Η υπόθεση των περίπου 320.000 ανεπίδοτων εξωδίκων του συστήματος φωτοεπισήμανσης δεν αποτελεί απλώς ακόμη ένα τεχνικό ή γραφειοκρατικό πρόβλημα. Αποκαλύπτει μια βαθύτερη δυσλειτουργία στον τρόπο με τον οποίο το κράτος αντιλαμβάνεται την ευθύνη του απέναντι στους πολίτες. Μιλάμε για θράσος απροσμέτρητο. Οι υπηρεσίες καθυστερούν για μήνες ή και χρόνια, όμως, όταν τελικά ενεργοποιούνται, απαιτούν από τον πολίτη να υποστεί αμέσως και στο ακέραιο όλες τις συνέπειες της δικής τους αδράνειας.
Κανείς δεν μπορεί να ισχυριστεί σοβαρά ότι οι παραβάσεις του Κώδικα Οδικής Κυκλοφορίας πρέπει να μένουν ατιμώρητες. Η υπερβολική ταχύτητα, η παραβίαση του κόκκινου σηματοδότη και η χρήση κινητού τηλεφώνου κατά την οδήγηση θέτουν ζωές σε κίνδυνο. Ένα σύγχρονο σύστημα φωτοεπισήμανσης μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στην οδική ασφάλεια, εφόσον λειτουργεί με διαφάνεια, ταχύτητα, συνέπεια και ίση μεταχείριση.
Το πρόβλημα, επομένως, δεν είναι ότι το κράτος επιδιώκει να εισπράξει τα πρόστιμα. Είναι ότι προσπαθεί να μεταφέρει στους πολίτες το κόστος ενός συστήματος το οποίο το ίδιο δεν κατάφερε να οργανώσει σωστά.
Τι ακυρώνει η καθυστέρηση;
Η επιβολή μιας ποινής έχει νόημα όταν συνδέεται χρονικά με την πράξη που την προκάλεσε. Ένας οδηγός που ενημερώνεται λίγες ημέρες μετά την παράβαση μπορεί να αντιληφθεί το λάθος του και να αλλάξει συμπεριφορά. Όταν, όμως, το εξώδικο φτάνει δύο ή τρία χρόνια αργότερα, ο αποτρεπτικός χαρακτήρας της ποινής σχεδόν εξαφανίζεται.
Ο πολίτης μπορεί να μη θυμάται καν το περιστατικό, τις συνθήκες υπό τις οποίες έγινε η παράβαση ή ποιος χρησιμοποιούσε το όχημα. Κυρίως, όμως, δεν είχε την ευκαιρία να γνωρίζει ότι η οδηγική του συμπεριφορά είχε καταγραφεί επανειλημμένα ως παραβατική και να τη διορθώσει εγκαίρως.
Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό στις περιπτώσεις όπου παραδίδονται μαζεμένα πολλά εξώδικα. Ένας οδηγός μπορεί να πληροφορηθεί μέσα στην ίδια ημέρα ότι είχε διαπράξει δέκα ή περισσότερες παραβάσεις το 2023 και το 2024. Μαζί με το μεγάλο οικονομικό βάρος, βρίσκεται αντιμέτωπος και με τη συσσώρευση βαθμών ποινής, που ενδέχεται να οδηγήσει σε στέρηση της άδειας οδήγησής του.
Η συνέπεια αυτή δεν είναι αμελητέα. Για κάποιον που χρειάζεται το αυτοκίνητο για να εργαστεί, να μεταφέρει τα παιδιά του ή να φροντίζει ηλικιωμένους, η απώλεια της άδειας μπορεί να επηρεάσει ολόκληρη την καθημερινότητά του. Και το κρίσιμο ερώτημα είναι κατά πόσο είναι δίκαιο ο πολίτης να υφίσταται σήμερα σωρευτικά μια τόσο σοβαρή συνέπεια, επειδή το κράτος δεν κατάφερε να τον ενημερώσει έγκαιρα.
Πολίτες δύο ταχυτήτων
Η αποτυχία της διαδικασίας επίδοσης δημιούργησε στην πράξη δύο κατηγορίες οδηγών. Στην πρώτη ανήκουν όσοι έλαβαν κανονικά τα εξώδικά τους, πλήρωσαν εγκαίρως και γνώριζαν κάθε φορά τους βαθμούς ποινής που είχαν συγκεντρώσει. Στη δεύτερη βρίσκονται όσοι, δικαιολογημένα ή αδικαιολόγητα, δεν παρέλαβαν τις σχετικές επιστολές και ενημερώνονται χρόνια αργότερα για το σύνολο των εκκρεμοτήτων τους.
