Η συζήτηση για τα νέα προϊόντα νικοτίνης δεν είναι πλέον θεωρητική. Από τη Σουηδία, που προβάλλεται ως παράδειγμα μείωσης του καπνίσματος μέσω εναλλακτικών προϊόντων, μέχρι τη Γαλλία, που πρόσφατα επέλεξε την πλήρη απαγόρευση των nicotine pouches, γνωστών και ως σακουλάκια νικοτίνης, η Ευρώπη κινείται χωρίς ενιαία γραμμή. Στο ενδιάμεσο, χώρες όπως η Κύπρος και η Ελλάδα επιχειρούν να ρυθμίσουν μια αγορά που αναπτύχθηκε ταχύτερα από τη νομοθεσία. Το ερώτημα, ωστόσο, παραμένει ανοιχτό: Mπορούν τα προϊόντα αυτά να λειτουργήσουν ως εργαλείο μείωσης βλάβης για ενήλικες καπνιστές χωρίς να γίνουν πύλη εισόδου στη νικοτίνη για τους νέους;
Το νέο πεδίο σύγκρουσης στην ευρωπαϊκή πολιτική δημόσιας υγείας δεν είναι μόνο το τσιγάρο, αλλά η ίδια η νικοτίνη. Η συζήτηση για τα προϊόντα χωρίς καύση, τα nicotine pouches (σακουλάκια νικοτίνης χωρίς καπνό), το snus (στικάκια νικοτίνης από αλεσμένο καπνό που καταναλώνονται από το στόμα), τα ηλεκτρονικά τσιγάρα και τα προϊόντα θέρμανσης καπνού έχει μετατραπεί σε ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα ζητήματα της επόμενης ημέρας. Από τη μία, η ανάγκη να μειωθούν οι θάνατοι και οι ασθένειες που συνδέονται με το κάπνισμα. Από την άλλη, ο φόβος ότι η αγορά της νικοτίνης απλώς αλλάζει μορφή, προσελκύοντας και νέους χρήστες.
Το δίλημμα αυτό βρέθηκε στο επίκεντρο του Technovation 2026 στη Στοκχόλμη, εκδήλωση που διοργάνωσε η Philip Morris International και την οποία παρακολούθησε ο «Π». Στο περιθώριο της εκδήλωσης, ο Karl Fagerström και η Agnieszka Wyszynska-Szulc μίλησαν στον «Π» για τη μείωση της βλάβης, τη ρύθμιση των νέων προϊόντων νικοτίνης και τις διαφορετικές ταχύτητες με τις οποίες κινείται η Ευρώπη.
Το σουηδικό επιχείρημα
Ο καθηγητής Karl Fagerström, ένας από τους γνωστότερους επιστήμονες στον τομέα της εξάρτησης από τη νικοτίνη, ήταν ιδιαίτερα αιχμηρός ως προς την πορεία της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Όπως ανέφερε, «η Ευρώπη δεν κινείται αρκετά γρήγορα προς ένα μέλλον χωρίς καπνό», υποστηρίζοντας ότι ο ευρωπαϊκός στόχος για μείωση της χρήσης καπνού στο 5% μέχρι το 2040 δεν μπορεί να επιτευχθεί με τα σημερινά εργαλεία.
Κατά τον ίδιο, αν η ΕΕ δεν αλλάξει τακτική, θα συνεχίσουν να καταγράφονται εκατοντάδες χιλιάδες θάνατοι κάθε χρόνο από το κάπνισμα. Η θέση του είναι ότι οι παραδοσιακές πολιτικές ελέγχου του καπνού και νικοτίνης, όσο αναγκαίες κι αν υπήρξαν, δεν αρκούν πλέον από μόνες τους. «Αν η Ευρωπαϊκή Ένωση έπρεπε να απαγορεύσει κάτι, θα έπρεπε να απαγορεύσει τα τσιγάρα», είπε χαρακτηριστικά, υποστηρίζοντας ότι σήμερα υπάρχουν εναλλακτικές επιλογές για τους καπνιστές που δεν μπορούν ή δεν θέλουν να διακόψουν πλήρως τη χρήση νικοτίνης.
