Η συζήτηση για τα «επαγγέλματα του μέλλοντος» καταλήγει συχνά σε προβλέψιμες λίστες. Τεχνητή νοημοσύνη, κυβερνοασφάλεια, ανάλυση δεδομένων, πράσινη ενέργεια. Στην Κύπρο, όμως, η εικόνα είναι πιο σύνθετη. Δεν αλλάζει μόνο ο χάρτης των ειδικοτήτων, αλλά και το περιεχόμενο παλαιότερων επαγγελμάτων. Οι μισθολογικές αποστάσεις μεταξύ κλάδων διευρύνονται, ενώ αυξάνεται η ανάγκη για γνώσεις που δεν ταυτίζονται πάντα με ένα παραδοσιακό πτυχίο. Το ερώτημα δεν είναι απλώς τι να σπουδάσει κάποιος για να «έχει μέλλον», αλλά κατά πόσο η εκπαίδευση, η κατάρτιση και οι κοινωνικές αντιλήψεις για το «καλό επάγγελμα» ακολουθούν την ταχύτητα με την οποία κινείται η οικονομία.
Σύμφωνα με το Cedefop Skills Forecast 2025 για την Κύπρο, μέχρι το 2035 δεν θα χρειαστούν μόνο νέες θέσεις, αλλά και μεγάλος αριθμός αντικαταστάσεων εργαζομένων που θα αποχωρήσουν από την απασχόληση. Το στοιχείο μετατοπίζει τη συζήτηση από το «ποια νέα επαγγέλματα έρχονται» στο «ποιοι εργαζόμενοι θα μπορούν να καλύψουν τις ανάγκες της οικονομίας». Το Cedefop καταγράφει ότι πάνω από το μισό των συνολικών ανοιγμάτων εργασίας στην Κύπρο έως το 2035 θα απαιτεί υψηλού επιπέδου προσόντα, ένδειξη ότι η ζήτηση για εξειδίκευση ανεβαίνει, χωρίς να εξαφανίζονται οι ανάγκες σε υπηρεσίες, τεχνικές ειδικότητες και υποστηρικτικούς ρόλους.
Την ίδια ώρα, οι μισθοί δείχνουν μια άλλη πλευρά της αλλαγής. Σύμφωνα με την Στατιστική Υπηρεσία, οι μέσες ακαθάριστες μηνιαίες απολαβές στην Κύπρο ανήλθαν στα €2.483, ενώ ο διάμεσος μισθός ήταν €1.881. Η απόσταση ανάμεσα στον μέσο και τον διάμεσο μισθό είναι κρίσιμη, καθώς δείχνει ότι η γενική εικόνα επηρεάζεται από υψηλότερα αμειβόμενους κλάδους, ενώ ο «τυπικός» εργαζόμενος βρίσκεται χαμηλότερα από τον μέσο όρο. Στα ίδια στοιχεία φαίνεται καθαρά ποιοι κλάδοι βρίσκονται πάνω από το όριο των €2.000. Οι χρηματοοικονομικές και ασφαλιστικές δραστηριότητες καταγράφουν μέσες ακαθάριστες μηνιαίες απολαβές €4.710, η πληροφορική και οι επικοινωνίες €4.217, η παροχή ηλεκτρικού ρεύματος και φυσικού αερίου €3.544, η δημόσια διοίκηση €3.283 και οι επαγγελματικές, επιστημονικές και τεχνικές δραστηριότητες €2.913. Πάνω από τις €2.000 βρίσκονται επίσης οι μεταφορές και αποθήκευση, η εκπαίδευση, η υγεία και κοινωνική μέριμνα, η διαχείριση αποβλήτων, οι τέχνες και ψυχαγωγία και οι δραστηριότητες ακινήτων.
