Του Αντώνη Αντωνίου
Στη δεκαετία του 1930, η ιδιωτική Σχολή Νιούχαμ αντιμετώπιζε σοβαρά προβλήματα. Οικονομικά, η επιβίωση της Σχολής Νιούχαμ έγινε εφικτή χάρη στην παρέμβαση του Κυβερνήτη Storrs, ο οποίος το 1928 ξεκίνησε μια εκστρατεία συγκέντρωσης κεφαλαίων. Στον ακαδημαϊκό τομέα, που ήταν στενά συνυφασμένος με τον οικονομικό, η Σχολή παρουσίαζε σημαντικές αδυναμίες, οι οποίες εντοπίστηκαν μετά την αξιολόγηση του διευθυντή του γραφείου Παιδείας, Κάλλεν (Cullen) (βλέπε ΠΟΛΙΤΗΣ 14-6-2026). Ωστόσο, η περίοδος μετά τα Οκτωβριανά αποτέλεσε μια εντελώς νέα εποχή. Σύμφωνα με τον Ράππα, η εξέγερση του Οκτώβρη 1931 προσέφερε στην αποικιακή διοίκηση μια πολυαναμενόμενη ευκαιρία να εφαρμόσει μία νέα αποικιακή πολιτική, με αρχιτέκτονα τον Κυβερνήτη Πάλμερ. Στόχος ήταν όχι απλά η εξάλειψη του αιτήματος της ένωσης, αλλά τίποτα λιγότερο από το να μετατρέψει τους Κύπριους σε Βρετανούς υπηκόους με την πλήρη έννοια του όρου. Να επηρεάσουν δηλαδή άμεσα τη νοοτροπία των Κυπρίων και την ταυτότητα που διεκδικούσαν. Αυτές οι πολιτικές για τον Ράππα αποτελούσαν μια μορφή κοινωνικής μηχανικής [1]. Είναι μέσα σε αυτά τα πλαίσια που μπορεί κάποιος να αντιληφθεί τη δημιουργία και την εντυπωσιακή ανάπτυξη της νέας Αγγλικής Σχολής (ΑΣ) τις επόμενες δεκαετίες. Οι Βρετανοί, αντιλαμβανόμενοι ότι οι μεταρρυθμίσεις στη Μέση Εκπαίδευση ήταν ανεπαρκείς, δεν περιορίστηκαν απλά στο να αναλάβουν τον έλεγχο μιας υπάρχουσας ιδιωτικής Σχολής. Δημιούργησαν μία εντελώς νέα σχολή, η οποία για τα επόμενα 24 χρόνια θα αποτελούσε βραχίονα της αποικιακής πολιτικής ή, αν δεχτούμε την προσέγγιση του Ράππα, ένα εργαλείο κοινωνικής μηχανικής. Λόγω περιορισμένου χώρου, θα ασχοληθούμε με μερικές πτυχές της ίδρυσης της νέας ΑΣ.
Οι πρώτες κινήσεις
Λίγο μετά την ανάληψη των καθηκόντων του, ο νέος διευθυντής Σιμς (Sims) απέστειλε επιστολή (22-1-1937) στο διαχειριστικό συμβούλιο (ΔΣ), με τελικό αποδέκτη τον Κυβερνήτη, περιλαμβάνοντας απόψεις και προτάσεις [2]. Το κύριο χαρακτηριστικό της μακροσκελούς επιστολής είναι ότι ο διευθυντής ξεδιπλώνει το όραμά του, το οποίο εντάσσεται στα πλαίσια της πολιτικής που οι ιστορικοί αποκαλούν «Παλμεροκρατία». Είναι σημαντικό ότι οι απόψεις/προτάσεις θα καταλήξουν στον Κυβερνήτη, ο οποίος είχε έντονη άποψη ότι υπήρχε ανάγκη για τη δημιουργία σχολής Μέσης Εκπαίδευσης, που θα διοικείται με βάση τις αρχές που υποστήριζε η Αποικιοκρατία. Πρώτα, ο διευθυντής εντοπίζει την έλλειψη χώρων διδασκαλίας, κάτι που, όπως γνωρίζουμε, θα λυνόταν πολύ σύντομα με την ανέγερση νέων και εντυπωσιακών κτηρίων. Προχωρά με την εισήγηση η ΑΣ να δέχεται κάθε χρόνο 90 μαθητές, κάτι που ουσιαστικά θα καθορίσει και το μέγεθος της Σχολής. Υποστηρίζει τη δημιουργία ενός αρκετά μεγάλου σχολείου, «ώστε η επιρροή της Σχολής να επεκταθεί όσο το δυνατόν ευρύτερα».