Το παράδειγμα που επανέρχεται συνεχώς στη σχετική συζήτηση είναι η Σουηδία. Εκεί, η χαμηλή καπνιστική συχνότητα συνδέεται από τους υποστηρικτές της μείωσης βλάβης με τη μακρόχρονη χρήση snus και άλλων προϊόντων από το στόμα. Για τον Fagerström, το γεγονός ότι το snus παραμένει απαγορευμένο στην υπόλοιπη ΕΕ, ενώ στις ΗΠΑ έχει αναγνωριστεί από τον FDA ως προϊόν τροποποιημένου κινδύνου, δείχνει ότι η ευρωπαϊκή πολιτική δεν καθοδηγείται αποκλειστικά από την επιστήμη.
Η νικοτίνη και ως εξάρτηση
Η πιο ενδιαφέρουσα, αλλά και πιο αμφιλεγόμενη, διάσταση της τοποθέτησής του αφορά την ίδια τη νικοτίνη. Ο Fagerström δεν αμφισβητεί ότι η νικοτίνη προκαλεί εξάρτηση. Υποστηρίζει όμως ότι η η πλειονότητα της βλάβης του καπνίσματος αποδίδεται κυρίως στην καύση και τις τοξικές ουσίες που εκλύονται, ενώ η νικοτίνη είναι γνωστό ότι προκαλεί εξάρτηση και δεν είναι απαλλαγμένη κινδύνων. Για τον ίδιο, ο τομέας του καπνού «προσφέρεται ιδανικά για μείωση της βλάβης», επειδή αυτό που αναζητούν οι χρήστες είναι η νικοτίνη και όχι ο καπνός.
Εδώ όμως αρχίζει και η πιο δύσκολη συζήτηση. Διότι αν το ζητούμενο είναι να μειωθεί η βλάβη για τους ενήλικες καπνιστές, η μετάβαση σε προϊόντα χωρίς καύση μπορεί να παρουσιαστεί ως ρεαλιστική επιλογή. Αν όμως το αποτέλεσμα είναι να αυξάνεται συνολικά ο αριθμός των ανθρώπων που χρησιμοποιούν νικοτίνη, ιδίως ανάμεσα στους νέους, τότε το ερώτημα αλλάζει: Μιλάμε για δημόσια υγεία ή για κανονικοποίηση μιας νέας αγοράς εξάρτησης;
Ο ίδιος προχώρησε ακόμη περισσότερο, λέγοντας ότι θα πρέπει να αποδεχθούμε πως κάποιοι άνθρωποι θα συνεχίσουν να χρησιμοποιούν νικοτίνη μακροπρόθεσμα, όπως η κοινωνία αποδέχεται την καφεΐνη. Η σύγκριση αυτή, ωστόσο, είναι βέβαιο ότι θα προκαλέσει αντιδράσεις, ιδίως από όσους εστιάζουν στις επιπτώσεις της νικοτίνης στους εφήβους, στην ελκυστικότητα των γεύσεων και στη διάδοση νέων προϊόντων μέσα από social media και lifestyle κουλτούρα.
Ρύθμιση για νέα προϊόντα
Η Agnieszka Wyszynska-Szulc, αντιπρόεδρος Regulatory, Product and ESG Policy της Philip Morris International, υποστήριξε ότι η μείωση της βλάβης δεν πρέπει να αντικαταστήσει τις παραδοσιακές πολιτικές ελέγχου του καπνού, αλλά να τις συμπληρώσει. Όπως είπε στον «Π», όσο περισσότερες εναλλακτικές επιλογές δίνονται στους ενήλικες καπνιστές, τόσο μεγαλύτερη είναι η πιθανότητα κάποιοι να απομακρυνθούν από το τσιγάρο.
