Η νέα ευρωπαϊκή Οδηγία «Victims' Rights Directive» ενισχύει τις διατάξεις για παιδοκεντρικές διαδικασίες, εξειδικευμένες υπηρεσίες στήριξης, διεπιστημονική συνεργασία και μέτρα πρόληψης της δευτερογενούς θυματοποίησης, ενώ προβλέπει νέες πανευρωπαϊκές γραμμές στήριξης και πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας για όσους έχουν υποστεί σεξουαλική βία. Αναμένεται να δημοσιευθεί στην Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης τον Ιούλιο του 2026 και να τεθεί σε ισχύ 20 ημέρες αργότερα, με τα κράτη μέλη να έχουν στη συνέχεια προθεσμία 24 μηνών για να την ενσωματώσουν στην εθνική τους νομοθεσία.
Η έγκριση της Οδηγίας προηγήθηκε λίγες ημέρες της παρουσίασης στη Λευκωσία του μοντέλου Barnahus, το οποίο βασίζεται σε παρόμοιες αρχές συντονισμού και διεπιστημονικής συνεργασίας. Η παρουσίαση έγινε στις 18 Ιουνίου 2026, στο πλαίσιο συνεδρίου που διοργάνωσε η Φωνή, από την Olivia Lind Haldorsson, γενική γραμματέα του Δικτύου Barnahus, η οποία χαρακτήρισε την έγκριση της Οδηγίας αφορμή για ανανεωμένη δυναμική στις συντονισμένες, παιδοκεντρικές αποκρίσεις σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Όπως ανέφερε, η νέα Οδηγία θεσμοθετεί πολλές από τις αρχές που το Barnahus εφαρμόζει ήδη στην καθημερινή του πρακτική.
Η υφιστάμενη κατάσταση
Η δικαιοσύνη, η παιδική προστασία, η υγεία, η ψυχική υγεία και οι υπηρεσίες στήριξης λειτουργούν ως επί το πλείστον υπό ξεχωριστές αρμοδιότητες. Ένα παιδί που περνά μέσα από αυτό το σύστημα, σύμφωνα με τη Lind Haldorsson, δεν το βιώνει ως πέντε ή περισσότερες συντονισμένες αποκρίσεις, αλλά ως μία κατακερματισμένη διαδικασία, στην οποία συναντά διαφορετικά πρόσωπα σε διαφορετικά περιβάλλοντα που συχνά του ζητούν να επαναλάβει τα ίδια στοιχεία, ενίοτε μέσα σε λίγες μόνο ημέρες.
Έρευνα που παρουσιάστηκε, βασισμένη σε περισσότερες από πενήντα μελέτες για τις απόψεις των ίδιων των παιδιών σχετικά με αυτές τις υπηρεσίες, κατέληξε, όπως ανέφερε η ίδια, σε ιδιαίτερα σταθερά συμπεράσματα: τα παιδιά δίνουν σημασία στο να γίνονται ακουστά, πιστευτά και να αντιμετωπίζονται σοβαρά· δίνουν βάρος στην ουσιαστική συμμετοχή τους, στηριγμένη σε κατανοητή ενημέρωση· αναφέρουν την ασφάλεια, την έγκαιρη στήριξη, τις σχέσεις σεβασμού και τα φιλόξενα περιβάλλοντα· και, ίσως πιο σταθερά απ' όλα, αναγνωρίζουν τον συντονισμό μεταξύ υπηρεσιών ως ουσιώδη, ακριβώς για να μην χρειάζεται να αφηγούνται την ιστορία τους ξανά και ξανά.
Η Lind Haldorsson ήταν σαφής ως προς το τι ζητείται σήμερα από τα παιδιά στο πλαίσιο ενός κατακερματισμένου συστήματος: να συμμετάσχουν σε έρευνες, αξιολογήσεις και διαδικασίες· να αποκαλύψουν όσα έχουν βιώσει, συχνά σε αγνώστους και σε άγνωστα περιβάλλοντα· και να επιδείξουν υπομονή και αντοχή σε διαδικασίες που δυσκολεύουν ακόμη και πολλούς ενήλικες. Κάθε επιπλέον μη συντονισμένη επαφή, σημείωσε, ενέχει πραγματικό κίνδυνο: μπορεί να συμβάλει στον δευτερογενή τραυματισμό του παιδιού και να το οδηγήσει σε απόσυρση από τη διαδικασία αντί σε ουσιαστική συμμετοχή. Για τα παιδιά, υποστήριξε, η δικαιοσύνη δεν αφορά μόνο την έκβαση μιας υπόθεσης, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται καθ' όλη τη διάρκειά της.
