Τελικά, το ερώτημα που επανέρχεται με επιμονή δεν αφορά μόνο το περιεχόμενο των καταγγελιών, αλλά κυρίως την αξιοπιστία των προσώπων που τις μεταφέρουν. Ζούμε στον αστερισμό της Σάντης και της Άννυς Αλεξούι. Πόσο αξιόπιστη είναι η «Σάντη» στα μηνύματα που αποκάλυψαν ο Μακάριος Δρουσιώτης και ο Νίκος Κληρίδης; Αντίστοιχα, πόσο βάρος μπορεί να δοθεί στους ισχυρισμούς της Άννυς Αλεξούι, η οποία παρουσιάζεται να αποκαλύπτει σκοτεινές διασυνδέσεις από τη Μόσχα σε σχέση με την Κυπριακή αστυνομία και το έγκλημα; Το ερώτημα, όσο απλό κι αν φαίνεται, αποκαλύπτει μια βαθύτερη παθογένεια: Τη δυσκολία της κυπριακής κοινωνίας να ξεχωρίσει ανάμεσα στην τεκμηριωμένη πληροφορία και την αμφιλεγόμενη αφήγηση.
Η δημόσια σφαίρα στην Κύπρο έχει κατακλυστεί επανειλημμένα από «αποκαλύψεις» που κινούνται ανάμεσα στη σοβαρή καταγγελία και τη σκιώδη φημολογία. Ονόματα, αδελφότητες, μυστικές διαδρομές χρήματος, καταπιστεύματα, ισχυρισμοί για χειραγωγημένες δικαστικές διαδικασίες, γκάγκστερς που κυβερνούν μέσα από τις φυλακές και διεφθαρμένοι αστυνομικοί, συνθέτουν ένα σκηνικό που θυμίζει περισσότερο θρίλερ παρά οργανωμένο κράτος δικαίου. Το πρόβλημα, ωστόσο, δεν είναι μόνο αν όλα αυτά ισχύουν. Το ουσιαστικό πρόβλημα είναι ότι μέχρι στιγμής δεν φαίνεται να υπάρχει ένας μηχανισμός που να μπορεί να τα διαλευκάνει με τρόπο πειστικό και τελεσίδικο. Με αρχηγό το Θεμιστό Αρναούτη ευχόμαστε αυτή τη φορά η Αστυνομία να καταφέρει να κερδίσει πίσω την εμπιστοσύνη της κοινωνίας.
Κενό εμπιστοσύνης
Σε μια χώρα όπου οι θεσμοί βρίσκονται εδώ και χρόνια υπό αμφισβήτηση, η αξιοπιστία δεν είναι δεδομένη. Το πολιτικό σύστημα έχει δεχθεί ισχυρά πλήγματα, είτε λόγω σκανδάλων, είτε λόγω της αίσθησης ατιμωρησίας που καλλιεργείται. Τα ΜΜΕ, από την πλευρά τους, συχνά κατηγορούνται για επιλεκτική προβολή ή για σχέσεις εξάρτησης. Το αποτέλεσμα είναι ένα περιβάλλον όπου ο πολίτης δυσκολεύεται να εμπιστευτεί οποιαδήποτε πηγή πληροφόρησης. Μέσα σε αυτό το κενό εμπιστοσύνης, οι «αποκαλύψεις» αποκτούν υπερβολικό βάρος, όχι απαραίτητα λόγω της ποιότητάς τους, αλλά επειδή απουσιάζει μια αξιόπιστη εναλλακτική.
Η περίπτωση των καταγγελιών που σχετίζονται με αδελφότητες και στημένες δίκες είναι χαρακτηριστική. Από τη μια πλευρά, υπάρχουν πρόσωπα που ισχυρίζονται ότι φέρνουν στο φως ένα παρασκηνιακό σύστημα εξουσίας. Από την άλλη, δεν έχει παρουσιαστεί μέχρι στιγμής ένα συνεκτικό και αδιάσειστο σύνολο αποδείξεων που να επιτρέπει την πλήρη επιβεβαίωση των ισχυρισμών. Αυτό δημιουργεί μια γκρίζα ζώνη, στην οποία ο καθένας μπορεί να προβάλλει τη δική του ερμηνεία.
