωσης. Όταν οι δημοσιογράφοι δεν μπορούν να ερευνούν, να θέτουν ερωτήματα και να δημοσιεύουν χωρίς τον φόβο της φυλάκισης, του κλεισίματος ενός μέσου ή της ανάληψης του ελέγχου του από κρατικά διορισμένη διοίκηση, οι πολίτες στερούνται τα μέσα για να ελέγχουν τον τρόπο άσκησης της δημόσιας εξουσίας.

Η ασυνήθιστα μεγάλη συμμετοχή, η παρουσία εκπροσώπων σχεδόν ολόκληρου του αντιπολιτευτικού φάσματος και η συμμετοχή πολιτών που διεκδικούν δικαιοσύνη κατέδειξαν ότι το ζήτημα είχε ξεπεράσει τα όρια της επαγγελματικής αλληλεγγύης. Για πρώτη φορά μετά τις κινητοποιήσεις της περιόδου Εργκενεκόν, οι Τούρκοι δημοσιογράφοι διαδήλωσαν σε τέτοια κλίμακα, αναδεικνύοντας ότι η πίεση προς τα μέσα ενημέρωσης αποτελεί ταυτόχρονα πίεση στο δικαίωμα της κοινωνίας να γνωρίζει.