Για εικοστή-δεύτερη χρονιά από το δημοψήφισμα, πολιτικοί και κόμματα θυμήθηκαν με διάθεση πανηγυρική, την επέτειο του «Όχι». Λες και τα συνθήματα δεν κρίθηκαν, λες και η πορεία του Κυπριακού κλείδωσε εκείνη τη συγκεκριμένη στιγμή. «Ο λαός, χάρη στην ΕΔΕΚ, η οποία πρωτοστάτησε στην ενημέρωση του, κατάλαβε ότι εάν ψήφιζε ναι στο σχέδιο Ανάν, θα οδηγούμασταν… (σε) κατάργηση της Κυπριακής Δημοκρατίας, (σε) νέο συνεταιρισμό και δημιουργία ΣΥΝΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑΣ, με αναγνώριση του ψευδοκράτους… από κράτος θα μετατρεπόμασταν σε κοινότητα», έγραψε στην ανακοίνωσή της η ΕΔΕΚ, και κάλεσε την ε/κ πλευρά να συντάξει δική της πρόταση λύσης ώστε να αποτρέψουμε ξανά δοτές λύσεις όπως το σχέδιο Ανάν. Ενώ το ίδιο θριαμβευτική ήταν και η ανακοίνωση του ΔΗΚΟ: «Πριν από 22 χρόνια, ο κυπριακός ελληνισμός, ανταποκρινόμενος στο κάλεσμα του αείμνηστου Τάσσου Παπαδόπουλου, υπερασπίστηκε την κρατική υπόσταση, τη διεθνή αναγνώριση και την προοπτική της χώρας μας», έγραψε. «Είκοσι δύο χρόνια μετά, οι εξελίξεις επιβεβαιώνουν… την ορθότητα της ιστορικής αυτής απόφασης». Αντί για μια καταγραφή των αποτελεσμάτων εκείνης της απόφασης, αλλά και της πορείας που μας έφερε στο σήμερα, μπήκαμε και πάλι σε μια λογική αυτοδικαίωσης. Επιβεβαιώνοντας πως σ’ αυτή τη χώρα οι πεποιθήσεις μας ελάχιστα επηρεάζονται από τα γεγονότα.
Πρόθεση του κειμένου αυτού δεν είναι η σε βάθος ανάλυση του σχεδίου και των διαφόρων προνοιών του. Άλλωστε, αυτές συζητήθηκαν εκτενώς και αφορούν ένα σχέδιο που ανήκει στο παρελθόν χωρίς προοπτικές επαναφοράς. Κάποιος όμως δεν μπορεί να μην υποδείξει ότι, αν είχε περάσει το σχέδιο Ανάν, θα είχαν φύγει οι μισοί έποικοι και θα είχε σταματήσει η ανεξέλεγκτη ροή νέων, πως με εξαίρεση κάποιες χιλιάδες, θα είχαν αποχωρήσει τα τουρκικά στρατεύματα, ότι στα σημερινά κατεχόμενα θα είχαν επιστρέψει υπό ε/κ διοίκηση 25,000-30,000 πρόσφυγες ενώ θα είχε ολοκληρωθεί και η επιστροφή όσων ήθελαν να γυρίσουν υπό τ/κ διοίκηση. Όπως δεν μπορεί να μην υποδείξει ότι, πέραν κάποιων ζητημάτων ασφάλειας- εγγυήσεων, τα επιχειρήματα που δόθηκαν για απόρριψη του σχεδίου, τα οποία προτάσσονται και σήμερα, αφορούν πρόνοιες που θα έπρεπε να θεωρούνται δεδομένες σε μια ΔΔΟ, στη βάση της οποίας υποτίθεται συζητάμε από το 1977 μέχρι και σήμερα. Ότι στο σχέδιο, από την αποδοχή του οποίου Τάσσος, ΔΗΚΟ και ΕΔΕΚ μας διέσωσαν, αυτοί είναι που οδήγησαν. Ο Τάσσος Παπαδόπουλος είναι που κάλεσε τον ΓΓ του ΟΗΕ να επαναρχίσει τις συνομιλίες για να αποφύγουμε την ευρωδιχοτόμηση, αυτός έκανε την διαπραγμάτευση που έφερε το τελικό σχέδιο, αυτός αποδέχθηκε την επιδιαιτησία την οποία στη συνέχεια απέρριψε ως απαράδεκτη. Κυρίως, όμως, ότι τα όσα εκτίμησαν ότι θα ακολουθούσαν ως αποτέλεσμα της ένταξης, ότι δηλ. θα μετατρέπαμε την Τουρκία σε όμηρο του Κυπριακού και θα την αναγκάζαμε να αποδεχθεί λύση δικών μας «ευρωπαϊκών» προδιαγραφών, αν μη τι άλλο αποδείχθηκαν ουτοπικά. Ο χρόνος έτρεξε εις βάρος μας, αποφεύγοντας τον συμβιβασμό στην πράξη, αποδεχθήκαμε τα τετελεσμένα της εισβολής, σήμερα βρισκόμαστε ενώπιον του εποικισμού και της περίκλειστης περιοχής της Αμμοχώστου. Κι όμως, οι ίδιοι κύκλοι παρουσιάζονται δικαιωμένοι. Εμφανίζονται μάλιστα, 22 χρόνια μετά, έτοιμοι να συντάξουν και δικό τους σχέδιο λύσης.