Τι αλλάζει
Το Barnahus επιχειρεί να απαντήσει σε αυτό το πρόβλημα συγκεντρώνοντας τους εμπλεκόμενους επαγγελματίες σε έναν ενιαίο, φιλικό προς το παιδί χώρο αντί του να καλείται το ίδιο το παιδί να μετακινείται μεταξύ γραφείων, κτηρίων και άγνωστων ενηλίκων. Το μοντέλο διαμορφώθηκε στην Ισλανδία το 1998 και αντλεί το όνομά του από την ισλανδική λέξη για το «σπίτι των παιδιών». Σε ένα Barnahus που λειτουργεί σύμφωνα με τα Πρότυπα Ποιότητας του Δικτύου, αυτό συνεπάγεται έναν ασφαλή και προσαρμοσμένο φυσικό χώρο, μια συντονισμένη απόκριση με γνώση του τραύματος και τις προϋποθέσεις ώστε το παιδί να συμμετέχει ουσιαστικά, με βάση την εμπιστοσύνη και όχι τη διαδικασία.
Στην πράξη, αυτό σημαίνει λιγότερες μετακινήσεις μεταξύ χώρων, λιγότερες επαναλαμβανόμενες συνεντεύξεις και μια πιο προβλέψιμη εμπειρία για το παιδί. Για τους εμπλεκόμενους επαγγελματίες, όπως ανέφερε η Lind Haldorsson, σημαίνει σαφέστερη επικοινωνία, κοινό σχεδιασμό και αποφάσεις που λαμβάνονται από κοινού και όχι μεμονωμένα από κάθε υπηρεσία. Δημιουργεί επίσης τις προϋποθέσεις ώστε επαγγελματίες από διαφορετικούς κλάδους, οι οποίοι διαφορετικά δεν θα συνεργάζονταν στενά, να ανταλλάσσουν γνώση και να αναπτύσσουν νέες, κοινές πρακτικές.
Η Lind Haldorsson υποστήριξε ότι ο ίδιος ο φυσικός χώρος δεν αποτελεί δευτερεύον στοιχείο σε αυτή τη διαδικασία, αντικρούοντας την αντίληψη ότι πρόκειται απλώς για το σκηνικό μέσα στο οποίο παρέχονται οι υπηρεσίες. Τα παιδιά αντιλαμβάνονται, όπως είπε, αν ένα περιβάλλον είναι ιδρυματικού χαρακτήρα ή φιλόξενο, αν μεταδίδει ασφάλεια και φροντίδα ή αν προσθέτει στην ήδη υπάρχουσα αμηχανία μιας δύσκολης διαδικασίας. Αυτή η αντίληψη, κατά την ίδια, διαμορφώνει τη διάθεση του παιδιού να εμπιστευτεί τους ενήλικες γύρω του και, κατ' επέκταση, τη διάθεσή του να συμμετάσχει και να μιλήσει. Η συγκέντρωση των υπηρεσιών υπό μία στέγη, σημείωσε, δεν αφορά συνεπώς μόνο τη διοικητική διευκόλυνση, αλλά τη δημιουργία των συνθηκών κάτω από τις οποίες ένα παιδί αισθάνεται αρκετά ασφαλές ώστε να συμμετάσχει, αρκετά στηριγμένο ώστε να εκφραστεί και αρκετά σεβαστό ώστε να εμπιστευτεί τους ενήλικες που είναι υπεύθυνοι για την υπόθεσή του.
Η θέση της Κύπρου στο Δίκτυο
Το Δίκτυο Barnahus αριθμεί σήμερα 57 μέλη σε περισσότερες από 30 χώρες και ιδρύθηκε το 2019, με στόχο να στηρίξει τα μέλη του στη σταδιακή εφαρμογή των προτύπων ποιότητας Barnahus, μέσα από κοινή έρευνα, τεκμηρίωση και πρακτική. Η Lind Haldorsson αναγνώρισε το έργο του Κέντρου Πολιτικής για τα Δικαιώματα του Παιδιού «Hope For Children», του κυπριακού μέλους-οργανισμού του Δικτύου, καθώς και του Barnahus Κύπρου, για τη συμβολή τους στην προώθηση παιδοκεντρικής δικαιοσύνης και διεπιστημονικής συνεργασίας στο νησί, μέσα, όπως είπε, τόσο από πολιτική δέσμευση όσο και από καινοτομία στην καθημερινή πρακτική. Ανέφερε επίσης ότι η Κύπρος θα συμμετάσχει στην πιλοτική εφαρμογή νέου πλαισίου, το οποίο στοχεύει να θέσει τις απόψεις των ίδιων των παιδιών στο κέντρο της αξιολόγησης και ανάπτυξης των υπηρεσιών Barnahus.
