Κύπριος ερευνητής βρέθηκε να συμμετέχει, χωρίς όπως ο ίδιος αναφέρει να γνωρίζει την πλήρη εικόνα, σε ένα αμφιλεγόμενο διεθνές ερευνητικό εγχείρημα για τη μελέτη της εγκεφαλικής δραστηριότητας και της συνείδησης, το οποίο συνδέθηκε με χρηματοδότηση από τον Τζέφρι Έπσταϊν.
Το Cyprus Investigative Reporting Network (CIReN ) καταγράφει πώς το επιστημονικό πρότζεκτ εκτεινόταν από την Κύπρο μέχρι το Λονδίνο εξελίχθηκε σε υπόθεση με σοβαρά ηθικά ερωτήματα, μέσα από μαρτυρίες, έγγραφα και την αφήγηση των εμπλεκομένων.
Ακολουθεί αυτούσιο το ρεπροτάζ του CIReN
Τα Σαββατοκύριακα, σε ένα εργαστήριο στην Κύπρο, αρκετό καιρό μετά το πέρας των πειραμάτων, ο Δρ Ανδρέας Ιωαννίδης καθόταν μόνος αναλύοντας δεδομένα που σχετίζονταν με τον ανθρώπινο εγκέφαλο, που, όπως είπε ο ίδιος, αποκάλυπταν «κάτι εξαιρετικό».
«Μου είχαν στείλει μόνο τα δεδομένα και πέρασα έξι μήνες δουλεύοντας πάνω σε αυτά, κάνοντας την ανάλυση τα Σαββατοκύριακα», ανέφερε σε συνέντευξή του στο CIReN.
Εκείνη την περίοδο, το 2016, δεν γνώριζε την αντιπαράθεση που αργότερα θα περιέβαλλε το έργο στο οποίο συμμετείχε. «Αν τότε μου είχατε αναφέρει το όνομα Τζέφρι Έπσταϊν, θα έλεγα: “Ποιος είναι αυτός;”»
Ο Έπσταϊν καταδικάστηκε το 2008 για εξώθηση σε πορνεία, συμπεριλαμβανομένης και ανήλικης, και συνελήφθη ξανά τον Ιούλιο του 2019 με κατηγορίες για συνωμοσία και διακίνηση ανηλίκων για σκοπούς σεξουαλικής εκμετάλλευσης. Πέθανε στη φυλακή τον επόμενο μήνα.
Αυτό που έκτοτε έχει αποκαλυφθεί – μέσα από έγγραφα που δόθηκαν στη δημοσιότητα από την κυβέρνηση των ΗΠΑ, καθώς και συνεντεύξεις με άτομα που συμμετείχαν – είναι μια διεθνής προσπάθεια που εκτεινόταν από την Κύπρο μέχρι το Λονδίνο, με τη συμμετοχή διακεκριμένων ακαδημαϊκών οι οποίοι εργάζονταν πάνω σε ένα φιλόδοξο επιστημονικό πρόγραμμα για την τηλεπάθεια, υπό την αιγίδα του διαβόητου χρηματιστή και καταδικασμένου για σεξουαλικά εγκλήματα Τζέφρι Έπσταϊν.
Ανταλλαγή ηλεκτρονικών μηνυμάτων μεταξύ του Έπσταϊν και του ακαδημαϊκού φιλοσόφου και επιστήμονα Gino Yu, ο οποίος τότε εργαζόταν στο Πολυτεχνείο του Χονγκ Κονγκ, υποδηλώνει ότι η συνεργασία ξεκίνησε τον Σεπτέμβριο του 2016. Σε εκείνο το email, ο Gino Yu σύστησε στον Έπσταϊν τον Βρετανό νευροεπιστήμονα και σύμβουλο νευροψυχίατρο, Πίτερ Φένγουικ (Peter Fenwick), ο οποίος έχει πλέον αποβιώσει, περιγράφοντάς τον ως «μέντορά» του.
Μέσα σε λίγες εβδομάδες οργανώθηκε μια συνάντηση – η οποία τελικά πραγματοποιήθηκε διαδικτυακά – μεταξύ του Έπσταϊν και του Φένγουικ. Μέχρι τον Δεκέμβριο, ο τόνος είχε αλλάξει, περνώντας από τις απλές συστάσεις, σε φιλοδοξίες.
Ο Φένγουικ έγραψε στον Έπσταϊν περιγράφοντας ένα ερευνητικό όραμα που επικεντρωνόταν στην «υπερσάρωση» (hyperscanning), μια τεχνική που επιτρέπει την ταυτόχρονη μέτρηση της εγκεφαλικής δραστηριότητας δύο ανθρώπων. Επιδίωκε να καταλάβει «πώς ελέγχουμε ή επηρεάζουμε ο ένας τον άλλον».
