Η συζήτηση για τη βία στα σχολεία συνήθως αρχίζει όταν συμβεί ένα περιστατικό εκφοβισμού, μια σύγκρουση, μια καταγγελία, μια συμπεριφορά που ξεπερνά τα όρια. Είναι τότε που όλοι δηλώνουμε έκπληκτοι. Δήθεν σοκαριζόμαστε, καταδικάζουμε, αναζητούμε ευθύνες και απαιτούμε μέτρα. Μέχρι να κοπάσει ο θόρυβος και ξανά μανά μέχρι το επόμενο περιστατικό… Για το Κέντρο Ισότητας και Ιστορίας του Φύλου (ΚΙΙΦ), όμως, το κρίσιμο ερώτημα βρίσκεται ένα βήμα πριν: Τι συμβαίνει καθημερινά μέσα στο σχολείο ώστε ένα παιδί να μάθει να συνυπάρχει, να αναγνωρίζει τα συναισθήματά του, να σέβεται τη διαφορετικότητα και να διαχειρίζεται τη σύγκρουση χωρίς βία;
Η έρευνα
Η Θέκλα Κυρίτση, γενική διευθύντρια του ΚΙΙΦ, παρουσιάζει στον «Π» την έρευνα του ΜΚΟ με τίτλο «Ενσωματώνοντας την Αρχή της μη βίας - Μια ανάλυση της προσέγγισης του εκπαιδευτικού συστήματος απέναντι στη βία και τη σχέση της με το φύλο, τη φυλή και την εθνικότητα στην Κύπρο», τα συμπεράσματα και τις εισηγήσεις της. Η έρευνα θα υποβληθεί στο Υπουργείο Παιδείας και σε άλλα θεσμικά όργανα, ενώ είναι διαθέσιμη για όλους στην ιστοσελίδα του Κέντρου.
Όπως εξηγεί, αφετηρία της έρευνας ήταν η ανάγκη για παρεμβάσεις στα σχολεία γύρω από ζητήματα ισότητας, σε μια περίοδο κατά την οποία η βία, το μπούλινγκ απέναντι σε παιδιά που θεωρούνται διαφορετικά, ο σεξισμός, ο ρατσισμός και η υπερβολική επίδειξη ανδρισμού γίνονται ολοένα πιο ορατά.
Η έρευνα ξεκίνησε από τα δημοτικά, με τη λογική ότι εκεί μπαίνουν τα θεμέλια. Το ερώτημα δεν ήταν πόσα περιστατικά βίας καταγράφονται -παρότι, όσο κι αν το έψαξε, δεν βρήκε τις στατιστικές δημοσιευμένες, κάτι που ψέγει στη συνομιλία μας- αλλά κατά πόσο το ίδιο το σχολικό περιβάλλον καλλιεργεί μια κουλτούρα μη βίας.
Για να αποκτήσει συνολική εικόνα, το Κέντρο χαρτογράφησε τους θεσμούς που επηρεάζουν τη Δημοτική Εκπαίδευση και μελέτησε οδηγούς και πρωτόκολλα του Υπουργείου Παιδείας για τη διαχείριση περιστατικών. Ακολούθησε διαδικτυακό ερωτηματολόγιο, κυρίως προς εκπαιδευτικούς, από το οποίο συγκεντρώθηκαν 115 απαντήσεις. Πραγματοποιήθηκαν επίσης 20 συνεντεύξεις με εκπαιδευτικούς και εκπροσώπους φορέων, μεταξύ άλλων του Παρατηρητηρίου για τη Βία στα Σχολεία, του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου, της ΠΟΕΔ και της επιτρόπου Προστασίας των Δικαιωμάτων του Παιδιού.