Το κόστος του συντονισμού
Επικαλούμενη μελέτες κόστους-οφέλους και κοινωνικής απόδοσης επένδυσης από τη Λετονία, την Αγγλία, τον Καναδά και τις Ηνωμένες Πολιτείες, η Lind Haldorsson ανέφερε ότι οι συντονισμένες πρακτικές τύπου Barnahus έχουν αποδώσει οφέλη της τάξης του τριπλάσιου έως πενταπλάσιου της αρχικής επένδυσης. Υποστήριξε ότι τα κατακερματισμένα συστήματα έχουν και τα δικά τους κόστη, υπό τη μορφή επικαλύψεων, καθυστερήσεων και χαμένων ευκαιριών για έγκαιρη παρέμβαση, ακόμα και όταν αυτά τα κόστη είναι λιγότερο ορατά από το κόστος δημιουργίας ενός ολοκληρωμένου συστήματος υπηρεσιών. Οι συντονισμένες προσεγγίσεις, σημείωσε, μειώνουν τις επικαλύψεις, βελτιώνουν την αποδοτικότητα, επιτρέπουν την έγκαιρη στήριξη και παράγουν, μακροπρόθεσμα, εξοικονομήσεις σε επίπεδο υγείας, κοινωνικής πρόνοιας και δικαιοσύνης. Το ζήτημα, υποστήριξε, δεν αφορά μόνο την προστασία του παιδιού, αλλά συγκαταλέγεται ανάμεσα στις πιο αποδοτικές επενδύσεις που έχει στη διάθεσή του ένα κράτος.
Μοντέλο σε εξέλιξη
Οι περισσότερες υπηρεσίες Barnahus, συμπεριλαμβανομένης της Κύπρου, δημιουργήθηκαν αρχικά για να ανταποκρίνονται κυρίως σε περιπτώσεις σεξουαλικής κακοποίησης παιδιών. Η Lind Haldorsson ανέφερε ότι αρκετές χώρες εξετάζουν πλέον την επέκταση του μοντέλου ώστε να καλύπτει παιδιά που έχουν εκτεθεί και σε άλλες μορφές βίας, όπως η σωματική κακοποίηση, η ενδοοικογενειακή βία, οι επιβλαβείς πρακτικές και η εμπορία ανθρώπων, ενώ παράλληλα αναπτύσσονται συντονισμένες προσεγγίσεις για παιδιά που εκδηλώνουν τα ίδια επιβλαβή σεξουαλική συμπεριφορά, με αναγνώριση ότι συχνά φέρουν το δικό τους σύνθετο ιστορικό τραύματος, που απαιτεί τόσο λογοδοσία όσο και θεραπεία.
Η φύση της κακοποίησης που φτάνει στις υπηρεσίες Barnahus αλλάζει επίσης, ανέφερε η Lind Haldorsson, παραπέμποντας σε αυξανόμενες ανησυχίες γύρω από τη διαδικτυακή σεξουαλική κακοποίηση, τη διασυνοριακή εκμετάλλευση και το υλικό κακοποίησης που παράγεται με τεχνητή νοημοσύνη, εξελίξεις οι οποίες απαιτούν νέες, διεπιστημονικές αποκρίσεις, συμπεριλαμβανομένων των προσαρμοσμένων πρωτοκόλλων συνέντευξης και υπηρεσιών στήριξης σε καταστάσεις κρίσης. Η Lind Haldorsson περιέγραψε το Barnahus ως «κοινότητα μάθησης» και όχι ως στατικό μοντέλο, σημειώνοντας τις αυξανόμενες προσπάθειες, σε επίπεδο Δικτύου, να εμπλέκονται τα ίδια τα παιδιά και οι νέοι άνθρωποι στη διαμόρφωση των υπηρεσιών και των χώρων που δημιουργούνται γι' αυτούς, και στην Κύπρο.
