Οι αλάνες αδειάζουν, οι οθόνες πολλαπλασιάζονται και η παιδική ηλικία αλλάζει πρόσωπο. Εκεί όπου κάποτε το παιχνίδι απλωνόταν στους δρόμους και στις γειτονιές, σήμερα χωρά μέσα σε ένα smartphone, η οθόνη του οποίου δεν σβήνει ποτέ. Ένας ψηφιακός κόσμος πάντα ανοιχτός, πάντα διαθέσιμος και πάντα έτοιμος να τραβήξει την προσοχή των παιδιών, με τον αλγόριθμο να καθορίζει τι βλέπουν, τι θέλουν και τελικά πόσο θα μείνουν. Τα στοιχεία για την Κύπρο, που καταγράφονται στη διεθνή έρευνα «Health Behaviour in School-aged Children» (HBSC) του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, η οποία εξετάζει τη συμπεριφορά και την υγεία εφήβων ηλικίας 11, 13 και 15 ετών, μία έκθεση στην οποία η Κύπρος συμμετείχε για πρώτη φορά στον κύκλο 2021–2022 με δείγμα περίπου 4.800 μαθητών από δημόσια και ιδιωτικά σχολεία, δεν είναι μόνο αποκαλυπτικά, είναι και άκρως ανησυχητικά. Σκιαγραφούν μια πραγματικότητα που δύσκολα αγνοείται καθώς:
1. To 43% των εφήβων δηλώνουν σχεδόν συνεχή καθημερινή διαδικτυακή επικοινωνία, ποσοστό υψηλότερο από τον διεθνή μέσο όρο (36%). H έντονη χρήση αυξάνεται με την ηλικία και είναι πιο συχνή στα κορίτσια.
2. Το 57% των κοριτσιών χρησιμοποιεί τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για να διαχειριστεί αρνητικά συναισθήματα.
3. Περίπου 36% των Κύπριων εφήβων που συμμετείχαν σε έρευνα, έχει προσπαθήσει να μειώσει τον χρόνο χρήσης χωρίς επιτυχία.
4. Περίπου 1 στους 4 αναφέρει συγκρούσεις με άλλους ή παραμέληση δραστηριοτήτων λόγω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης.
5. Το 13% των εφήβων καταγράφει ενδείξεις προβληματικής χρήσης (υψηλότερο από τον διεθνή μέσο όρο 11%) με τα κορίτσια να παρουσιάζουν μεγαλύτερο ποσοστό σε σχέση με τα αγόρια.
Διαδικτυακά παιγνίδια
Εξίσου ανησυχητική είναι και η ενασχόληση με τα διαδικτυακά παιχνίδια:
- Περίπου 32% των εφήβων στην Κύπρο ασχολείται καθημερινά (ποσοστό ελαφρώς μικρότερο από το διεθνή μέσο όρο 34%).
- Διεθνώς το 22% των εφήβων αφιερώνει τουλάχιστον 4 ώρες σε μία ημέρα στα ηλεκτρονικά παιχνίδια, ενώ στην Κύπρο αυτό το ποσοστό είναι μικρότερο (18%).
- Η έντονη χρήση αυξάνεται με την ηλικία και είναι πιο συχνή στα κορίτσια.
- Το 17% παρουσιάζει προβληματική ενασχόληση, ποσοστό που κατατάσσει τη χώρα στις υψηλότερες θέσεις (τρίτη) μεταξύ των 13 χωρών που συμμετείχαν.
- Το φαινόμενο εμφανίζεται συχνότερα στα αγόρια και σε μικρότερες ηλικίες (κυρίως γύρω στα 11–13 έτη).
Ακόμη δεν τεκμηριώθηκε ο εθισμός
Παρά το γεγονός ότι το 13% των εφήβων καταγράφει ενδείξεις προβληματικής χρήσης, η Δρ Έλενα Χατζηκακού, Διευθύντρια του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου του Υπουργείου Παιδείας, εξήγησε μιλώντας στον «Π» πως ο όρος εθισμός στο διαδίκτυο δεν χρησιμοποιείται προς το παρόν, καθώς δεν υπάρχουν ακόμη επαρκή ερευνητικά δεδομένα που να τον τεκμηριώνουν. Πρόσθεσε, όμως, ότι αυτό που καταγράφεται είναι «πολύωρη και εντατική ενασχόληση παιδιών και εφήβων με το διαδίκτυο και τα ψηφιακά μέσα». Σημείωσε δε ότι, τα δεδομένα που παρουσιάζουμε σήμερα αφορούν την περίοδο της πανδημίας, κάτι που πιθανόν επηρέασε αυξητικά τον χρόνο στην οθόνη, με τα νεότερα αποτελέσματα να αναμένονται στο αμέσως επόμενο διάστημα.
Η προβληματική χρήση, είπε, εντοπίζεται κυρίως στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και στα ηλεκτρονικά παιχνίδια, δραστηριότητες με έντονο διαδραστικό χαρακτήρα που καταναλώνουν σημαντικό χρόνο και συνδέονται με δυσκολία αυτορρύθμισης. Όπως σημείωσε, «όταν τα παιδιά στρέφονται στα μέσα για να διαχειριστούν άγχος ή στεναχώρια, τότε η χρήση γίνεται πιο έντονη και πιο δύσκολα ελεγχόμενη».
