Με σαφείς αιχμές προς την Κυπριακή Δημοκρατία, ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν υποστήριξε από τη Βιέννη τη βδομάδα που πέρασε ότι μια χώρα «με πληθυσμό κάτω του ενός εκατομμυρίου» μπορεί να εμποδίζει μια ευρύτερη στρατηγική προοπτική συνεργασίας μεταξύ Ευρώπης και Τουρκίας.
Σύμφωνα με το τουρκικό πρακτορείο ειδήσεων Ανατολού, ο κ. Φιντάν έκανε τη σχετική αναφορά κατά τη διάρκεια κοινής συνέντευξης Τύπου με την Αυστριακή ομόλογό του, Μπεάτε Μάινλ-Ράισινγκερ.
Όπως είπε, όταν η Ευρώπη και η Τουρκία «έρχονται μαζί», διαμορφώνεται ένας χώρος 500 εκατομμυρίων ανθρώπων, με σημαντικά πεδία πιθανής συνεργασίας. Ωστόσο, πρόσθεσε, «μια χώρα με λιγότερο από ένα εκατομμύριο πληθυσμό» μπορεί σε μεγάλο βαθμό να εμποδίζει αυτή την προοπτική, χωρίς «κανείς να μπορεί να πει τίποτα».
Λογικές;
Οι δηλώσεις του Χακάν Φιντάν δεν είναι ούτε τυχαίες ούτε αφελείς. Είναι από αυτές που ακούγονται «λογικές» με την πρώτη ακρόαση, αλλά αρχίζουν να μπάζουν νερά μόλις τις κοιτάξεις λίγο πιο προσεκτικά.
Από τη μια, το επιχείρημα περί δυναμικής συνεργασίας Ευρώπης – Τουρκίας δεν είναι αβάσιμο. Μιλάμε για μια σχέση με τεράστιο οικονομικό, ενεργειακό και γεωπολιτικό βάρος. Η Τουρκία παραμένει κρίσιμος εταίρος για την ΕΕ σε μια σειρά από τομείς, από τη μετανάστευση μέχρι την ασφάλεια και το εμπόριο. Το αφήγημα των «500 εκατομμυρίων» που μπορούν να λειτουργήσουν μαζί, δεν είναι απλώς ρητορική, είναι μια υπαρκτή προοπτική. Αν το δούμε οικονομικά, το ΑΕΠ της Τουρκίας βρίσκεται περίπου στο 1,1 – 1,2 τρισεκατομμύρια δολάρια (USD) τα τελευταία χρόνια (ονομαστικό ΑΕΠ), δηλαδή μιλάμε για μια από τις 20 μεγαλύτερες οικονομίες παγκοσμίως. Το ΑΕΠ της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι 10 φορές μεγαλύτερο και ανέρχεται περίπου στα 16 – 17 τρισεκατομμύρια δολάρια (USD) σε ονομαστικούς όρους τα τελευταία χρόνια. Με απλά λόγια, ναι, η Τουρκία είναι μεγάλη οικονομία, ναι υπάρχουν δυνατότητες για συνέργειες, αλλά αυτό είναι αρκετό;
Η Ευρώπη είναι και άλλα...
Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν είναι μια χαλαρή σύμπραξη συμφερόντων όπου ο καθένας μπαίνει και βγαίνει όποτε τον βολεύει, δείχνοντας πόσο βαρύ πορτοφόλι έχει. Είναι ένα σύστημα που λειτουργεί με κανόνες, με διαδικασίες και – κυρίως – με κάποιες βασικές αξίες. Και εδώ ακριβώς βρίσκεται η βασική αντίφαση στις δηλώσεις του κ. Φιντάν. Δεν μπορεί μια χώρα, όσο μεγάλη και αν είναι, να ζητά βαθύτερη ενσωμάτωση σε ένα τέτοιο πλαίσιο, την ίδια στιγμή που αμφισβητεί ή παρακάμπτει βασικές του αρχές.
