Κάθε φορά που ανοίγει ένα νέο παράθυρο συζήτησης για το Κυπριακό, η δημόσια συζήτηση στρέφεται γύρω από τα ίδια ερωτήματα: Υπάρχει πολιτική βούληση; Είναι έτοιμες οι πλευρές να επιστρέψουν στις διαπραγματεύσεις; Θα μπορούσε μία νέα πενταμερής διάσκεψη να οδηγήσει σε ουσιαστική πρόοδο; Τα ερωτήματα αυτά είναι εύλογα, ωστόσο, μάλλον δεν αγγίζουν την υπόσταση του προβλήματος. Το βασικό ερώτημα σήμερα δεν είναι αν υπάρχουν ιδέες για λύση. Ούτε αν υπάρχουν διεθνείς μεσολαβητές πρόθυμοι να βοηθήσουν. Το πραγματικό ερώτημα είναι κατά πόσον υπάρχουν επαρκή κίνητρα ώστε οι δύο πλευρές να θελήσουν πραγματικά να αλλάξουν την υφιστάμενη κατάσταση.
Αντικίνητρα
Σε ό,τι αφορά τους Ε/Κ, η Κυπριακή Δημοκρατία απολαμβάνει διεθνή αναγνώριση, συμμετέχει πλήρως στην Ευρωπαϊκή Ένωση, καταγράφει οικονομική ανάπτυξη και λειτουργεί ως κανονικό κράτος στο διεθνές σύστημα. Παρά το άλυτο του Κυπριακού, οι Ελληνοκύπριοι δεν βιώνουν καθημερινά το αίσθημα μιας επείγουσας κρίσης που να επιβάλλει άμεσες αποφάσεις.
Αντίθετα, για ένα σημαντικό μέρος της κοινωνίας, η λύση συνδέεται περισσότερο με κινδύνους παρά με οφέλη. Πολλοί αναρωτιούνται γιατί να μοιραστούν εξουσία, πόρους και κυριαρχικά δικαιώματα με μια κοινότητα που βρίσκεται υπό την ισχυρή επιρροή της Τουρκίας. Η εφαρμογή της λύσης και η ανησυχία ότι η Άγκυρα θα εξακολουθήσει να διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο και μετά από μία ενδεχόμενη συμφωνία παραμένει ίσως το μεγαλύτερο ψυχολογικό εμπόδιο.
Από την άλλη πλευρά, οι Τουρκοκύπριοι εξακολουθούν θεωρητικά να έχουν περισσότερα να κερδίσουν από μία λύση: Διεθνή νομιμοποίηση, ευρωπαϊκή προοπτική, οικονομική ανάπτυξη και έξοδο από τη διεθνή απομόνωση. Ωστόσο, ούτε εκεί παρατηρείται η δυναμική που υπήρχε σε άλλες εποχές.
Η σταδιακή οικονομική και διοικητική ενσωμάτωση των κατεχομένων στην Τουρκία έχει δημιουργήσει μια νέα πραγματικότητα. Η εξάρτηση από την Άγκυρα αυξάνεται διαρκώς, ενώ η προοπτική μιας ομοσπονδιακής λύσης δεν κινητοποιεί πλέον μεγάλα τμήματα της τουρκοκυπριακής κοινωνίας όπως συνέβαινε πριν από δύο δεκαετίες. Η κόπωση από τις αλλεπάλληλες αποτυχίες και η αίσθηση ότι η διεθνής κοινότητα δεν μπορεί να επιβάλει εξελίξεις έχουν καλλιεργήσει μια στάση αναμονής.
Το status quo
Υπό αυτές τις συνθήκες, η πραγματικότητα είναι σκληρή: Και οι δύο πλευρές φαίνεται να έχουν μάθει να ζουν με το στάτους κβο.
Αυτό δεν σημαίνει ότι το θεωρούν ιδανικό. Σημαίνει όμως ότι το κόστος της αλλαγής μοιάζει, στα μάτια πολλών, μεγαλύτερο από το κόστος της διατήρησης της σημερινής κατάστασης. Αν ισχύει αυτό, τότε το κλειδί δεν βρίσκεται τόσο στις διαπραγματευτικές φόρμουλες όσο στη δημιουργία νέων κινήτρων. Το ερώτημα είναι ποια θα μπορούσαν να είναι αυτά τα κίνητρα μέσα στο σημερινό δύσκολο γεωπολιτικό περιβάλλον. Ας επιχειρήσουμε να βρούμε τι θα μπορούσε να κινητοποιήσει Ε/Κ και Τ/Κ προς τη λύση.