Φυσικά, ως αποτέλεσμα της επέκτασης, η Σχολή θα χρειαστεί πρόσθετο προσωπικό. Στόχος του διευθυντή είναι η Σχολή να διαθέτει επαρκή αριθμό Βρετανών καθηγητών, ώστε να ασκούν εποπτεία στη διδασκαλία των μαθημάτων τους και σε μέλη του τοπικού προσωπικού, «αφού είναι δύσκολο να βρεθούν τοπικοί καθηγητές με καλή γνώση του αντικειμένου τους, αίσθημα ευθύνης, παιδαγωγική κατάρτιση και γνώση του τρόπου λειτουργίας ενός σχολείου». Μια άλλη σημαντική εισήγηση του διευθυντή είναι να υπάρχει μια αναλογία 2:1 Ελληνοκυπρίων προς Τουρκοκυπρίους. Ήταν η πρώτη φορά που τέθηκε το θέμα της ποσόστωσης στην εισδοχή Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων, η οποία διατηρήθηκε μέχρι το 1963, όταν μετά τις διακοινοτικές ταραχές αποχώρησαν οι Τουρκοκύπριοι από τη Σχολή. Το 1969, όταν επέστρεψαν οι Τουρκοκύπριοι, διατηρήθηκε μια ποσόστωση λίγο διαφορετική, 3:1, ενώ μετά το άνοιγμα των οδοφραγμάτων το 2003, η ποσόστωση έγινε 4:1. Από το 2019 καταργήθηκε εντελώς.
Σύμφωνα με τον Παύλου [3], τη δεκαετία του 1930 υπήρξε αργοπορημένη εμφάνιση ενός εθνικιστικού κινήματος (Κεμαλιστών) ανάμεσα στους Τουρκοκύπριους. Η αρχική πρόθεση των Τουρκοκυπρίων Κεμαλιστών να ακολουθήσουν αντιβρετανική γραμμή και να μην αποκλείσουν τη συνεργασία με τους Ελληνοκύπριους σε εσωτερικά ζητήματα ανησύχησε τη Βρετανική διοίκηση. Ενώ αρχικά οι Βρετανοί επιδίωξαν να ενισχύσουν όσους παραδοσιακά συνεργάζονταν μαζί τους, στο τέλος αποδέχτηκαν να συνεργαστούν με την ομάδα των Κεμαλιστών, η οποία είχε επικρατήσει στην ηγεσία των Τουρκοκυπρίων. Όπως το έθεσε ο Dawe του Υπουργείου Αποικιών, «Αυτός (ο Πάλμερ) πιστεύει ότι υποστηρίζοντας τους σκληροπυρηνικούς Τούρκους του παλαιού καθεστώτος, θα αποτρέψει τους Τούρκους της Κύπρου από το να γίνουν Κεμαλιστές.…Ο μόνος τρόπος να τους κερδίσουμε στην πλευρά των Βρετανών είναι να τους δώσουμε την ευκαιρία να γίνουν «σύγχρονοι» στην Κύπρο». Άρα, κάτω από αυτές τις εξελίξεις, η εισαγωγή ποσόστωσης είχε πολιτικές σκοπιμότητες. Οι Βρετανοί συνειδητοποίησαν την ανάγκη να δημιουργήσουν μια αγγλόφιλη Τουρκοκυπριακή αστική τάξη και να τη χρησιμοποιήσουν ως αντίβαρο στον Ελληνοκυπριακό εθνικισμό.
