Η Noelia Castillo Ramos, 25 ετών, πέθανε στις 26 Μαρτίου 2026 στην Ισπανία, αφού έλαβε ευθανασία. Μετά από σεξουαλικές επιθέσεις, είχε αποπειραθεί να αυτοκτονήσει το 2022, με αποτέλεσμα να μείνει παραπληγική, με χρόνιο πόνο και νευρολογική βλάβη. Το 2024 υπέβαλε αίτημα ευθανασίας, το οποίο εγκρίθηκε από τις αρμόδιες αρχές. Ο πατέρας της προσέφυγε στη δικαιοσύνη, υποστηρίζοντας ότι δεν μπορούσε να λάβει την απόφαση λόγω του ψυχιατρικού της ιστορικού. Τα ισπανικά δικαστήρια και το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων απέρριψαν τις προσπάθειες αναστολής. Η υπόθεση δίχασε την ισπανική κοινωνία.
Ευρώπη δύο ταχυτήτων
Η ιστορία της Noelia άνοιξε ξανά τη συζήτηση για το πώς οι ευρωπαϊκές χώρες αντιμετωπίζουν τον υποβοηθούμενο θάνατο. Η Ευρώπη δεν έχει ενιαία προσέγγιση. Σε ορισμένα κράτη η ευθανασία και η ιατρικώς υποβοηθούμενη αυτοκτονία επιτρέπονται υπό αυστηρούς όρους, αλλού επιτρέπεται μόνο μία από τις δύο μορφές, ενώ σε αρκετές χώρες παραμένουν ποινικά απαγορευμένες. Η Ολλανδία και το Βέλγιο ήταν από τις πρώτες χώρες που νομιμοποίησαν την ευθανασία, το 2002. Ακολούθησε το Λουξεμβούργο το 2009, ενώ η Ισπανία εντάχθηκε στις χώρες που επιτρέπουν τον ιατρικώς υποβοηθούμενο θάνατο το 2021. Στην Αυστρία, από το 2022, επιτρέπεται η ιατρικώς υποβοηθούμενη αυτοκτονία, όχι όμως η ενεργητική ευθανασία.
Τα μοντέλα διαφέρουν. Άλλα κράτη απαιτούν τελικό στάδιο ανίατης ασθένειας, ενώ άλλα δίνουν έμφαση στην αφόρητη και μη αναστρέψιμη ταλαιπωρία. Κοινό στοιχείο, όπου υπάρχει νομιμοποίηση, είναι οι δικλίδες ελέγχου, όπως επαναλαμβανόμενα αιτήματα, ιατρικές αξιολογήσεις, επιτροπές και περίοδοι αναμονής. Στον αντίποδα, σε χώρες όπως η Κύπρος, η ευθανασία και η ιατρικώς υποβοηθούμενη αυτοκτονία παραμένουν χωρίς ειδικό νομικό πλαίσιο. Δεν υπάρχει νομοθεσία που να επιτρέπει σε γιατρό να συνδράμει ενεργά στον τερματισμό της ζωής ενός ασθενούς, ακόμη και όταν αυτό ζητείται από τον ίδιο.