Ασφαλώς υπάρχουν περιπτώσεις πολιτών που ενδεχομένως απέφευγαν σκόπιμα να παραλάβουν συστημένες επιστολές. Αυτό, όμως, δεν μπορεί να χρησιμοποιείται ως γενική εξήγηση για 320.000 εκκρεμή εξώδικα. Ο αριθμός είναι τόσο μεγάλος, ώστε δεν μπορεί να αποδοθεί απλώς σε κακή πίστη των πολιτών. Καταδεικνύει θεσμική και οργανωτική αποτυχία.
Το ίδιο το κράτος αναγνωρίζει ότι η επίδοση μέσω ταχυδρομείου δεν λειτούργησε αποτελεσματικά, ότι δεν υπήρχε αξιόπιστος εναλλακτικός τρόπος ενημέρωσης και ότι οι αναγκαίες νομοθετικές αλλαγές δεν έγιναν εγκαίρως. Επομένως, δεν μπορεί σήμερα να συμπεριφέρεται σαν η καθυστέρηση να αποτελεί αποκλειστική ευθύνη του παραλήπτη.
Η αρχή της ισότητας δεν εξαντλείται στο να επιβάλλεται το ίδιο πρόστιμο για την ίδια παράβαση. Απαιτεί και οι συνέπειες να επιβάλλονται μέσα σε ένα κοινό, προβλέψιμο και δίκαιο χρονικό πλαίσιο. Διαφορετικά, η αποτελεσματικότητα της ποινής εξαρτάται όχι από τη συμπεριφορά του οδηγού, αλλά από το κατά πόσο λειτούργησε σωστά το ταχυδρομείο, η εταιρεία διαχείρισης ή η αρμόδια κρατική υπηρεσία.
Τα οδοφράγματα... έλεος
Η επιλογή της Αστυνομίας να επιδίδει εξώδικα στα οδοφράγματα μπορεί να θεωρείται, κατά την ίδια, νομικά επιτρεπτή. Η νομιμότητα, όμως, δεν είναι η μόνη παράμετρος που πρέπει να εξετάζεται. Υπάρχουν επίσης η πολιτική κρίση, η αναλογικότητα και ο σεβασμός προς τον πολίτη.
Τα σημεία διέλευσης δεν είναι συνηθισμένοι αστυνομικοί σταθμοί ή σημεία τροχονομικού ελέγχου. Έχουν ιδιαίτερη πολιτική και κοινωνική φόρτιση και εξυπηρετούν καθημερινά χιλιάδες ανθρώπους. Η μετατροπή τους σε σημεία μαζικής επίδοσης παλαιών προστίμων δημιουργεί καθυστερήσεις, εντάσεις και την αίσθηση ότι το κράτος αξιοποιεί μια διαδικασία ελέγχου της διέλευσης για να καλύψει δικές του διοικητικές εκκρεμότητες.
Ακόμη και αν η πρακτική είναι τυπικά νόμιμη (πολλοί είναι οι νομικοί που την αμφισβητούν), παραμένει εύλογο το ερώτημα κατά πόσο είναι θεσμικά ορθή και πολιτικά συνετή. Το κράτος δεν μπορεί να διορθώνει μια αποτυχία ετών προκαλώντας ένα νέο πρόβλημα σε ένα τόσο ευαίσθητο σημείο.
Οι έντονες αντιδράσεις των πολιτών δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται απλώς ως άρνηση πληρωμής ή ως έλλειψη σεβασμού προς την Αστυνομία. Όταν κάποιος μαθαίνει αιφνιδίως, κατά τη μετάβασή του στα κατεχόμενα, ότι οφείλει εκατοντάδες ευρώ για παραβάσεις ετών και κινδυνεύει να χάσει την άδειά του, η ένταση είναι σχεδόν αναμενόμενη. Αυτό δεν δικαιολογεί προσβλητικές ή επιθετικές συμπεριφορές, αλλά αποδεικνύει πόσο λανθασμένα σχεδιάστηκε η διαδικασία.
Δεν είναι λύση...
