Σε ένα σύστημα ΓεΣΥ, όπου δημόσιες και ιδιωτικές δομές λειτουργούν σαν συγκοινωνούντα δοχεία, η αναστολή λειτουργίας ακόμη και ενός ιδιωτικού νοσηλευτηρίου δεν αφορά έναν κλάδο ή μια αγορά. Αφορά τη δυνατότητα των ασθενών να έχουν πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας, τις λίστες αναμονής και την πίεση, που μεταφέρεται αλλού, συνήθως στον δημόσιο τομέα. Πρόκειται για μια εξέλιξη χωρίς προηγούμενο για τα κυπριακά δεδομένα. Ποτέ μέχρι σήμερα ιδιωτικά νοσηλευτήρια δεν είχαν θέσει δημόσια το ενδεχόμενο αναστολής λειτουργίας τους ως αποτέλεσμα αδυναμίας στελέχωσης. Η προειδοποίηση αυτή δεν αφορά ένα θεωρητικό σενάριο αλλά ένα όριο που, όπως δηλώνεται, πλησιάζει. Το ενδεχόμενο αυτό τέθηκε πλέον ανοιχτά στο τραπέζι. Όχι ως προειδοποίηση αλλά ως πραγματική επιλογή, εφόσον, όπως υποστηρίζουν τα ιδιωτικά νοσηλευτήρια, δεν υπάρξουν παρεμβάσεις για την αντιμετώπιση της έλλειψης νοσηλευτών. «Δεν πάει άλλο. Την επόμενη φορά που θα βγούμε δημόσια θα είναι για μέτρα», δήλωσε ο πρόεδρος του Παγκύπριου Συνδέσμου Ιδιωτικών Νοσηλευτηρίων, Μάριος Καραϊσκάκης. Την ίδια στιγμή, το Υπουργείο Υγείας βρίσκεται ανάμεσα σε αντικρουόμενες θέσεις: από τη μία οι ιδιωτικές δομές που ζητούν άμεσες λύσεις και από την άλλη οι συντεχνίες των νοσηλευτών που αντιδρούν σε αλλαγές στο υφιστάμενο πλαίσιο. Το αποτέλεσμα είναι ότι, ενώ το πρόβλημα είναι καταγεγραμμένο και αναγνωρισμένο, η κατάσταση παραμένει χωρίς ουσιαστική παρέμβαση, την ώρα που οι ανάγκες στο σύστημα υγείας συνεχίζουν να αυξάνονται.
Το σύστημα στερεύει
Η εικόνα που διαμορφώνεται σήμερα στον ιδιωτικό τομέα της υγείας δεν παραπέμπει σε μεμονωμένες δυσκολίες αλλά σε συνολική πίεση στη διαθεσιμότητα νοσηλευτικού προσωπικού. Τα ιδιωτικά νοσηλευτήρια καλούνται να λειτουργήσουν σε ένα περιβάλλον αυξημένων αναγκών, με περιορισμένο ανθρώπινο δυναμικό και με αυστηρά κριτήρια στελέχωσης, που συνδέονται άμεσα με τη διατήρηση της άδειας λειτουργίας τους.
Στην πράξη, η εξεύρεση και διατήρηση νοσηλευτών έχει μετατραπεί σε καθημερινή πρόκληση. Η ζήτηση υπερβαίνει τη διαθέσιμη προσφορά, οδηγώντας σε έναν άτυπο ανταγωνισμό μεταξύ ιδιωτικών νοσηλευτηρίων για το ίδιο προσωπικό. Μισθολογικές αυξήσεις, βελτιωμένα πακέτα και άμεσες δεσμεύσεις προς υποψήφιους εργαζομένους δεν αποτελούν πλέον εξαίρεση αλλά μέρος μιας προσπάθειας να αποφευχθούν κενά σε κρίσιμα τμήματα.
Παράλληλα, υπάρχουν πληροφορίες για περιπτώσεις όπου η πίεση οδηγεί σε κινήσεις στα όρια της νομιμότητας, με εργοδότηση νοσηλευτών από τρίτες χώρες χωρίς να πληρούνται πλήρως οι προϋποθέσεις εγγραφής στο μητρώο. Το φαινόμενο δεν παρουσιάζεται ως γενικευμένο, λειτουργεί όμως ως ένδειξη του βαθμού πίεσης που ασκείται σε κάποιες δομές.