Η στάση των Κυπρίων
Η Κύπρος παραμένει χωρίς ειδικό νομικό πλαίσιο, όμως η κοινωνική στάση, όπως αποτυπώνεται σε στοιχεία της Εθνικής Επιτροπής Βιοηθικής Κύπρου, δείχνει ότι το ζήτημα δεν βρίσκεται πλέον εκτός της κυπριακής πραγματικότητας. Σύμφωνα με τα στοιχεία, το 61% των συμμετεχόντων σε σχετική έρευνα δήλωσε ότι συμφωνεί ή μάλλον συμφωνεί πως οι άνθρωποι έχουν δικαίωμα να επιλέξουν τον θάνατο μέσω της ευθανασίας, του υποβοηθούμενου από γιατρό θανάτου ή της υποβοηθούμενης από γιατρό αυτοκτονίας. Η αποδοχή εμφανίζεται ακόμη μεγαλύτερη όταν το ερώτημα περιορίζεται σε συγκεκριμένες κατηγορίες ασθενών. Το 79% υποστήριξε ότι ένα τέτοιο δικαίωμα θα μπορούσε να παρέχεται σε περιπτώσεις ανίατης και βασανιστικής χρόνιας ασθένειας ή όταν έχουν εξαντληθεί όλα τα περιθώρια και οι επιλογές για ανακούφιση του πόνου. Πιο αναλυτικά, όταν οι συμμετέχοντες ρωτήθηκαν αν συμφωνούν με τη δήλωση ότι οι άνθρωποι έχουν δικαίωμα να επιλέξουν τον θάνατο μέσω ευθανασίας ή ιατρικώς υποβοηθούμενου θανάτου, το 39% απάντησε ότι συμφωνεί, το 22% ότι μάλλον συμφωνεί, το 17% ότι ούτε συμφωνεί ούτε διαφωνεί, το 9% ότι μάλλον διαφωνεί και το 13% ότι διαφωνεί. Επιπλέον, το 59% εμφανίζεται να συμφωνεί με τη νομιμοποίηση της ευθανασίας ή της υποβοηθούμενης από γιατρό αυτοκτονίας ή θανάτου στην Κύπρο. Τα στοιχεία δείχνουν ότι η κυπριακή κοινωνία δεν απορρίπτει εκ προοιμίου τη συζήτηση, αλλά συνδέει την αποδοχή ενός τέτοιου δικαιώματος με συγκεκριμένες προϋποθέσεις, νομικό πλαίσιο, σαφή κριτήρια, αυστηρές δικλίδες ασφαλείας και εξάντληση των διαθέσιμων επιλογών ανακούφισης του πόνου.
Η πρόταση νόμου
Η συζήτηση στην Κύπρο έχει ανοίξει εδώ και χρόνια. Σε κοινοβουλευτικό επίπεδο, ωστόσο, η πρώτη ουσιαστική συζήτηση για τη θεσμοθέτηση ειδικού πλαισίου έγινε μόλις πρόσφατα, με αφορμή την πρόταση νόμου της βουλεύτριας, Ειρήνης Χαραλαμπίδου, για τον ιατρικώς υποβοηθούμενο τερματισμό της ζωής. Η πρόταση κατατέθηκε το 2023 και συζητήθηκε για πρώτη φορά στην κοινοβουλευτική Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων τον περασμένο Ιούνιο. Η πρόταση είχε ως στόχο να θεσπίσει ειδικό πλαίσιο για ασθενείς που πάσχουν από ανίατη ασθένεια, βρίσκονται σε μη αναστρέψιμο στάδιο και επιθυμούν να τερματίσουν τη ζωή τους με ανώδυνο και αξιοπρεπή τρόπο.
Σύμφωνα με τις πρόνοιές της, το δικαίωμα δεν θα ήταν γενικό ούτε απεριόριστο. Θα αφορούσε ενήλικα πρόσωπα, Κύπριους πολίτες ή πρόσωπα με συνήθη διαμονή στις ελεγχόμενες από τη δημοκρατία περιοχές, με κατάσταση που επιβεβαιώνεται ιατρικά. Ο ασθενής θα έπρεπε να έχει πλήρη ικανότητα λήψης απόφασης, να έχει ενημερωθεί για την υγεία του, την πρόγνωση και τις διαθέσιμες επιλογές φροντίδας, και να εκφράσει τη βούλησή του επανειλημμένα, προφορικά και γραπτώς, ενώπιον μαρτύρων.
Η πρόταση προέβλεπε, επίσης, ότι ο ασθενής θα πρέπει να ενημερώνεται για τις διαθέσιμες υπηρεσίες ψυχολογικής, κοινωνικής, ανακουφιστικής και κατ’ οίκον υποστηρικτικής φροντίδας. Η πρόνοια αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς συνδέει άμεσα το αίτημα για ιατρικώς υποβοηθούμενο τερματισμό της ζωής με την ανάγκη να έχουν προηγουμένως εξαντληθεί οι επιλογές στήριξης και ανακούφισης.