Μιλάμε για πράγματα που δεν είναι διακοσμητικά.
1. Ελευθερία έκφρασης. Σύμφωνα με το Committee to Protect Journalists η Τουρκία παραμένει στις χώρες με τις περισσότερες διώξεις δημοσιογράφων. Διάφορες πηγές και καταγραφές κάνουν λόγο και ανεβάζουν τον αριθμό γύρω στους 150 κρατούμενους που συνδέονται με τη δημοσιογραφία (δημοσιογράφοι, bloggers, εργαζόμενοι ΜΜΕ)
2. Κράτος δικαίου. Τυπικά, η Τουρκία είναι κράτος με Σύνταγμα, νόμους, δικαστήρια και διαθέτει όλο το πακέτο που χρειάζεται για να πεις «υπάρχει κράτος δικαίου». Στα χαρτιά, όλα λειτουργούν. Στην πράξη όμως, η εικόνα είναι πιο… εύκαμπτη από όσο θα ήθελε κανείς. Διεθνείς οργανισμοί και δείκτες, όπως η Freedom House και το World Justice Project, καταγράφουν εδώ και χρόνια σοβαρά προβλήματα, όπως περιορισμένη ανεξαρτησία της δικαιοσύνης, πολιτικές παρεμβάσεις, πιέσεις στην αντιπολίτευση, φυλακίσεις πολιτικών αντιπάλων (βλέπε περίπτωση Εκρέμ Ιμάμογλου) χρήση της νομοθεσίας για φίμωση ή ποινικοποίηση διαφωνίας.
3. Σεβασμός των γειτονικών χωρών. Η Τουρκία έχει μια εξωτερική πολιτική που κινείται ανάμεσα στη συνεργασία και στην ένταση. Συχνά τα κάνει και τα δύο ταυτόχρονα, κάτι σαν διπλό μήνυμα για όποιον προσπαθεί να την αποκωδικοποιήσει. Από τη μία πλευρά, διατηρεί σχέσεις συνεργασίας με γειτονικές χώρες σε εμπόριο, ενέργεια και ασφάλεια. Υπάρχουν περίοδοι αποκλιμάκωσης, διπλωματικοί διάλογοι, ακόμη και κοινά projects. Δεν είναι μια χώρα που λειτουργεί μόνιμα εκτός πλαισίου. Από την άλλη, υπάρχει ένα σταθερό μοτίβο έντασης που δεν μπορείς να αγνοήσεις, ειδικά με την Ελλάδα (Casus belli), την Κυπριακή Δημοκρατία (κατοχή εδάφους), τη Συρία (κατοχή εδάφους) και το Ισραήλ. Παραβιάσεις εναέριου χώρου, αμφισβητήσεις θαλάσσιων ζωνών, ρητορική που φτάνει μέχρι απειλές χρήσης βίας.
Η Βολική Κύπρος
Όταν τόσα πολλά βρίσκονται υπό αμφισβήτηση, το πρόβλημα δεν μπορεί να είναι «μια μικρή χώρα που μπλοκάρει» την Τουρκία. Το πρόβλημα είναι βαθύτερο και πιο άβολο.
Η αναφορά σε «χώρα κάτω του ενός εκατομμυρίου» δεν είναι απλώς περιγραφική. Είναι πολιτική επιλογή. Είναι η προσπάθεια να μετατοπιστεί η συζήτηση από τις ουσιαστικές εκκρεμότητες της Τουρκίας προς ένα πιο εύπεπτο αφήγημα: ότι δήθεν μια μικρή χώρα κρατά όμηρο μια μεγάλη στρατηγική σχέση.