Η ίδια παρουσίασε τη Σουηδία, την Ιαπωνία, το Ηνωμένο Βασίλειο και τη Νέα Ζηλανδία ως παραδείγματα διαφορετικών δρόμων: Στη Σουηδία κυριάρχησαν τα προϊόντα από το στόμα, στην Ιαπωνία τα προϊόντα θέρμανσης καπνού, ενώ στο Ηνωμένο Βασίλειο και τη Νέα Ζηλανδία τα ηλεκτρονικά τσιγάρα. Κατά την ίδια, «ένα από τα μεγαλύτερα λάθη πολιτικής που κάνει σήμερα η Ευρώπη» είναι ότι το snus δεν επιτρέπεται εκτός Σουηδίας.
Η Wyszynska-Szulc σημείωσε, πάντως, ότι η ρύθμιση δεν πρέπει να κινείται με «πολύ ακραία ή πολύ ευρεία μέτρα», αλλά να προσαρμόζεται στοχευμένα, με βάση το πώς γίνονται αντιληπτά τα προϊόντα από τους καταναλωτές και κατά πόσο προκύπτουν ζητήματα, όπως η χρήση από ανηλίκους. «Χρειάζεται να δεις πώς γίνονται αντιληπτά αυτά τα προϊόντα από τους καταναλωτές, αν υπάρχει ή όχι ζήτημα χρήσης από ανηλίκους, και μετά οι ρυθμίσεις πρέπει να είναι στοχευμένες», ανέφερε.
Έτσι, το ερώτημα για την Ευρώπη δεν είναι μόνο αν θα επιτρέψει ή θα απαγορεύσει τα νέα προϊόντα νικοτίνης και καπνού, αλλά και με ποιους όρους μπορεί να τα ρυθμίσει: Ποιος έχει πρόσβαση, πώς ελέγχεται η ηλικία, τι ισχύει για τις γεύσεις, τη συσκευασία, τη διαδικτυακή πώληση και την ενημέρωση των καταναλωτών. Αυτά είναι και τα σημεία στα οποία κρίνεται αν μια πολιτική μείωσης βλάβης παραμένει εργαλείο για ενήλικες καπνιστές ή αν αφήνει ανοιχτό χώρο για νέες μορφές εξάρτησης.
Γαλλία: Πλήρης απαγόρευση
Στην άλλη πλευρά της ευρωπαϊκής συζήτησης βρίσκεται η Γαλλία, η οποία επέλεξε την πλήρη απαγόρευση των nicotine pouches. Η απαγόρευση τέθηκε σε ισχύ από την 1η Απριλίου 2026 και καλύπτει, μεταξύ άλλων, τα λευκά σακουλάκια νικοτίνης και άλλα προϊόντα νικοτίνης που προορίζονται για στοματική χρήση, με εξαίρεση εγκεκριμένα προϊόντα διακοπής καπνίσματος. Η γαλλική κυβέρνηση παρουσίασε το μέτρο ως απάντηση στους κινδύνους εξάρτησης και στην αυξανόμενη ελκυστικότητα των προϊόντων αυτών σε νεαρότερες ηλικίες.
Για τους υποστηρικτές της μείωσης βλάβης, η γαλλική γραμμή είναι υπερβολικά απαγορευτική και ενδέχεται να σπρώξει μέρος της ζήτησης προς την παράνομη αγορά. Αυτό υποστήριξε και η Wyszynska-Szulc, λέγοντας στον «Π» ότι η Γαλλία έχει ήδη ένα από τα πιο περιοριστικά πλαίσια στην Ευρώπη, με υψηλή φορολογία, ουδέτερη συσκευασία και αυστηρούς περιορισμούς στο marketing, χωρίς όμως να έχει εξαλείψει το παράνομο εμπόριο.