Χρηματοδότηση της ΑΣ
Σε επιστολή στον Αποικιακό Γραμματέα (22-6-1939) [5], ο διευθυντής του Γραφείου Παιδείας (και ταυτόχρονα πρόεδρος του ΔΣ της ΑΣ) ζητά να αναθεωρηθεί η ετήσια επιχορήγηση στην ΑΣ των £2000, συν τον μισθό του διευθυντή. Υποδεικνύει ότι η υφιστάμενη χρηματοδότηση είναι αβάσιμη, τουλάχιστον κατά την περίοδο που ένα σχολείο επεκτείνεται ραγδαία και οι δαπάνες του αυξάνονται. Αφού καταγράφει λεπτομερώς τους λόγους που συνέτειναν στην αύξηση των δαπανών, σημειώνει ότι ο έλεγχος ή και μείωση των δαπανών δεν μπορεί να γίνει. Ως εκ τούτου προτείνει: πρώτον, την αύξηση των διδάκτρων για νέους μαθητές από £6 σε £7.10. Υποστηρίζει ότι δεν θα επηρεαστεί ούτε ο αριθμός ούτε η ποιότητα των εισακτέων, αφού «τα δίδακτρα δεν αποθαρρύνουν τους γονείς, οι οποίοι τα βλέπουν ως ασφάλιστρα για τη μελλοντική απασχόληση των παιδιών τους».
Προτείνει επίσης την κάλυψη των ετήσιων ελλειμμάτων της Σχολής με επιχορηγήσεις. Είναι ενδεικτικό ότι η μόνη αντίδραση του Αποικιακού Γραμματέα στην απάντησή του ήταν να ρωτήσει αν η αύξηση των διδάκτρων δεν θα επηρεάσει τον αριθμό και την ποιότητα των νεοεισερχομένων. Αυτό αποδεικνύει ξεκάθαρα ποια ήταν η προτεραιότητα και η μεγάλη έγνοια του Αποικιακού μηχανισμού. Στη συζήτηση που ακολούθησε μεταξύ υψηλόβαθμων αξιωματούχων της Αποικιοκρατίας πάνω στην επιστολή, η οποία έχει καταγραφεί σε πρακτικά [6], φαίνεται ότι τόσο ο Αποικιακός Γραμματέας όσο και ο Αποικιακός Ταμίας (Treasurer) έχουν μια πολύ θετική στάση έναντι των εισηγήσεων του διευθυντή του Γραφείου Παιδείας. Ο ταμίας σημειώνει μάλιστα ότι «Η πολιτική της Κυβέρνησης, όπως αναφέρεται …, είναι σαφώς να θεωρήσει το σχολείο αυτό ως πρωταρχικής σημασίας για την Αποικία». Στα πρακτικά, αφού αναγνωρίζεται από όλους η σημασία της ΑΣ, προστίθεται ότι «… η Κυβέρνηση έχει την υποχρέωση να διαθέσει τα απαραίτητα κονδύλια ώστε να μπορέσει το σχολείο να προχωρήσει».
Οικοτροφεία [7]
Σε επιστολή του διευθυντή του Γραφείου Παιδείας Κάλλεν (Cullen) προς τον Αποικιακό Γραμματέα (13-4-1938), αφού αναφέρεται στις εισηγήσεις του προς το Βρετανικό Συμβούλιο για διάθεση περαιτέρω επιχορηγήσεων που το Βρετανικό Συμβούλιο ενδέχεται να διαθέσει στην Κύπρο, παραθέτει το ακόλουθο απόσπασμα για οικοτροφεία της ΑΣ: «Η Αγγλική Σχολή προχωρά καλά προς την επίτευξη του στόχου της, δηλαδή την παροχή μιας άρτιας εκπαίδευσης… σύμφωνα με τα αγγλικά πρότυπα… Οι νέες εγκαταστάσεις της βρίσκονται τώρα υπό κατασκευή. Όσο όμως διαθέτει μόνο ένα πρόχειρο οικοτροφείο με δυνατότητα φιλοξενίας μόλις περίπου 20 εσωτερικών μαθητών, αποτελεί μόνο ένα μισό σχολείο. Η πραγματική ενστάλαξη των αγγλικών ιδεών θα διευκολυνθεί απίστευτα από ένα ίδρυμα όπου οι μαθητές θα ζουν υπό αγγλική επίβλεψη και έλεγχο». Σε άλλη επιστολή προς τον Αποικιακό Γραμματέα (15-10-1938), ο Κάλλεν (Cullen) αναφέρεται σε εισφορά του Βρετανικού Συμβουλίου £2000 για οικοτροφείο. Αναφέρει επιπρόσθετη εισφορά του Βρετανικού Συμβουλίου £500 για γήπεδα, καθώς και σε αίτηση του ιδίου για επιπρόσθετες £2000 ώστε να καλυφθεί το μισό κόστος του οικοτροφείου.