Το ίδιο ισχύει και για τις αφηγήσεις της Άννυς Αλεξούι η οποία διαβάζει, όπως ισχυρίζεται, από το ημερολόγιο κάποιου πρώην επικεφαλής της ΚΥΠ για τη δράση διαφόρων εγκληματικών ομάδων που δρουν στην Κύπρο και καταγγέλλει τις αρχές για την απραξία τους. Με αυτό τον τρόπο έχει αποκτήσει φανατικούς οπαδούς, οι οποίοι αναπαράγουν το αφήγημα ότι η Κύπρος είναι η πιο διεφθαρμένη χώρα στον κόσμο.
Το βίντεο
Σαν να μην έφταναν οι δύο κυρίες, έχουμε και το Videogate όπου η εβραϊκή εταιρία Black Cube ανέλαβε την ευθύνη της παγίδευσης επιχειρηματιών, οι οποίοι συνομιλούν με τον διευθυντή του γραφείου του Προέδρου της Δημοκρατίας, ο οποίος υπόσχεται προεδρική αρωγή σε κάθε επένδυση που θέλουν να πραγματοποιήσουν. Αναμέναμε ένα πόρισμα γι' αυτό πριν μερικές μέρες, δόθηκε μια παράταση δύο μηνών και βλέπουμε. Την ίδια στιγμή ένας ισραηλίτης κατάδικος αφήνεται να επιστρέψει στο Ισραήλ, εντείνοντας τη φημολογία ότι το βίντεο ήταν εκβιασμός προς την ίδια την Κυπριακή Κυβέρνηση. Τα ίδια και χειρότερα βλέπουμε και στην Αρχή κατά της Διαφθοράς, που μέχρι στιγμής είχαμε τέσσερις παρατάσεις για το πόρισμά της σε ότι αφορά το «Κράτος -Μαφία» το οποίο αναμένουμε από το 2023!
Εδώ ακριβώς εντοπίζεται το κεντρικό ζήτημα. Γιατί σε μια χώρα όπου, όπως πολλοί υποστηρίζουν, οι ενδείξεις για προβληματικές πρακτικές είναι ήδη γνωστές και μέρος των αποδεικτικών στοιχείων βρίσκεται στα χέρια των Αρχών, η συζήτηση παραμένει στο επίπεδο του ψιθύρου; Γιατί η δημόσια σφαίρα κατακλύζεται από ανεπιβεβαίωτες πληροφορίες αντί να κυριαρχείται από επίσημα πορίσματα και ξεκάθαρες απαντήσεις; Αλλά κι όταν αυτές υπάρχουν τί κάνουμε; Έχουμε δημόσια παραδοχή του τέως Προέδρου της Δημοκρατίας ότι ταξίδεψε δωρεάν με το τζετ Σαουδάραβα, ο οποίος αργότερα πήρε 40 διαβατήρια της Κυπριακής Δημοκρατίας, αλλά κανείς δεν κατηγορήθηκε για δωροδοκία. Είδαμε τον τέως πρόεδρο της Βουλής on video να υπόσχεται full support ώστε να πάρει διαβατήριο ένας φερόμενος επιχειρηματίας που έκλεψε τη χώρα του και ήθελε να επενδύσει τα κλεψιμαίικα στη χώρα μας. Ο δεύτερος αθωώθηκε με απόφαση του δικαστηρίου γιατί δεν πρέπει να πιστεύουμε πλέον τί βλέπουν τα μάτια μας. Μάλλον έπεται και ο πρώτος.
Βραδύτητα
Γιατί φτάσαμε ως εδώ; Η απάντηση δεν είναι μονοδιάστατη. Από τη μια, υπάρχει το ζήτημα της βραδύτητας ή της απροθυμίας των θεσμών να κινηθούν. Από την άλλη, υπάρχει και μια κουλτούρα που ανέχεται τη φημολογία, την αναπαράγει και ενίοτε την προτιμά από την τεκμηριωμένη πληροφόρηση. Ο συνδυασμός αυτών των δύο στοιχείων δημιουργεί ένα επικίνδυνο περιβάλλον, όπου η αλήθεια χάνεται μέσα σε ένα θόρυβο αντικρουόμενων ισχυρισμών.