Ο Φένγουικ, ο οποίος κατείχε σημαντικές ακαδημαϊκές θέσεις στο King’s College London και στο Πανεπιστήμιο του Southampton, θεωρείτο εκείνη την περίοδο ως ένας από τους πιο έγκυρους ειδικούς στις επιθανάτιες εμπειρίες. Η έρευνά του επικεντρωνόταν στη συνείδηση και στη σχέση της με τον εγκέφαλο, ιδιαίτερα στις «υπερβατικές εμπειρίες που μας πείθουν ότι, ό,τι κι αν λέει η επιστήμη, είμαστε κάτι περισσότερο από τη φυσική διάσταση της νευρικής μετάδοσης», σύμφωνα με τη νεκρολογία του που δημοσιεύθηκε στο Journal of Near-Death Studies.
Ο Φένγουικ πέθανε το 2024.
Μέχρι τον Ιανουάριο του 2017, βρίσκονταν σε εξέλιξη προσπάθειες για να αποκτήσει το έργο θεσμικό χαρακτήρα.
Σχέδια συμφωνιών καταδεικνύουν εμπλοκή μεταξύ του βρετανικού δημόσιου πανεπιστημίου Goldsmiths, University of London και Έπσταϊν μέσω του ιδρύματός «Enhanced Education», με έδρα τις Αμερικανικές Παρθένοι Νήσους – το οποίο ήταν επίσημα καταχωρημένο ως J. Epstein VI Foundation και περιγραφόταν, σύμφωνα με την πλέον αρχειοθετημένη ιστοσελίδα του, ως χορηγός «πρωτοποριακής επιστήμης σε όλο τον κόσμο».
Τα σχέδια συμφωνιών πρότειναν τη χρηματοδότηση μιας μελέτης που θα εξέταζε την εγκεφαλική δραστηριότητα του Γάλλου πνευματικού δασκάλου Alain Forget και των μαθητών του, οι οποίοι αναφέρουν ότι βιώνουν φως ή «εμπειρίες επαγόμενου φωτός» – ένα οπτικό φαινόμενο – κατά τη διάρκεια του διαλογισμού.
Η πρόταση προέβλεπε την καταβολή 85.000 στερλινών στο Goldsmiths, το οποίο στη συνέχεια θα αναλάμβανε να καταβάλει στον Κύπριο επιστήμονα Ιωαννίδη το ποσό των 20.000 στερλινών.
Το πρόγραμμα ανέφερε ως κύριο ερευνητή τον γνωστικό νευροεπιστήμονα Δρ Τζόιντιπ Μπατατσάρια (Dr. Joydeep Bhattacharya), ως συνεργάτη τον Φένγουικ και ως συνερευνητή τον Ιωαννίδη.
«Μου προτάθηκε το ενδεχόμενο να συμμετάσχω στην διεξαγωγή πειραμάτων EEG», τα οποία ανιχνεύουν ανωμαλίες στα εγκεφαλικά κύματα ή στην ηλεκτρική δραστηριότητα του εγκεφάλου, ανέφερε ο Μπατατσάρια στο CIReN μέσω email, εξηγώντας ότι «η προτεινόμενη μελέτη είχε ως στόχο να διερευνήσει τις νευρολογικές και φυσιολογικές συσχετίσεις των αναφερόμενων εμπειριών φωτός κατά τη διάρκεια του διαλογισμού».
Η ιδέα βασιζόταν σε μια μικρή πιλοτική μελέτη που είχε διεξαχθεί νωρίτερα μεταξύ δύο ατόμων που ασκούν διαλογισμό, έργο το οποίο – όπως τόνισε ο ίδιος – «δεν είχε καμία απολύτως σχέση με τον Έπσταϊν».
Ο Έπσταϊν, πρόσθεσε, «δεν είχε κανέναν ρόλο στον σχεδιασμό των πειραμάτων ούτε σε οποιαδήποτε επιστημονική πτυχή της προτεινόμενης μελέτης, όπως αυτή περιγράφεται στο προσχέδιο της σύμβασης».
Ωστόσο, μηνύματα μεταξύ του Φένγουικ και του Έπσταϊν υποδηλώνουν ότι ο ρόλος του τελευταίου δεν ήταν απολύτως παθητικός.
Σε μία ανταλλαγή, ο Έπσταϊν πρότεινε νέες ερευνητικές κατευθύνσεις: «Νομίζω ότι θα πρέπει να δοκιμάσετε να μελετήσετε τον εγκέφαλο ενός πραγματικά σοβαρού ηθοποιού – για να δείτε τις αλλαγές που επέρχονται με διαφορετικούς χαρακτήρες».
Σε άλλα μηνύματα, επέκρινε τη μεθοδολογία του έργου.