Το παράδοξο
Μέσα από αυτή την καταγραφή προέκυψε μια παράδοξη εικόνα: Οι περισσότεροι συμφωνούν τόσο για τα προβλήματα όσο και για το πού θα έπρεπε να κινηθεί η Εκπαίδευση. «Όλοι αναγνωρίζουν σχεδόν καθολικά ότι ο παιδαγωγικός στόχος είναι ή πρέπει να είναι η καλλιέργεια της προσωπικότητας, η μαθητοκεντρική και ανθρωποκεντρική μάθηση, η ενσυναίσθηση, οι κοινωνικές και ψυχικές δεξιότητες. Λες ότι θες ένα κριτικά σκεπτόμενο παιδί, δημιουργικό, με σεβασμό στη μοναδικότητά του. Και το ερώτημά μου είναι, αφού συμφωνούν όλοι, γιατί η αλλαγή δυσκολεύεται να περάσει στην καθημερινή λειτουργία του σχολείου; Γιατί δεν έχουν όλα αυτά ενσωματωθεί στη δομή της Εκπαίδευσης;», διερωτάται. Και εν τέλει γιατί δεν δίνεται στους εκπαιδευτικούς ο χρόνος και τα εργαλεία για να εφαρμόσουν αυτή την προσέγγιση;
Αντ’ αυτού, προσθέτει η κ. Κυρίτση, το σχολείο εξακολουθεί μέχρι σήμερα να «δημιουργεί» παιδιά που να υπακούνε στους κανόνες, που να μην έχουν πρωτοβουλία, που να χάνουν τη φαντασία τους, που να μην έχουν «δικαίωμα» να αναστοχαστούν τα συναισθήματά τους, και στο τέλος να χάνουν τη μοναδικότητά τους για να ταιριάξουν στο σύνολο. «Αν ο παιδαγωγικός στόχος είναι η καλλιέργεια του μαθητή, τότε γιατί το σύστημα περιστρέφεται γύρω από τον βαθμό, την επίδοση στα γνωστικά αντικείμενα και την κάλυψη της ύλης;», εύστοχα αναρωτιέται.
Το αποτέλεσμα της προσέγγισης αυτής, επισημαίνει, είναι «όταν πλέον τα παιδιά γίνουν 10 και 13 ετών και πάνε στο γυμνάσιο, αρχίσουν τα μπούλινγκ και οι σχέσεις με το άλλο φύλο, να μην έχουν τα εφόδια για να διαχειριστούν τις καταστάσεις».
Η βία
Και κάπου εδώ εμπίπτει και το φαινόμενο της αύξησης της βίας στο σχολικό περιβάλλον αλλά και έξω από αυτό. Όταν ένα παιδί δεν έχει χώρο να γνωρίσει τον εαυτό του, να εκφραστεί και να διαχειριστεί την ενέργεια και τα συναισθήματά του, δημιουργείται ένα περιβάλλον στο οποίο η βίαιη συμπεριφορά γίνεται ευκολότερη. Πάνω σε αυτό έρχονται να προστεθούν όσα μεταφέρονται από την κοινωνία και την οικογένεια. Τα έμφυλα στερεότυπα, οι ρατσιστικές αντιλήψεις, οι προκαταλήψεις απέναντι στη διαφορετικότητα.
«Δεν είναι ότι το σχολείο δημιουργεί το στερεότυπο. Είναι το ότι δεν παρεμβαίνει στο στερεότυπο», επισημαίνει η κ. Κυρίτση. Η έρευνα συνδέει αυτή την αδυναμία παρέμβασης με τα προβλήματα που αργότερα γίνονται εντονότερα, ιδιαίτερα στην εφηβεία.
Ένα μάθημα δεν αρκεί
Ένα από τα ευρήματα της έρευνας είναι πως το μάθημα της αγωγής υγείας στα δημοτικά σχολεία, που γίνεται μία φορά την εβδομάδα, δεν αρκεί για να καλύψει τα ζητήματα σωματικής και ψυχικής υγείας, δεν αρκεί για να μάθει τα παιδιά να ισορροπούν και να επικοινωνούν όμορφα, να προστατεύουν τον εαυτό τους, να πάρουν τις βάσεις της σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης, να αποκτήσουν γενικότερα κοινωνικές δεξιότητες. Οι εκπαιδευτικοί που συμμετείχαν στην έρευνα περιέγραψαν ακριβώς αυτή την πίεση: Τρέχουν να καλύψουν την ύλη και, ακόμη κι όταν θέλουν να οικοδομήσουν διαφορετική σχέση με τους μαθητές, δεν διαθέτουν τον απαραίτητο παιδαγωγικό χρόνο.