Η θέση ότι οι επηρεαζόμενοι μπορούν να προσφύγουν στο δικαστήριο, να παρουσιάσουν ελαφρυντικά και να ζητήσουν να μην τους αφαιρεθεί η άδεια, δεν αποτελεί πραγματική διοικητική λύση. Σημαίνει ουσιαστικά ότι το κράτος αναγνωρίζει το πρόβλημα, αλλά καλεί κάθε πολίτη να το επιλύσει μόνος του, με χρόνο, έξοδα και δικαστικές διαδικασίες.
Τα δικαστήρια ήδη είναι υπερφορτωμένα, οπότε δεν πρέπει να μετατρέπονται σε μηχανισμό διόρθωσης μιας μαζικής διοικητικής αποτυχίας, ιδιαίτερα όταν το πρόβλημα αφορά εκατοντάδες χιλιάδες υποθέσεις. Η πολιτεία οφείλει να θεσπίσει ενιαία και σαφή αντιμετώπιση για τις περιπτώσεις στις οποίες η καθυστέρηση της επίδοσης δεν οφείλεται στον πολίτη.
Θα μπορούσε, για παράδειγμα, να εξεταστεί η καταβολή των προστίμων σε δόσεις, η ειδική μεταχείριση των βαθμών ποινής που συσσωρεύτηκαν χωρίς έγκαιρη ενημέρωση και η διαφοροποίηση μεταξύ όσων αποδεδειγμένα απέφευγαν την επίδοση και όσων ουδέποτε ενημερώθηκαν με υπαιτιότητά τους. Το ζητούμενο δεν είναι η διαγραφή όλων των παραβάσεων, αλλά η αποκατάσταση της αναλογικότητας.
Η πολιτική ευθύνη
Η εταιρεία διαχείρισης, η Αστυνομία, τα ταχυδρομεία, το Υπουργείο Μεταφορών, το Υπουργείο Δικαιοσύνης και η Νομική Υπηρεσία μπορεί να έχουν διαφορετικές αρμοδιότητες. Για τον πολίτη, όμως, όλοι αυτοί οι φορείς αποτελούν το κράτος.
Δεν αρκεί, συνεπώς, κάθε υπηρεσία να εξηγεί ποιο τμήμα της διαδικασίας δεν ανήκε στη δική της ευθύνη. Το σύστημα τέθηκε σε λειτουργία χωρίς να έχει διασφαλιστεί ότι οι παραβάτες θα ενημερώνονται εγκαίρως. Οι προειδοποιήσεις για τις αδυναμίες της επίδοσης δεν οδήγησαν έγκαιρα σε αλλαγές. Το νομοσχέδιο για την ηλεκτρονική ενημέρωση και τους εναλλακτικούς τρόπους επίδοσης έρχεται αφού δημιουργήθηκε ήδη ένα απόθεμα εκατοντάδων χιλιάδων υποθέσεων. Αυτό αποτελεί πολιτική αποτυχία, όχι απλώς τεχνική δυσλειτουργία.
Η Βουλή και η κυβέρνηση καλούνται τώρα να αποφασίσουν αν θα περιοριστούν στην επιτάχυνση της επίδοσης ή αν θα αντιμετωπίσουν και την αδικία που δημιούργησε η καθυστέρηση. Διότι το να παραδοθούν γρηγορότερα τα 320.000 εξώδικα μπορεί να μειώσει τον διοικητικό όγκο, δεν αποκαθιστά όμως αυτομάτως την εμπιστοσύνη των πολιτών.
Ένα κράτος δικαίου δεν κρίνεται μόνο από το κατά πόσο εφαρμόζει τους νόμους, αλλά και από το αν αναλαμβάνει τις ευθύνες του όταν οι δικοί του μηχανισμοί αποτυγχάνουν. Δεν μπορεί να απαιτεί συνέπεια από τους πολίτες, ενώ το ίδιο χρειάζεται δύο και τρία χρόνια για να τους ενημερώσει. Ούτε μπορεί η διοικητική του ανεπάρκεια να μετατρέπεται εκ των υστέρων σε οικονομική και επαγγελματική τιμωρία για χιλιάδες ανθρώπους.
Όταν το κράτος δεν σέβεται τον χρόνο, τα δικαιώματα και την καθημερινότητα των πολιτών, δεν πρέπει να εκπλήσσεται όταν η δυσπιστία και η αγανάκτηση γίνονται αμοιβαίες.