Το ερώτημα είναι απλό, όσο κι αν αποφεύγεται: θεωρεί πράγματι η Άγκυρα ότι η Κυπριακή Δημοκρατία είναι το μοναδικό εμπόδιο στις σχέσεις της με την ΕΕ; Αν ναι, τότε είτε υποτιμά τη νοημοσύνη των συνομιλητών της είτε αποφεύγει συνειδητά να δει τον καθρέφτη. Αν όχι, τότε γιατί επιλέγει να το παρουσιάζει έτσι;
Η απάντηση δεν είναι ιδιαίτερα πρωτότυπη. Η Κύπρος λειτουργεί ως εύκολος αποδέκτης πίεσης και ευθυνών, ενίοτε και με δική της ευθύνη. Με τον Πρόεδρο Χριστοδουλίδη να εμφανίζεται κάποιες φορές ως ο πολιτικός που μπορεί να βοηθήσει την Τουρκία να μπει στους Ευρωπαϊκούς Θεσμούς, αλλά υπό δικούς του όρους! Η ΕΕ είναι υποχρεωμένη να λάβει υπόψη της την Κύπρο, όπως λαμβάνει σήμερα υπόψη τις μικρές Βαλτικές Δημοκρατίες που απειλούνται από τη Ρωσία, αλλά εδώ δεν χωρούν απόλυτες προσεγγίσεις.
Η Κύπρος περισσότερο φαντάζει δυστυχώς ιδανική για να συμπυκνωθεί πάνω της ένα πιο σύνθετο πρόβλημα. Και το πιο ενδιαφέρον, ή μάλλον το πιο ενοχλητικό, είναι ότι αυτή η λογική δεν περιορίζεται στην Άγκυρα. Την υιοθετούν κατά καιρούς και ευρωπαϊκές φωνές, που βρίσκουν βολικό να παρουσιάζουν το ζήτημα ως «κυπριακό εμπόδιο» αντί να αγγίξουν τις πραγματικές δυσκολίες.
Η ουσία, όσο κι αν δεν βολεύει, είναι πιο απλή. Οι σχέσεις ΕΕ – Τουρκίας δεν σκοντάφτουν σε ένα κράτος μέλος. Σκοντάφτουν σε μια συνολική ασυμβατότητα μεταξύ προσδοκιών και πραγματικών πρακτικών. Και μέχρι αυτό να αλλάξει, το αφήγημα των «500 εκατομμυρίων» θα παραμένει περισσότερο πολιτικό σύνθημα παρά ρεαλιστικό σχέδιο.
Όσο για τον κ. Φιντάν, δεν «κρύβεται» ακριβώς πίσω από την Κύπρο. Την χρησιμοποιεί. Κάτι που στην πολιτική δεν είναι παράνομο, απλώς - για το υψηλό πολιτικό IQ του Τούρκου ΥΠΕΞ- είναι αρκετά προβλέψιμο. Και, τελικά, όχι ιδιαίτερα πειστικό.
Αν όντως ήθελε η Τουρκία
Αν η Τουρκία έκανε μια γενναιόδωρη κίνηση για τη λύση του Κυπριακού, η Κύπρος θα παρέμενε εμπόδιο για ένταξη της Τουρκίας ή για περαιτέρω συνεργασία με την ΕΕ;
Αν η Τουρκία έκανε μια πραγματικά «μεγάλη κίνηση» στο Κυπριακό, όχι επικοινωνιακή, αλλά ουσιαστική (π.χ. αποδοχή πλαισίου λύσης, μείωση στρατευμάτων, σεβασμός κυριαρχίας της Κυπριακής Δημοκρατίας) τότε η Κύπρος δύσκολα θα μπορούσε να παραμείνει το βασικό εμπόδιο στις σχέσεις Άγκυρας–ΕΕ. Για έναν απλό λόγο που φαίνεται προφανής αλλά συχνά αγνοείται: το κυπριακό «βέτο» δεν είναι ιδιοτροπία. Είναι εργαλείο πίεσης πάνω σε ένα άλυτο πρόβλημα που αφορά άμεσα ένα κράτος μέλος. Αν το πρόβλημα κινηθεί προς λύση, το εργαλείο αυτό χάνει το πολιτικό του βάρος.