Καμπανάκι
Πώς όμως μπορεί ένας γονέας να καταλάβει ότι κάτι δεν πάει καλά με το παιδί του; Τα βασικά σημάδια, αναφέρει η κ. Χατζηκακού, που πρέπει να τους κινητοποιήσουν είναι η υπερβολική χρήση, ο εκνευρισμός όταν το παιδί δεν έχει πρόσβαση στο διαδίκτυο, η παραμέληση δραστηριοτήτων και η απομάκρυνση από την καθημερινή ζωή. Διευκρίνισε ωστόσο ότι «τα πιο πάνω δεν σημαίνουν απαραίτητα “εθισμό”, αλλά αποτελούν ενδείξεις προβληματικής χρήσης που αξίζουν προσοχής».
Ελάχιστες αναφορές στο 1480
Στο ερώτημά μας για τις διαθέσιμες δομές στήριξης στην Κύπρο, επισήμανε ότι η Γραμμή Βοήθειας 1480, η οποία λειτουργεί στο πλαίσιο του προγράμματος CyberSafety, παρέχει δωρεάν συμβουλευτική σε παιδιά, γονείς και εκπαιδευτικούς για ζητήματα όπως η υπερβολική χρήση, ο διαδικτυακός εκφοβισμός και τα προβλήματα με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Όπως εξήγησε, οι λειτουργοί της γραμμής διαχειρίζονται ένα ευρύ φάσμα περιστατικών που σχετίζονται με το ψηφιακό περιβάλλον. Ωστόσο, τα ίδια τα στοιχεία της γραμμής δίνουν και μια διαφορετική διάσταση. Τα περιστατικά που αφορούν καθαρά την υπερβολική ή προβληματική χρήση του διαδικτύου παραμένουν ελάχιστα, με μηδενικές ή μεμονωμένες καταγραφές τα τελευταία τρίμηνα με την κ. Χατζηκακού να παραδέχεται ότι «τα δεδομένα αυτά δείχνουν ότι, παρόλο που η υπερβολική χρήση του διαδικτύου αποτελεί υπαρκτό ζήτημα, δεν καταγράφεται συχνά ως κύριος λόγος επικοινωνίας με τη γραμμή βοήθειας, σε σύγκριση με άλλα θέματα όπως ο διαδικτυακός εκφοβισμός. Αυτό πιθανόν να υποδηλώνει και χαμηλότερο βαθμό αναγνώρισης ή αναφοράς του προβλήματος από γονείς και παιδιά».
Δομές στήριξης
Την ίδια στιγμή, τόνισε ότι η στήριξη δεν περιορίζεται μόνο στη γραμμή βοήθειας, καθώς σημαντικό ρόλο διαδραματίζει και η Υπηρεσία Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας του Υπουργείου Παιδείας μέσα από τα σχολεία, αλλά και εξειδικευμένες δομές όπως το Κέντρο Συμβουλευτικής Εξαρτήσεων «Περσέας», που παρέχουν πιο στοχευμένη υποστήριξη σε εφήβους και οικογένειες.
Συνολικά, όπως ανέφερε, «είναι σημαντικό οι γονείς να γνωρίζουν ότι δεν είναι μόνοι», υπογραμμίζοντας ωστόσο ότι το ζητούμενο δεν είναι η απαγόρευση, αλλά η ισορροπία, η ενίσχυση της επικοινωνίας και η καλλιέργεια δεξιοτήτων αυτορρύθμισης στα παιδιά, ώστε να μπορούν να χρησιμοποιούν την τεχνολογία με ασφάλεια και μέτρο. «Η Κύπρος ήδη συμμετέχει σε πιλοτικό πρόγραμμα περιορισμού της πρόσβασης στα ΜΚΔ. Η εμπειρία αυτή θα αξιολογηθεί για την περαιτέρω δράση μας», συμπλήρωσε.
Στα social από... κούνια
Την εικόνα αυτή έρχεται να συμπληρώσει ο Γιώργος Κορμάς, υπεύθυνος της γραμμής βοήθειας Helpline του Ελληνικού Κέντρου Ασφαλούς Διαδικτύου, μεταφέροντας την εμπειρία του από την καθημερινή επαφή με περιστατικά προβληματικής χρήσης διαδικτύου. Μιλώντας στον «Π» είπε ότι σε πολλές χώρες «ξεπερνά πλέον το 50% και το 60% το ποσοστό παιδιών ακόμη και του Δημοτικού που βρίσκονται στα social media», δείχνοντας πόσο νωρίς ξεκινά αυτή η επαφή. «Τα παιδιά εκτέθηκαν πολύ νωρίς σε έναν κόσμο που δεν ήταν φτιαγμένος για αυτά», πρόσθεσε, εξηγώντας ότι όσο μικραίνει η ηλικία εισόδου, τόσο πιο εύκολα αναπτύσσονται εξαρτητικές συμπεριφορές.