Κίνητρα
Η πρώτη απάντηση αφορά την ενέργεια. Η Ανατολική Μεσόγειος διαθέτει σημαντικά κοιτάσματα φυσικού αερίου, αλλά η αξιοποίησή τους παραμένει περιορισμένη λόγω πολιτικών και γεωπολιτικών εμποδίων. Μια συμφωνία στο Κυπριακό θα μπορούσε να μετατρέψει την Κύπρο σε γέφυρα συνεργασίας ανάμεσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση, την Τουρκία και τις χώρες της περιοχής, δημιουργώντας σημαντικά οικονομικά οφέλη για όλους τους εμπλεκομένους.
Η δεύτερη αφορά τις σχέσεις Ευρωπαϊκής Ένωσης και Τουρκίας. Η Άγκυρα επιδιώκει εδώ και χρόνια αναβάθμιση της τελωνειακής ένωσης, διευκόλυνση των θεωρήσεων εισόδου και στενότερη οικονομική συνεργασία με την Ευρώπη. Αν η ΕΕ αποφάσιζε να συνδέσει συγκεκριμένα οφέλη με ουσιαστική πρόοδο στο Κυπριακό, θα μπορούσε να δημιουργηθεί ένα ισχυρότερο πλαίσιο κινήτρων από αυτό που υπάρχει σήμερα.
Η τρίτη διάσταση είναι η ασφάλεια. Ο πόλεμος στην Ουκρανία, η αστάθεια στη Μέση Ανατολή και οι ευρύτερες ανακατατάξεις στην περιοχή αναδεικνύουν τη σημασία της Ανατολικής Μεσογείου για τη Δύση. Μια επανενωμένη Κύπρος θα μπορούσε να αποτελέσει παράγοντα σταθερότητας σε μια ιδιαίτερα ευαίσθητη γεωγραφική ζώνη, προσδίδοντας στρατηγική αξία σε μια συμφωνία.
Υπάρχει όμως και ένας τέταρτος παράγοντας, λιγότερο συζητημένος αλλά ίσως πιο καθοριστικός: Ο χρόνος. Όσο περνούν τα χρόνια, η διαίρεση παγιώνεται. Οι οικονομίες αποκλίνουν, οι πληθυσμοί αλλάζουν, οι νέες γενιές μεγαλώνουν χωρίς εμπειρία συμβίωσης και τα τετελεσμένα μετατρέπονται σταδιακά σε κανονικότητα. Το κόστος μιας μελλοντικής επανένωσης αυξάνεται, ενώ τα πολιτικά και κοινωνικά ερείσματα υπέρ της λύσης αποδυναμώνονται. Ίσως λοιπόν το μεγαλύτερο κίνητρο για λύση να μην είναι κάποιο οικονομικό πακέτο ή μια διπλωματική πρωτοβουλία. Ίσως να είναι η συνειδητοποίηση ότι το παράθυρο ευκαιρίας δεν παραμένει ανοιχτό επ' αόριστον.
Αυτό είναι το παράδοξο του Κυπριακού σήμερα. Όλοι δηλώνουν ότι επιθυμούν λύση. Λίγοι όμως φαίνεται να αισθάνονται ότι τη χρειάζονται πραγματικά. Και μέχρι να αλλάξει αυτή η εξίσωση, καμία διάσκεψη, όσο καλά προετοιμασμένη κι αν είναι, δεν θα μπορέσει από μόνη της να γεφυρώσει το χάσμα που χωρίζει τις δύο πλευρές.
Γιατί η ρευστότητα στην περιοχή δεν είναι κίνητρο;
Η αυξανόμενη αστάθεια στην Ανατολική Μεσόγειο και τη Μέση Ανατολή, από τους πολέμους στη Γάζα και την Ουκρανία μέχρι τη γενικότερη αναδιάταξη των περιφερειακών συσχετισμών, θα μπορούσε θεωρητικά να λειτουργήσει ως κίνητρο για μεγαλύτερη συνεργασία μεταξύ Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων.
Αντίθετα, συχνά παράγει το ακριβώς αντίθετο αποτέλεσμα. Και στις δύο κοινότητες ενισχύεται η αίσθηση ανασφάλειας. Οι Ελληνοκύπριοι τείνουν να αναζητούν περισσότερα ερείσματα στην Ελλάδα, στην Ευρωπαϊκή Ένωση και σε νέες στρατηγικές συμμαχίες με το Ισραήλ, ενώ οι Τουρκοκύπριοι, λόγω και της πολιτικής και οικονομικής τους εξάρτησης, στρέφονται ακόμη περισσότερο προς την Τουρκία. Έτσι, η περιφερειακή αστάθεια δεν λειτουργεί ως κοινή απειλή που ενώνει, αλλά ως παράγοντας που βαθαίνει τις υφιστάμενες γραμμές διαχωρισμού.