Από την άλλη, η γαλλική επιλογή απαντά σε έναν πραγματικό φόβο: Ότι τα νέα προϊόντα νικοτίνης, ιδιαίτερα όταν είναι διακριτικά, αρωματισμένα και εύκολα στη χρήση, μπορεί να γίνουν ελκυστικά σε ανηλίκους και νεαρούς μη καπνιστές. Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι απλώς αν η απαγόρευση είναι «σωστή» ή «λάθος», αλλά αν μειώνει πράγματι τη χρήση ή αν μετακινεί το πρόβλημα εκτός ελέγχου.
Κύπρος: Έλεγχος διάθεσης κι όχι πλήρης απαγόρευση
Στην Κύπρο η Βουλή ψήφισε στις 26 Μαρτίου 2026 την πρόταση νόμου του βουλευτή του ΔΗΚΟ Χρύση Παντελίδη, με στόχο να καλυφθεί το νομοθετικό κενό. Ο νόμος εντάσσει τα σακουλάκια νικοτίνης στο υφιστάμενο πλαίσιο για τον έλεγχο του καπνίσματος, αντιμετωπίζοντάς τα ως καπνικά προϊόντα ως προς τους περιορισμούς διάθεσης. Μεταξύ άλλων, απαγορεύεται η πώλησή τους σε ανηλίκους, ενώ σε περίπτωση παραβίασης προβλέπεται πρόστιμο έως €2.000 και/ή φυλάκιση έως έξι μήνες.
Ωστόσο, ο νόμος δεν κλείνει από μόνος του τη συζήτηση. Το επόμενο και πιο κρίσιμο βήμα είναι η έκδοση κανονισμών που θα καθορίσουν με ακρίβεια τι θεωρείται σακουλάκι νικοτίνης, ποια προϊόντα θα επιτρέπεται να κυκλοφορούν, ποια θα είναι τα ανώτατα όρια περιεκτικότητας σε νικοτίνη, ποιες προδιαγραφές θα ισχύουν για τη συσκευασία και πώς θα γίνεται ο έλεγχος της αγοράς. Μέχρι να ξεκαθαρίσουν αυτά, η Κύπρος έχει μεν περάσει από το στάδιο του νομοθετικού κενού στο στάδιο της ρύθμισης, αλλά το πραγματικό τεστ θα είναι η εφαρμογή.
Να σημειώσουμε ότι στη χώρα μας μπορεί η σχετική νομοθεσία να ψηφίστηκε μόλις πριν από δύο μήνες, ωστόσο τα σακουλάκια νικοτίνης ταλαιπωρούν τις αρμόδιες αρχές τουλάχιστον τρία χρόνια τώρα. Χιλιάδες είναι τα προϊόντα που έχουν κατασχεθεί τα τελευταία τρία χρόνια από το τμήμα Τελωνείων, την ίδια στιγμή που κανείς δεν μπορεί να γνωρίζει πόσα από αυτά έφτασαν, χωρίς έλεγχο, στα χέρια συμπολιτών μας, ακόμη και ανήλικων. Η συζήτηση για ανάγκη νομοθετικής ρύθμισης και αυστηρότερων ελέγχων προέκυψε όταν είδαν το φως της δημοσιότητας περιστατικά λιποθυμιών, με ανήλικους να καταλήγουν στο νοσοκομείο, αφού χρησιμοποίησαν σακουλάκια νικοτίνης.
Να σημειώσουμε ότι και η Ελλάδα επέλεξε την κατεύθυνση της ρύθμισης και όχι της πλήρους απαγόρευσης, εντάσσοντας τα νεοεμφανιζόμενα μη καπνικά προϊόντα, μεταξύ των οποίων και τα σακουλάκια νικοτίνης, σε ένα πλαίσιο που συνδέεται με την προστασία των ανηλίκων, τον έλεγχο ηλικίας και την εποπτεία της αγοράς.