Το αποτέλεσμα είναι μια κοινωνία που λειτουργεί με υποψίες, ακόμα κι όταν έχει όλα τα δεδομένα ενώπιον της. Οι πολίτες ακούνε, διαβάζουν, αναπαράγουν, αλλά σπάνια καταλήγουν σε σαφή συμπεράσματα. Η έλλειψη εμπιστοσύνης προς τους θεσμούς ενισχύει την τάση να δίνεται βήμα σε οποιαδήποτε «αποκάλυψη», ανεξαρτήτως προέλευσης. Ταυτόχρονα, η απουσία ξεκάθαρων απαντήσεων από τις αρμόδιες Αρχές ενισχύει την πεποίθηση ότι «κάτι υπάρχει», ακόμη κι αν αυτό δεν μπορεί να αποδειχθεί.
Σε αυτό το πλαίσιο, το ερώτημα για την αξιοπιστία της Σάντη ή της Αλεξούι αποκτά σχετική σημασία. Δεν είναι ότι δεν έχει σημασία αν οι πηγές είναι αξιόπιστες. Έχει, και μάλιστα μεγάλη. Όμως το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι ότι το βάρος της απόδειξης μεταφέρεται από τους θεσμούς στους ιδιώτες. Αντί οι Αρχές να διερευνούν και να παρουσιάζουν τεκμηριωμένα ευρήματα, η δημόσια συζήτηση εξαρτάται από πρόσωπα που δεν λογοδοτούν θεσμικά.
Αυτό δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο. Οι αποκαλύψεις γεννούν θόρυβο, ο θόρυβος δημιουργεί πίεση, αλλά η πίεση δεν οδηγεί απαραίτητα σε θεσμική κάθαρση. Αντίθετα, συχνά καταλήγει σε περαιτέρω σύγχυση. Και όσο η σύγχυση παρατείνεται, τόσο ενισχύεται η αίσθηση ότι η χώρα λειτουργεί χωρίς σαφείς κανόνες και χωρίς αποτελεσματικούς μηχανισμούς ελέγχου.
Η εικόνα της «τρύπιας βάρκας» στην οποία πατάμε ως πολίτες αυτής της χώρας, δεν είναι υπερβολική για πολλούς. Δεν προκύπτει μόνο από συγκεκριμένες καταγγελίες, αλλά από μια συσσωρευμένη εμπειρία ετών. Οι πολίτες βλέπουν σκάνδαλα να ξεσπούν και να ξεχνιούνται, έρευνες να ξεκινούν και να μην ολοκληρώνονται, ευθύνες να μην αποδίδονται. Σε αυτό το περιβάλλον, κάθε νέα «αποκάλυψη» βρίσκει πρόσφορο έδαφος, ανεξαρτήτως της αξιοπιστίας της. Κάπως έτσι βουλιάζουμε κι εμείς και η χώρα μας στην ανυποληψία.
Οι θεσμοί
Η διέξοδος από αυτή την κατάσταση δεν μπορεί να έρθει μέσα από περισσότερες φήμες ή από τη συνεχή αναπαραγωγή ανεπιβεβαίωτων ισχυρισμών. Ούτε μπορούμε να κλωνοποιήσουμε τον Ηρακλή να καθαρίσει τους σταύλους του Αυγεία. Απαιτεί ενίσχυση των θεσμών, διαφάνεια στις διαδικασίες και, κυρίως, πολιτική βούληση για ουσιαστική διερεύνηση. Χωρίς αυτά, η δημόσια συζήτηση θα συνεχίσει να κινείται σε ένα πεδίο όπου η αλήθεια και η φαντασία συνυπάρχουν χωρίς σαφή όρια.
Τελικά, το ζητούμενο δεν είναι να αποφασίσουμε αν θα πιστέψουμε τη μία ή την άλλη πηγή. Το ζητούμενο είναι να δημιουργηθούν οι συνθήκες εκείνες που θα καθιστούν περιττή αυτή τη συζήτηση. Όταν οι θεσμοί λειτουργούν αποτελεσματικά και με διαφάνεια, οι φήμες χάνουν τη δύναμή τους. Όταν όμως αυτό δεν συμβαίνει, τότε το κενό καλύπτεται από τον ψίθυρο.
Και όσο μια χώρα αφήνεται να λειτουργεί μέσα σε αυτόν τον ψίθυρο, τόσο περισσότερο απομακρύνεται από την έννοια της θεσμικής κανονικότητας. Δεν είναι μόνο ζήτημα αξιοπιστίας προσώπων. Είναι ζήτημα αξιοπιστίας του ίδιου του συστήματος.