Το αποτέλεσμα είναι ότι η συζήτηση για την ασφάλεια παραμένει εγκλωβισμένη στα εθνικά αντιπαραθετικά αφηγήματα των «μητέρων πατρίδων» και στις φοβίες του παρελθόντος. Αντίθετα ένα κοινό κυπριακό πλαίσιο ασφάλειας εντός ΕΕ ή του ΝΑΤΟ για το μέλλον είναι πολύ πιθανό ότι θα έφερνε πιο κοντά και την Ελλάδα με την Τουρκία.
Υπό αυτή την έννοια, η σημερινή γεωπολιτική ρευστότητα δεν φέρνει απαραίτητα πιο κοντά τη λύση του Κυπριακού. Αντίθετα, κινδυνεύει να καταστήσει τις δύο κοινότητες ακόμη πιο εξαρτημένες από τη γεωπολιτική αντιπαράθεση και τα στρατηγικά συμφέροντα των χωρών που θέλουν να έχουν ρόλο στην περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου.
Ίσως το μεγαλύτερο παράδοξο της εποχής είναι ότι οι πόλεμοι που μαίνονται γύρω από την Κύπρο αποδεικνύουν μεν καθημερινά το κόστος της διαίρεσης και της αστάθειας, αλλά οι δύο κοινότητες εξακολουθούν να τους διαβάζουν μέσα από διαφορετικούς φακούς, αντλώντας διαφορετικά συμπεράσματα για το πού βρίσκεται η ασφάλειά τους. Εκεί ίσως βρίσκεται και η βαθύτερη πολιτική πρόκληση για το Κυπριακό τα επόμενα χρόνια.
Ποια λύση θα μπορούσε να περάσει;
Μετά από σχεδόν μισό αιώνα διαίρεσης, οι δύο κοινότητες έχουν αναπτύξει διαφορετικές πολιτικές, οικονομικές και κοινωνικές πραγματικότητες, ενώ η αμοιβαία δυσπιστία παραμένει ισχυρή. Αυτό δεν σημαίνει ότι μια λύση είναι αδύνατη. Σημαίνει όμως ότι μια ρεαλιστική προσέγγιση ίσως δεν βρίσκεται σε μια προσπάθεια άμεσης επίτευξης μιας συνολικής συμφωνίας που θα επιλύει όλα τα κεφάλαια ταυτόχρονα. Πιο πιθανό φαίνεται ένα μοντέλο σταδιακής προσέγγισης, όπου οι δύο πλευρές θα οικοδομήσουν πρώτα κοινά συμφέροντα και εμπιστοσύνη πριν επιχειρήσουν το τελικό άλμα.
Μια τέτοια διαδικασία θα μπορούσε να περιλαμβάνει την εφαρμογή μέτρων που θα βελτιώνουν την καθημερινότητα των πολιτών και στις δύο πλευρές, την ενίσχυση της οικονομικής συνεργασίας, τη διευκόλυνση του εμπορίου, την κοινή αξιοποίηση υποδομών και την προώθηση ενεργειακών και περιβαλλοντικών συνεργειών. Η δημιουργία αμοιβαίου οφέλους ίσως αποδειχθεί πιο αποτελεσματική από τη διαρκή συζήτηση γύρω από τις συνταγματικές ρυθμίσεις.
Σε πολιτικό επίπεδο, η πιο ρεαλιστική προοπτική εξακολουθεί να είναι μια διζωνική δικοινοτική ομοσπονδία, καθώς παραμένει το μόνο μοντέλο που διαθέτει διεθνή νομιμοποίηση και αποτελεί τη βάση όλων των ψηφισμάτων των Ηνωμένων Εθνών. Ωστόσο, για να καταστεί εφαρμόσιμη θα απαιτηθούν πολύ ισχυρότερες εγγυήσεις ασφάλειας, αποτελεσματικοί μηχανισμοί εφαρμογής και ένα πλαίσιο που θα καθησυχάζει τους Ελληνοκύπριους για τον ρόλο της Τουρκίας, ενώ ταυτόχρονα θα προσφέρει στους Τουρκοκύπριους ουσιαστική πολιτική ισότητα και αίσθημα ασφάλειας.
Ίσως, τελικά, η ρεαλιστική λύση του Κυπριακού να μην είναι εκείνη που θα προκύψει από μια ιστορική διάσκεψη, αλλά εκείνη που θα καταφέρει να δημιουργήσει σταδιακά την πεποίθηση και στις δύο πλευρές ότι η επανένωση προσφέρει περισσότερα οφέλη από τη διαιώνιση της σημερινής κατάστασης.