Μεταξύ των ενστάσεων που εκφράστηκαν κατά τη συζήτηση, αρκετές είχαν σαφές ηθικό ή θρησκευτικό υπόβαθρο. Τέθηκε, όμως, και ένα πιο πρακτικό και θεσμικό ζήτημα, η απουσία, τότε, νομοθετικά κατοχυρωμένης ανακουφιστικής φροντίδας. Το ερώτημα που τέθηκε ήταν κατά πόσο μπορεί να προχωρήσει μια νομοθεσία για την ευθανασία, όταν το κράτος δεν είχε ακόμη διασφαλίσει, με ειδικό νόμο και οργανωμένες υπηρεσίες, την πρόσβαση των ασθενών σε ανακούφιση από τον πόνο και στήριξη στο τελικό στάδιο της ζωής τους.
Ανακουφιστική φροντίδα
Το πρώτο βήμα έγινε με την ψήφιση του νόμου για την ανακουφιστική φροντίδα, ο οποίος εγκρίθηκε ομόφωνα από τη Βουλή τον περασμένο Μάρτιο. Για πρώτη φορά, η Κύπρος απέκτησε ειδικό νομοθετικό πλαίσιο για την παροχή υπηρεσιών ανακουφιστικής φροντίδας, με πρόνοιες για την αδειοδότηση, λειτουργία και εποπτεία των σχετικών δομών.
Η ψήφιση, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι υπάρχει ήδη πλήρως ανεπτυγμένο δίκτυο. Η χώρα βρίσκεται ακόμη στο μεταβατικό στάδιο μεταξύ θεσμοθέτησης και εφαρμογής. Οι οργανωμένες υπηρεσίες συνδέονται κυρίως με καρκινοπαθείς, όμως η ανακουφιστική φροντίδα αφορά και ασθενείς με σοβαρές χρόνιες, εκφυλιστικές, νευρολογικές και άλλες ανίατες παθήσεις.
Η εφαρμογή του νόμου προϋποθέτει κλειστές μονάδες, κατ’ οίκον φροντίδα, κινητές ομάδες, συνεργασία με νοσηλευτήρια και διεπιστημονικό προσωπικό. Χρειάζονται γιατροί, νοσηλευτές, ψυχολόγοι, κοινωνικοί λειτουργοί και άλλοι επαγγελματίες υγείας, ώστε να στηρίζονται συνολικά ο ασθενής και η οικογένειά του.
Εδώ εντοπίζεται και η απόσταση ανάμεσα στον νόμο και την πράξη. Η δημιουργία νέων δομών, ιδιαίτερα όσων περιλαμβάνουν νοσηλεία, απαιτεί ανθρώπινο δυναμικό σε ένα σύστημα υγείας που ήδη αντιμετωπίζει ελλείψεις, ειδικά σε νοσηλευτές. Ακόμη και η πιθανή δημιουργία νέων κέντρων από ιδιώτες δεν λύνει αυτόματα το πρόβλημα της στελέχωσης.
Η ψήφιση του νόμου για την ανακουφιστική φροντίδα αποτέλεσε το πρώτο βήμα. Η πλήρης εφαρμογή του, όμως, απαιτεί ακόμη δομές, κατ’ οίκον υπηρεσίες, κινητές ομάδες και επαρκές προσωπικό.
Την ίδια ώρα, η πρόταση νόμου για τον ιατρικώς υποβοηθούμενο τερματισμό της ζωής παραμένει σε εκκρεμότητα. Το δικαίωμα σε έναν αξιοπρεπή θάνατο και το κατά πόσο αυτό μπορεί, υπό αυστηρές προϋποθέσεις, να περιλαμβάνει και την ευθανασία, δεν φαίνεται σήμερα να βρίσκεται ψηλά στις προτεραιότητες των αρμόδιων θεσμών.
Πρόκειται για ένα ζήτημα που αγγίζει ταυτόχρονα τη νομική, ιατρική, ηθική, κοινωνική και θρησκευτική διάσταση της ζωής και του θανάτου. Το ερώτημα πλέον είναι αν η νέα Βουλή θα επιχειρήσει να ανοίξει ξανά τη συζήτηση και, κυρίως, αν θα επιδιώξει να τη μετατρέψει από θεωρητικό δίλημμα σε ένα αυστηρά ρυθμισμένο θεσμικό πλαίσιο.