Ξεκαθάρισε, μάλιστα, ότι το ζήτημα δεν είναι μόνο ο χρόνος μπροστά στην οθόνη, αλλά κυρίως το τι συμβαίνει μέσα σε αυτόν. «Ένα παιδί μπορεί να παίζει μόνο τα Σαββατοκύριακα, αλλά αν όλη την εβδομάδα σκέφτεται, συζητά και βλέπει βίντεο μόνο για το παιχνίδι, τότε υπάρχει πρόβλημα», ανέφερε, δίνοντας έμφαση στην ποιότητα της χρήσης. «Όσο πιο αργά αποκτήσει ένα παιδί πρόσβαση στα social media, τόσο καλύτερα για την ψυχική του ηρεμία και υγεία», πρόσθεσε, τοποθετώντας τα 16 ως ένα πιο ασφαλές όριο.
Σε ό,τι αφορά την Κύπρο, την οποία γνωρίζει μέσα από περιστατικά που φθάνουν κοντά του, εμφανίστηκε ακόμη πιο ανήσυχος. «Έχω την αίσθηση ότι, τα πράγματα είναι πιο άσχημα από ό,τι στην Ελλάδα», σημείωσε, εξηγώντας ότι σε αρκετές περιπτώσεις το κινητό αντιμετωπίζεται και ως ένδειξη φροντίδας. «Πολλοί γονείς βλέπουν το ακριβό κινητό ως μέτρο άνεσης και προσφοράς προς το παιδί», πρόσθεσε, δείχνοντας ότι το πρόβλημα δεν αφορά μόνο τα παιδιά, αλλά και τον τρόπο που οι ίδιοι οι ενήλικες αντιλαμβάνονται την τεχνολογία.
Εκπαίδευση πάνω απ' όλα
Την έντονη ανησυχία της γύρω από το θέμα, υπογράμμισε μιλώντας στον «Π» η Επίτροπος Προστασίας των Δικαιωμάτων του Παιδιού, Έλενα Περικλέους, σημειώνοντας ότι η είσοδος στον ψηφιακό κόσμο γίνεται συχνά χωρίς καμία προετοιμασία. «Είναι έντονη η ανησυχία για τη χρήση του διαδικτύου και των πλατφορμών κοινωνικής δικτύωσης από παιδιά, χωρίς να έχει προηγηθεί η οποιαδήποτε εκπαίδευση».
Όπως εξήγησε, το ζήτημα δεν αφορά μόνο τον χρόνο χρήσης, αλλά κυρίως το κατά πόσο τα παιδιά γνωρίζουν πώς να κινηθούν με ασφάλεια. «Τα παιδιά μπαίνουν σε αυτόν τον ψηφιακό χώρο χωρίς να έχουν τις γνώσεις για την ασφάλεια, την ιδιωτικότητα και τη σωστή χρήση», σημείωσε.
Η κυρία Περικλέους ανέφερε ότι το θέμα βρίσκεται ήδη στο επίκεντρο συντονισμένων συζητήσεων μεταξύ αρμόδιων φορέων, στο πλαίσιο κατάρτισης σχεδίου δράσης για την προστασία των ανηλίκων. «Το ζήτημα έχει συζητηθεί σε ομάδα εργασίας με όλους τους αρμόδιους φορείς, ώστε να καταρτιστεί ένα σχέδιο δράσης για την προστασία των παιδιών στον ψηφιακό χώρο», είπε.
Σε αυτό το πλαίσιο, εξετάζονται και πιθανά μέτρα περιορισμού πρόσβασης. «Ένα από τα ζητήματα που τέθηκαν είναι και η θέσπιση ηλικιακών ορίων με επιβεβαίωση ηλικίας», ανέφερε, διευκρινίζοντας ωστόσο ότι «αυτά είναι τεχνικά ζητήματα που πρέπει να εξεταστούν από τους αρμόδιους».
Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε στην ανάγκη εκπαίδευσης των παιδιών. «Αυτό που μας ενδιαφέρει είναι, αν προχωρήσουν τέτοια μέτρα, να προηγηθεί και να γίνει παράλληλα η εκπαίδευση, ώστε τα παιδιά να αποκτήσουν ψηφιακή ωριμότητα», σημείωσε, προσθέτοντας ότι στόχος είναι «να έχουν τις δεξιότητες, τη γνώση και την κριτική σκέψη για να προστατευτούν».
Παράλληλα, το γραφείο της προχωρά σε περαιτέρω αξιολόγηση των μέτρων που συζητούνται. «Θα προχωρήσουμε σε μελέτη αντικτύπου σε σχέση με την πρόσβαση των παιδιών στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης», ανέφερε, τονίζοντας την ανάγκη εξισορρόπησης μεταξύ προστασίας και συμμετοχής.
Τέλος, στάθηκε ιδιαίτερα στον ρόλο της οικογένειας. «Ο γονεϊκός ρόλος σε αυτό το κομμάτι είναι πάρα πολύ κρίσιμος», υπογράμμισε, προαναγγέλλοντας δράσεις ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης για παιδιά και γονείς, με στόχο μια πιο ασφαλή και συνειδητή παρουσία στον ψηφιακό κόσμο.