Ο μισθός μιλά
Αυτή η κατάταξη δεν σημαίνει απλώς ότι κάποιοι κλάδοι «πληρώνουν καλά». Δείχνει ποιοι τομείς έχουν μεγαλύτερη διαπραγματευτική δύναμη, σύνδεση με διεθνείς υπηρεσίες, υψηλή εξειδίκευση ή πιο ρυθμισμένο περιβάλλον. Η πληροφορική και τα χρηματοοικονομικά ανταγωνίζονται για ανθρώπινο δυναμικό σε μια αγορά που δεν περιορίζεται στα κυπριακά σύνορα. Η ενέργεια και οι τεχνικές υπηρεσίες συνδέονται με επενδύσεις, υποδομές και ρυθμιστικές απαιτήσεις. Η υγεία και η εκπαίδευση βρίσκονται πάνω από το όριο των €2.000, αλλά πίσω από τον μέσο όρο υπάρχουν μεγάλες εσωτερικές διαφορές, ανάλογα με τον εργοδότη, την εμπειρία και την ειδικότητα. Το πτυχίο, επομένως, δεν εξαφανίζεται από την εξίσωση. Σε πολλούς κλάδους, μάλιστα, η ζήτηση για υψηλότερα προσόντα ενισχύεται. Αυτό που αλλάζει είναι ότι από μόνο του δεν λειτουργεί πλέον ως εγγύηση επαγγελματικής διαδρομής. Ο λογιστής χρειάζεται ψηφιακά εργαλεία και κατανόηση δεδομένων. Ο μηχανικός, γνώση ενεργειακής απόδοσης και νέων προτύπων. Ο εκπαιδευτικός καλείται να χρησιμοποιεί ψηφιακές εφαρμογές. Ο υπάλληλος γραφείου μετακινείται σε περιβάλλον αυτοματοποίησης. Ο επαγγελματίας υγείας λειτουργεί σε συνθήκες αυξημένης ζήτησης, πίεσης και τεχνολογικής αναβάθμισης. Σε αυτό το σημείο μπαίνει και ο ρόλος της κατάρτισης. Στο Στρατηγικό Σχέδιο 2025 με 2027 της ΑνΑΔ, η αναβάθμιση του ανθρώπινου δυναμικού μέσω συνεχούς και διά βίου μάθησης καταγράφεται ως βασική στρατηγική επιδίωξη, με έμφαση στους απασχολούμενους, τους ανέργους, το αδρανές δυναμικό, τους νέους, τα άτομα μεγαλύτερης ηλικίας και χαμηλής εξειδίκευσης. Η ίδια η διατύπωση της ΑνΑΔ δείχνει ότι η σχέση σπουδών και επαγγέλματος δεν αντιμετωπίζεται πια ως στατική διαδρομή, αλλά ως πεδίο συνεχούς προσαρμογής.
Το κενό στη μέση
Το μεγάλο κενό, ωστόσο, δεν βρίσκεται μόνο στα επαγγέλματα υψηλής προβολής. Η δημόσια συζήτηση κολλά εύκολα στην τεχνητή νοημοσύνη, τα δεδομένα και το fintech, όμως η κυπριακή οικονομία θα κριθεί και από λιγότερο προβεβλημένες ειδικότητες. Τεχνικούς εγκαταστάσεων, εργοδηγούς, χειριστές μηχανημάτων, τεχνικούς ψύξης και κλιματισμού, τεχνικούς δικτύων, βοηθούς υγείας, εξειδικευμένους υπαλλήλους γραφείου, τεχνικούς πράσινων ανακαινίσεων. Δεν είναι επαγγέλματα με εντυπωσιακούς τίτλους, αλλά είναι οι ειδικότητες χωρίς τις οποίες δεν υλοποιούνται έργα, δεν λειτουργούν υποδομές και δεν προχωρά η ενεργειακή μετάβαση. Παράλληλα, το Εθνικό Σχέδιο Δράσης για τις Ψηφιακές Δεξιότητες 2021 με 2025 περιγράφει την ανάγκη αναβάθμισης των ψηφιακών δεξιοτήτων του ανθρώπινου δυναμικού, με δράσεις που στοχεύουν στην απόκτηση νέων ή στην ενίσχυση υφιστάμενων γνώσεων από εργαζόμενους, αυτοεργοδοτούμενους και ανέργους. Το ίδιο σχέδιο συνδέει τις ψηφιακές δεξιότητες όχι μόνο με νέες θέσεις εργασίας, αλλά και με την ικανότητα της οικονομίας να ανταποκρίνεται στην καινοτομία και στον ψηφιακό μετασχηματισμό.
Η τεχνολογία, με άλλα λόγια, δεν δημιουργεί μόνο νέα επαγγέλματα. Αλλάζει τα παλιά. Η τεχνητή νοημοσύνη, η αυτοματοποίηση, οι ενεργειακές αναβαθμίσεις και τα νέα ρυθμιστικά πρότυπα εισέρχονται σε επαγγέλματα που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν «κλασικά». Αυτό δημιουργεί πίεση σε ένα εκπαιδευτικό και κοινωνικό μοντέλο που για χρόνια συνέδεε το «καλό επάγγελμα» με συγκεκριμένα πτυχία, γραφειακή εργασία και επαγγελματικό κύρος, αφήνοντας συχνά την τεχνική εκπαίδευση και τις διαδρομές κατάρτισης στη θέση της δεύτερης επιλογής.