«Συγγνώμη, αλλά δεν είναι καθόλου σχολαστικό… η έλλειψη ελέγχων και οι πρόχειρες στατιστικές ήταν πολύ ανησυχητικές», έγραψε ο Έπσταϊν.
Για τον Ιωαννίδη, όταν εξέτασε εκ των υστέρων τέτοια σχόλια, ο τόνος ξεχώριζε.
«Ήταν ένας έξυπνος άνθρωπος», είπε. «Από ό,τι καταλαβαίνω από κάποια από τα σχόλια που έκανε για τη δουλειά μας, ήταν απόλυτα εύστοχα.»
Ταυτόχρονα, αντιμετώπιζε με επιφύλαξη τα ευρύτερα κίνητρα του Έπσταϊν.
«Πιστεύω ότι ο Έπσταϊν ενδιαφερόταν να χρηματοδοτήσει επιστημονικά πειράματα, και συγκεκριμένα από κορυφαία πανεπιστήμια, για να καθαρίσει το όνομά του», είπε ο Ιωαννίδης. «Αλλά ίσως τον ενδιέφερε αυτός ο τομέας για άλλους λόγους. Δεν ξέρω.»
Ενώ η συμφωνία εξακολουθούσε να βρίσκεται υπό επεξεργασία από το Goldsmiths και τον αντιπρόεδρο του ιδρύματος Enhanced Education, Ντάρεν Ίνταϊκ (Darren Indyke), η έρευνα που σχετιζόταν με το έργο είχε ήδη ξεκινήσει.
Στις 22 Φεβρουαρίου 2017, ο Έπσταϊν μετέφερε 15.000 στερλίνες στον Φένγουικ ως «προκαταρκτική επιχορήγηση», ενώ το Goldsmiths εξέταζε ακόμη την ευρύτερη πρόταση.
Στις αρχές Μαρτίου, ο Ιωαννίδης εξέδωσε το πρώτο του τιμολόγιο προς τον Φένγουικ, ύψους 6.500 στερλίνων, για την ανάλυση δεδομένων EEG από σαρώσεις του guru Forget και δύο από τους μαθητές του.
Καθ’ όλη αυτή την περίοδο, όπως είπε, δεν γνώριζε για τη δομή της χρηματοδότησης πίσω από το έργο.
«Δεν ήξερα ποιοι ήταν οι χρηματοδότες», είπε.
Η εμπλοκή του Ιωαννίδη στην νευροεπιστημονική έρευνα χρονολογείται δεκαετίες πίσω, από το υπόβαθρό του στη πυρηνική φυσική.
Περιέγραψε τον Φένγουικ, τον οποίο γνώριζε από το 1986, ως «μοναδικό».
«Πραγματικά ήταν. Ως άνθρωπος και ως επιστήμονας. Ένα ανοιχτό μυαλό.
Το πιλοτικό πείραμα είχε στόχο να διερευνήσει τι συνέβαινε στον εγκέφαλο τόσο των μαθητών διαλογισμού όσο και του Forget, όταν οι μαθητές ανέφεραν ότι επηρεάζονταν από εκείνον κατά τη διάρκεια των συνεδριών τους. «Κάποιοι ανέφεραν ότι έβλεπαν μια αύρα γύρω από το κεφάλι του.» Ο σχεδιασμός ήταν ελεγχόμενος: σε τακτά διαστήματα, ο δάσκαλος λάμβανε οδηγία να «εκπέμπει» ή να μην εκπέμπει σήματα, ενώ καταγραφόταν η εγκεφαλική δραστηριότητα.
«[Όταν εξέπεμπε], συνέβαινε κάτι ιδιαίτερο [στον εγκέφαλό του]», είπε ο Ιωαννίδης.
Παρατήρησε «πολύ, πολύ έντονη» δραστηριότητα στις υψηλές συχνότητες γάμμα, με στατιστικά σημαντικές διαφορές μεταξύ των συνθηκών.
Για τον Ιωαννίδη, τα ευρήματα δεν υποδείκνυαν τηλεπάθεια με μυστικιστική έννοια.
«Δεν είναι τηλεπάθεια», «είναι εκπομπή φωτός», εξήγησε.
Τέτοιου είδους εμπειρίες, σημείωσε, έχουν καταγραφεί εδώ και πολύ καιρό. «Τα βλέπεις στην θρησκευτική τέχνη».
Ταυτόχρονα, επεσήμανε μετρήσιμα φαινόμενα: «Το γεγονός ότι γύρω από το κεφάλι υπάρχει πεδίο είναι προφανές, επειδή μετράμε ένα μαγνητικό πεδίο γύρω από το κεφάλι· άρα αυτό υπάρχει, αν και εξαιρετικά μικρό».
Στα τέλη Μαρτίου 2017, ο Φένγουικ ενημέρωσε τον Έπσταϊν μέσω email ότι το Goldsmiths είχε απορρίψει τη δωρεά.