Δεν είναι όμως οι πρόνοιες του σχεδίου η ουσία, ούτε ήταν το αποτέλεσμα που πλήγωσε ανεπανόρθωτα τη χώρα, αλλά η πορεία προς αυτό. Ο τρόπος που το σύστημα και η κοινωνία λειτούργησαν εκείνη την ιστορική στιγμή. Το ότι ποτέ δεν συζητήσαμε το σχέδιο. Ο διχασμός στον οποίο συνειδητά οδήγησε τη χώρα η τότε ηγεσία για να εξυπηρετήσει τις δικές της επιδιώξεις, και η ευκολία με την οποία η κοινωνία έγινε βορά στα σχέδιά της. Το πώς ο Τάσσος Παπαδόπουλος και οι συνεργάτες του κατηύθυναν την κοινή γνώμη, θέτοντας εκτός δημοσίου διαλόγου την αντίθετη άποψη, πριν καν αυτός αρχίσει. Με διάφορες εξάρσεις που έφερναν τον τότε Πρόεδρο κάθε λίγο μακριά από το τραπέζι της διαπραγμάτευσης και με συνεχείς «αποκλειστικές πληροφορίες» από το Μπούργκενστοκ περί μιας διαπραγμάτευσης, που έδινε τα πάντα στην Τουρκία και σε μάς απλά ελπίδα. Η άνεση με την οποία ο τότε Πρόεδρος έθεσε ολόκληρο τον κρατικό μηχανισμό στην υπηρεσία του- την κρατική τηλεόραση, τα υπουργεία και τη δημόσια υπηρεσία για να προωθήσει τη θέση του. Η αντίληψη που δημιούργησε για τη μειοψηφία, η απόλυτη και αδιαμφισβήτητη ταύτιση της άποψής του με το εθνικό συμφέρον και της αντίθετης άποψης με τα ξένα συμφέροντα. Η επιβεβαίωση του πόσο ευάλωτη αποδείχθηκε ότι ήταν η χώρα στο φόβο και σε ρητορικές που νομίζαμε ότι είχαμε αφήσει πίσω για πάντα. Με τον Πρόεδρο να κατηγορεί τους διαφωνούντες ότι χρηματίζονται, να χαρακτηρίζει έναν στους τέσσερις πολίτες της χώρας της οποίας ηγείτο «Νενέκους» και τους πολιτικούς αντιπάλους του ως ξενοκίνητους, πουλημένους και προδότες. Και την κοινωνία να ακολουθεί.
Αυτή είναι η συζήτηση που ποτέ δεν κάναμε και που πρωτίστως θα έπρεπε να είχαμε κάνει. Διότι εκείνη η πορεία υπενθύμισε με τρόπο επώδυνο ότι οι ισορροπίες μεταξύ ελευθερίας και ολοκληρωτισμού είναι λεπτές, κυρίως σε χώρες όπου οι θεσμοί είναι ανύπαρκτοι και η κοινωνία ευάλωτη στη χειραγώγηση. Όπως είναι και σήμερα. Αυτό θα έπρεπε να προβληματίσει. Αυτό θα έπρεπε να ανησυχεί. Ότι η περίοδος που βρεθήκαμε φάτσα με τον φασισμό όχι μόνο δεν μας προβλημάτισε, αλλά αποτελεί κάθε χρόνο αφορμή για πανηγυρισμούς. Ενώ η χώρα επιβεβαιώνει καθημερινά ότι βρίσκεται μια ιστορική συγκυρία μακριά από την επανάληψή της.