Το ΓεΣΥ «τραβά» προσωπικό
Η έλλειψη νοσηλευτών δεν περιορίζεται στα νοσηλευτήρια. Μετά την εφαρμογή του ΓεΣΥ, οι ανάγκες σε νοσηλευτικό προσωπικό αυξήθηκαν σε ολόκληρο το φάσμα των υπηρεσιών υγείας, χωρίς να προηγηθεί συνολικός σχεδιασμός ανθρώπινου δυναμικού. Πέρα από τα νοσηλευτήρια, νοσηλευτές απασχολούνται πλέον σε ιατρεία, διαγνωστικά και ακτινοδιαγνωστικά κέντρα, χημεία, κέντρα υγείας και άλλες δομές που εντάχθηκαν ή ενισχύθηκαν μέσω του ΓεΣΥ. Οι δομές αυτές καλύπτουν υπαρκτές ανάγκες, απορροφούν όμως προσωπικό από τον κλινικό χώρο, ο οποίος παραμένει ο πιο απαιτητικός. Την εικόνα αυτή επιβάρυνε περαιτέρω η πανδημία του κορωνοϊού. Για μεγάλο χρονικό διάστημα, οι νοσηλευτές βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή υπό συνθήκες έντονης πίεσης και αυξημένων βαρδιών, με αποτέλεσμα την επαγγελματική εξουθένωση. Μετά το τέλος της υγειονομικής κρίσης, ένα μέρος του νοσηλευτικού προσωπικού δεν επέστρεψε στον κλινικό χώρο ή επέλεξε λιγότερο απαιτητικές δομές, μειώνοντας ακόμη περισσότερο τη διαθεσιμότητα εκεί όπου οι ανάγκες παραμένουν υψηλές.
Τρίτες χώρες-κόκκινη γραμμή
Όταν άρχισαν να καταγράφονται οι πρώτες σοβαρές ελλείψεις νοσηλευτικού προσωπικού, η βασική πρόταση που έθεσαν τα ιδιωτικά νοσηλευτήρια ήταν η δυνατότητα εργοδότησης νοσηλευτών από τρίτες χώρες. Όχι ως γενικευμένο άνοιγμα της αγοράς αλλά ως στοχευμένο μέτρο για την κάλυψη αναγκών που δεν μπορούσαν πλέον να καλυφθούν από το διαθέσιμο εγχώριο δυναμικό. Η πρόταση αυτή συνάντησε εξαρχής την έντονη αντίδραση των συντεχνιών των νοσηλευτών. Κεντρικό τους επιχείρημα ήταν ότι η εργοδότηση νοσηλευτών που δεν μιλούν Ελληνικά θα δημιουργούσε σοβαρά ζητήματα επικοινωνίας με τους ασθενείς και, κατ’ επέκταση, υποβάθμιση της ποιότητας των παρεχόμενων υπηρεσιών. Παράλληλα, εκφράστηκαν φόβοι για συμπίεση των όρων εργασίας και αλλοίωση του επαγγελματικού πλαισίου. Η σύγκρουση αυτή είχε ως αποτέλεσμα η συζήτηση να μετατοπιστεί σε μια πιο περιορισμένη εκδοχή, δηλαδή την αλλαγή της νομοθεσίας ώστε να μπορούν να εργοδοτηθούν πιο εύκολα νοσηλευτές από τρίτες χώρες που σπουδάζουν στην Κύπρο, γνωρίζουν τη γλώσσα και έχουν εκπαιδευτεί στο κυπριακό σύστημα υγείας. Ούτε αυτή η πρόταση, ωστόσο, κατάφερε να προχωρήσει. Πρόκειται, σύμφωνα με εκτιμήσεις, για 40 έως 60 αποφοίτους τον χρόνο οι οποίοι εκπαιδεύονται στην Κύπρο και στη συνέχεια φεύγουν για το εξωτερικό, αρκετοί για κάποια ευρωπαϊκή χώρα, όπου, λόγω του ότι κατέχουν πτυχίο από κυπριακό πανεπιστήμιο, μπορούν να εργαστούν, χωρίς άλλους όρους και προϋποθέσεις.