Σε ανακοίνωση που εξέδωσε μετά την επικοινωνία του CIReN για σχόλιο, το Goldsmiths αναγνώρισε ότι είχε γίνει προσφορά χρηματοδότησης για την υποστήριξη ενός εν εξελίξει ερευνητικού έργου από μια οντότητα συνδεδεμένη με τον Τζέφρι Έπσταϊν, με την ονομασία Enhanced Education.
Ανάφερε ότι «το ζήτημα παραπέμφθηκε στην Επιτροπή Δεοντολογίας του Goldsmiths για την Αποδοχή Δωρεών, η οποία έλαβε την απόφαση να απορρίψει τη χρηματοδότηση».
Οι συνέπειες ήταν εμφανείς σε emails μεταξύ Φένγουικ και Έπσταϊν. «Το Goldsmiths απέρριψε τη δωρεά!! (θα μπορούσα να τους στρίψω τον λαιμό)», έγραψε ο Φένγουικ.
Ακολούθησε μια προσπάθεια διάσωσης του έργου. Ο Φένγουικ πρότεινε εναλλακτικές οδούς, συμπεριλαμβανομένης της διοχέτευσης των χρημάτων μέσω ενός εκπαιδευτικού ιδρύματος με την ονομασία «The Network», της συνεργασίας μέσω άλλου πανεπιστημίου ή της οργάνωσης άμεσων πληρωμών.
Ο Μπατατσάρια δήλωσε ότι αρνήθηκε πρόταση να συνεχίσει την έρευνα ανεξάρτητα.
Για τον Ιωαννίδη, το περιστατικό έθεσε δύσκολα ερωτήματα σχετικά με τα κίνητρα του Φένγουικ.
Υπέθεσε ότι ο Φένγουικ ενδέχεται να ένιωθε δεσμευμένος από υποχρεώσεις που σχετίζονταν με το έργο, συμπεριλαμβανομένων δεσμεύσεων προς φοιτητές.
«[Ο Φένγουικ] πιθανόν, από απελπισία, να απευθύνθηκε σε εκείνον [τον Έπσταϊν] συνειδητά. Είναι η μόνη λογική εξήγηση που μπορώ να δώσω, αλλά δεν το γνωρίζω ως γεγονός».
Ταυτόχρονα, ο Ιωαννίδης τόνισε τον χαρακτήρα του Φένγουικ.
«Ήταν ένας τζέντλεμαν και ένας αριστοκράτης – με την καλή έννοια. Ήταν έντιμος ακόμη και με τους πιο απλούς ανθρώπους».
Επίσης, αναφέρθηκε σε ένα βαθύτερο επιστημονικό ενδιαφέρον.
«Ίσως ο Πίτερ [Φένγουικ] να είχε την περιέργεια να δει ποιος είναι αυτό το τέρας», είπε.
«Με τον Πίτερ μας ενδιέφερε επίσης να μελετήσουμε το εγκληματικό μυαλό – πώς ο καθένας από εμάς μπορεί να μετατραπεί σε εγκληματία».
Η προηγούμενη εργασία του Φένγουικ στο νοσοκομείο Broadmoor, όπου μελετούσε σεξουαλικούς παραβάτες, ενδέχεται να είχε διαμορφώσει αυτό το ενδιαφέρον, υπέθεσε o Ιωαννίδης.
Μέχρι το 2018, η «αιγίδα» είχε καταρρεύσει πλήρως. Ο Έπσταϊν, ολοένα και πιο απογοητευμένος, έγραψε:
«Έχω λάβει πολλούς απολογισμούς για τα χρήματα του ιδρύματός μου, αλλά μπορώ να πω ότι κανένα δεν ήταν όσο άσχημο όσο αυτός που παρουσίασε η ομάδα σας».
«Πληρωμές μόνο σε άτομα, χωρίς τεκμηρίωση, χωρίς σύστημα».
«Όπως είμαι βέβαιος ότι γνωρίζετε, αυτό έχει οδηγήσει σε σαφή ειδοποίηση για μη περαιτέρω χρηματοδότηση».
Αυτό που απέμεινε ήταν ένα αποσπασματικό έργο – που εκτεινόταν από το Λονδίνο και την Κύπρο έως και πέρα από αυτά – χωρίς την απαραίτητη θεσμική υποστήριξη για να συνεχιστεί.
Για τον Ιωαννίδη, η έρευνα παραμένει ημιτελής.
«Έχουμε κάτι αντικειμενικό. Υλικό», είπε. «Και μπορούμε να παρατηρήσουμε τη δραστηριότητά του».
Όμως, χωρίς περαιτέρω πόρους, η εργασία σταμάτησε πρόωρα.
«Υπήρχε κάτι εκεί», είπε. «Κάτι που άξιζε να μελετηθεί περαιτέρω».