«Η μη βία πρέπει να αποτελεί μέρος της καθημερινής κουλτούρας του σχολείου. Χρειάζεται χώρος ώστε τα παιδιά να εκφράζονται, να αναγνωρίζουν και να διαχειρίζονται τα συναισθήματά τους, να αναπτύσσουν σχέσεις, να γνωρίζουν τη διαφορετικότητα και να αποκτούν πρωτοβουλία», τονίζει η Θέκλα Κυρίτση. Διαφορετικά, προσθέτει, το σχολείο καλείται να αντιμετωπίσει εκ των υστέρων συμπεριφορές για τις οποίες δεν έχει προηγηθεί συστηματική πρόληψη.
Χώρος και χρόνος στο παιδί
Η εικόνα έγινε πιο καθαρή μέσα από τα βιωματικά εργαστήρια που πραγματοποίησε το Κέντρο, στο πλαίσιο της έρευνας, σε σχολεία. Τα παιδιά κλήθηκαν να συμμετάσχουν ενεργά, να κινηθούν, να μιλήσουν για την ταυτότητά τους, να σκεφτούν τι τα χαρακτηρίζει και να επικοινωνήσουν μεταξύ τους.
Η ανταπόκριση, σύμφωνα με την κ. Κυρίτση, ήταν ενθουσιώδης. Παιδιά χαρακτήρισαν τη διαδικασία ως το καλύτερο μάθημα που είχαν κάνει ποτέ! Για τους ερευνητές, όμως, αυτό έκρυβε ένα ανησυχητικό μήνυμα: Η ελευθερία να κινηθούν, να μιλήσουν και να αναστοχαστούν δεν θα έπρεπε να βιώνεται ως κάτι τόσο πρωτόγνωρο.
Στο ίδιο πλαίσιο μπαίνει και το ελεύθερο παιχνίδι. Τα παιδιά ζητούν μεγαλύτερα διαλείμματα, την ώρα που, όπως επισημαίνεται, συχνά δεν προλαβαίνουν να φάνε, να πάνε στην τουαλέτα και να παίξουν πραγματικά με τους φίλους τους. Η συζήτηση επομένως για την πρόληψη της βίας συνδέεται, στην προσέγγιση της έρευνας, ακόμη και με το πώς οργανώνεται ο σχολικός χρόνος.
Πρόληψη
Οι εισηγήσεις της έρευνας δεν περιορίζονται σε ένα ακόμη μάθημα κατά της βίας. Αντίθετα, προτείνονται η ενσωμάτωση των αρχών της μη βίας στην καθημερινή σχολική ζωή, με προστατευμένο χρόνο για βιωματική και διαδραστική μάθηση, συζήτηση για την ισότητα, τη διαφορετικότητα, την ταυτότητα και τη διαχείριση συναισθημάτων. «Αυτή είναι μία καθημερινή διαδικασία και πρέπει να απεγκλωβιστεί από τα γνωστικά αντικείμενα», τονίζει η κ. Κυρίτση. Στα συμπεράσματα προτείνεται επίσης ουσιαστικότερη συνεργασία μεταξύ εκπαιδευτικών και συστηματικός αναστοχασμός για το ίδιο το σχολείο.
Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται και στη σχέση σχολείου-οικογένειας. Η εισήγηση είναι να θεσμοθετηθούν ποιοτικές συναντήσεις γονέων και εκπαιδευτικών και επιμορφωτικές δράσεις που θα δημιουργούν πραγματική επαφή, αντί η σχέση των δύο πλευρών να εξελίσσεται σε σχέση καχυποψίας ή αντιπαράθεσης.
Σχολικός ψυχολόγος
Στο πεδίο της ψυχολογικής υποστήριξης, η έρευνα του ΚΙΙΦ γίνεται ακόμη πιο συγκεκριμένη. Ψυχολόγος ενταγμένος οργανικά σε κάθε σχολείο, με παρουσία που να αφορά όλα τα παιδιά και όχι μόνο όσα παραπέμπονται όταν ένα πρόβλημα έχει ήδη εμφανιστεί. Με αυτόν τον τρόπο μπορεί να περιοριστεί και ο στιγματισμός της ατομικής παραπομπής. Σύμφωνα με το μοντέλο που προτείνται, ο ψυχολόγος θα παρακολουθεί και θα στηρίζει συνολικά την ανάπτυξη των παιδιών και θα συμμετέχει ενεργά στις δραστηριότητές τους.