Αυξήθηκαν αλλά δεν αρκούν
Τα τελευταία δύο χρόνια καταγράφεται αύξηση στους πρωτοετείς φοιτητές Νοσηλευτικής, με τις εισαγωγές να φτάνουν περίπου τους 170, όταν προηγούμενα χρόνια ήταν κάτω από τους 130. Η αύξηση αυτή αποδίδεται σε στοχευμένες ενέργειες του Υπουργείου Υγείας, χωρίς ωστόσο να απαντά στις άμεσες ανάγκες του συστήματος. Οι φοιτητές αυτοί θα εισέλθουν στην αγορά εργασίας μετά από τέσσερα χρόνια, ενώ δεν είναι δεδομένο ότι όλοι θα επιλέξουν τον κλινικό χώρο. Την ίδια στιγμή, οι συντεχνίες των νοσηλευτών υποστηρίζουν ότι δεν υφίσταται έλλειψη, επικαλούμενες αύξηση των αιτήσεων για εγγραφή στο μητρώο τους τελευταίους μήνες. Το επιχείρημα αυτό παρουσιάζεται ως ένδειξη επάρκειας ανθρώπινου δυναμικού. Ωστόσο, για τη λειτουργία του συστήματος το κρίσιμο ζήτημα δεν είναι μόνο οι εγγραφές αλλά η πραγματική παρουσία σε κλινικές βάρδιες και απαιτητικά τμήματα. Παράγοντες του ιδιωτικού τομέα επισημαίνουν ότι η εγγραφή στο μητρώο δεν συνεπάγεται κατ’ ανάγκη διαθεσιμότητα εκεί όπου οι ανάγκες είναι πιο πιεστικές, γεγονός που τροφοδοτεί τη σύγκρουση γύρω από το αν υφίσταται έλλειψη ή απλώς διαφορετική ανάγνωση των ίδιων στοιχείων.
Στοχευμένες ενέργειες
Το Υπουργείο Υγείας βρίσκεται σε θέση διαχείρισης ισορροπιών. Από τη μία, οι ιδιωτικές δομές πιέζουν για άμεσες λύσεις. Από την άλλη, οι συντεχνίες αντιδρούν σε αλλαγές στο υφιστάμενο πλαίσιο. Η επιλογή του υπουργείου ήταν η συνέχιση του διαλόγου και η αποφυγή σύγκρουσης, στάση που εκλαμβάνεται από τον ιδιωτικό τομέα ως παράγοντας καθυστέρησης στη λήψη αποφάσεων.
Απαντώντας στις διαμαρτυρίες, ο υπουργός Υγείας, Νεόφυτος Χαραλαμπίδης, χαρακτήρισε το ζήτημα της έλλειψης νοσηλευτών ως ένα από τα πιο σοβαρά και διαχρονικά προβλήματα του συστήματος υγείας. Ανέφερε ότι εδώ και δύο χρόνια υλοποιείται πενταετής εκστρατεία προσέλκυσης φοιτητών στη Νοσηλευτική, με αύξηση των εισαγωγών κατά 85%. Παράλληλα, υπενθύμισε την κατάθεση κανονισμών για άρση νομικών εμποδίων στην εγγραφή νοσηλευτών από τρίτες χώρες και τη σύσκεψη με όλους τους εμπλεκόμενους φορείς, όπου καταγράφηκαν αντικρουόμενες απόψεις ακόμη και για το μέγεθος του προβλήματος. Στο πλαίσιο αυτό, αποφασίστηκε η εκπόνηση εξειδικευμένης μελέτης, η οποία αναμένεται να ολοκληρωθεί εντός Μαρτίου.
Ποιος την πληρώνει
Η συζήτηση για τα μέτρα δεν προκύπτει ξαφνικά. Είναι το αποτέλεσμα μιας πορείας στην οποία οι ανάγκες αυξήθηκαν, το ανθρώπινο δυναμικό κουράστηκε και οι αποφάσεις καθυστέρησαν. Το κόστος αυτής της καθυστέρησης δεν καταγράφεται σε πίνακες αλλά στην καθημερινή πρόσβαση των πολιτών σε υπηρεσίες υγείας. Αν για μία ημέρα ή έστω και για μία ώρα κλείσουν τα ιδιωτικά νοσηλευτήρια, αυτό συνεπάγεται ότι ραντεβού, χειρουργεία και εξετάσεις, που δεν θα γίνουν, θα μετατεθούν και αυτό θα επιβαρύνει περαιτέρω τις λίστες αναμονής.