Υπάρχει επικοινωνία και του ίδιου του Κυβερνήτη με το Βρετανικό Συμβούλιο τον Νοέμβριο και Δεκέμβριο του 1938, όπου μέσα από τις επιστολές φαίνεται το μεγάλο ενδιαφέρον του Κυβερνήτη για τα έργα υποδομής στην ΑΣ. Πληροφορεί ο Κυβερνήτης το Βρετανικό Συμβούλιο ότι οι εργασίες για το οικοτροφείο θα αρχίσουν στο τέλος του 1939. Τόσο μεγάλο ήταν το ενδιαφέρον του Κυβερνήτη Πάλμερ (Palmer) που σε επίσκεψή του στην ΑΣ (4-10-1939) έδωσε οδηγίες να ληφθούν αμέσως μέτρα για την έναρξη της ανέγερσης του οικοτροφείου [8], του σχολείου και, εάν το κόστος των £11.000 δεν μπορούσε να μειωθεί με άλλο τρόπο, η χωρητικότητα του οικοτροφείου να περιοριστεί ώστε να καλύπτει τις ανάγκες 30 μαθητών αντί για 40 [9]. Ακόμη και σε μια περίοδο οικονομικών περιορισμών, θεωρήθηκε προτιμότερο από τον Κυβερνήτη Πάλμερ (Palmer) να προχωρήσει η κατασκευή ενός μικρότερου και λιγότερο δαπανηρού κτιρίου, παρά να μην κατασκευαστεί καθόλου [10].
Επίλογος
Ήταν αδύνατο μέσα από ένα σύντομο άρθρο να αναδείξουμε όλες τις πτυχές της ίδρυσης της νέας ΑΣ. Καταπιαστήκαμε μόνο με μερικές, στην προσπάθεια να φανεί η σημασία της ΑΣ για την Αποικιοκρατία. Η αλληλογραφία, ιδιαίτερα οι επιστολές/μνημόνια του διευθυντή Σιμς (Sims) και του προέδρου του ΔΣ Κάλλεν (Cullen), αποτελούν πολύ πλούσιες πηγές πληροφόρησης. Στα διάφορα έγγραφα της εποχής, αποδεικνύεται η τεράστια σημασία της ΑΣ για την Αποικιακή Διοίκηση. Όπως γράφτηκε στα πρακτικά των συζητήσεων μεταξύ υψηλόβαθμων αξιωματούχων της Αποικιοκρατίας (8-8-1939) [11], «Η Αγγλική Σχολή είναι πιθανώς το σημαντικότερο εκπαιδευτικό πείραμα στο οποίο έχει εμπλακεί η Αποικία…». Με τον διευθυντή του Γραφείου Παιδείας σαν πρόεδρο του ΔΣ και μέλη του Αποικιακού μηχανισμού σαν μέλη του ΔΣ, με την πολιτική της Σχολής να ευθυγραμμίζεται πλήρως με τις αρχές της «Παλμεροκρατίας», η ΑΣ αποτέλεσε ένα σημαντικό αποικιακό θεσμό.
*Απόφοιτου εκπαιδευτικού και πρώην υποδιευθυντή της Αγγλικής Σχολής
Πηγές: [1] Rappas Cyprus in the 1930s σ 24-25 [2] SA1/1129/1935 [3] Παύλου, Κυπριακή Εκπαίδευση 1959-1974: Εξόχως πολιτική και εθνική Ρόδος 2014 [4] Heraclidou Imperial control in Cyprus σ 78 [5] SA1/1350/1939 [6] SA1/1350/1939 [7] SA1/644/1938 [8] Οικοτροφείο Lloyds [9] SA1/644/1938 [10] Heraclidou σ 85 [11] SA1/1350/1939
