Η αρχή είναι το ήμισυ του παντός. Έτσι και στον Δήμο Λεμεσού κάνουν αυτή την περίοδο το πρώτο ουσιαστικό βήμα σε σχέση με το φιλόδοξο πρότζεκτ ανάπλασης της Ακταίας Οδού, για μετατροπή της από την πάλαι ποτέ βιομηχανική περιοχή της Λεμεσού σε ένα δημόσιο χώρο και μια νέα παραλία προσβάσιμη για όλους τους Λεμεσιανούς. Ο Δήμος βρίσκεται αυτή την περίοδο στην προετοιμασία των όρων του αρχιτεκτονικού διαγωνισμού που θα προκηρυχθεί εντός του 2027, ο οποίος αναμένεται ότι θα περιλαμβάνει μια σειρά από χρήσεις που αφορούν την περιοχή, καθορίζοντας ταυτόχρονα προς τα πού θα κινηθεί η μεγάλη ανάπτυξη της πόλης τα επόμενα χρόνια.
Ο διεθνής αρχιτεκτονικός διαγωνισμός έχει σκοπό να μετατρέψει την Ακταία Οδό σε ένα νέο παραθαλάσσιο πάρκο. Ένα νέο μόλο μήκους 1.5 χιλιομέτρου, με χώρους πρασίνου, δημόσιες χρήσεις, πολιτιστικούς χώρους και πρόσβαση στην παραλία της περιοχής.
Ήδη οι συνεργάτες μελετητές του Δήμου, από το Πανεπιστήμιο Κύπρου και το Πανεπιστήμιο Frederick, τρέχουν διάφορα μοντέλα για την περιοχή. Υπάρχουν δύο βασικά ζητήματα που βρίσκονται σε εξέλιξη και αυτά είναι που θα καθορίσουν και τους επιμέρους όρους που θα συμπεριληφθούν στην προκήρυξη του διαγωνισμού.
Όχι στη λεωφόρο
Το πρώτο ζήτημα αφορά το οδικό δίκτυο. Το Σχέδιο Περιοχής του 2022 προνοεί ότι στην περιοχή μεταξύ νέου λιμανιού και μαρίνας Λεμεσού θα κατασκευαστεί μία νέα λεωφόρος πρωταρχικής σημασίας, με τέσσερις λωρίδες, εκ των οποίων οι δύο λεωφορειολωρίδες, αλλά και δρόμο ήπιας κυκλοφορίας με πεζόδρομο και ποδηλατόδρομο. Ουσιαστικά, με βάση την υφιστάμενη πρόνοια, η μισή Ακταία Οδός θα είναι μία νέα λεωφόρος και η άλλη μισή ένας νέος μόλος. Το πιο πάνω σενάριο φαίνεται ότι υπάρχουν σοβαρές προϋποθέσεις να καταργηθεί οριστικά, κλείνοντας κάθε συζήτηση για δημιουργία λεωφόρου στην Ακταία Οδό.
Η συγκυρία της αναθεώρησης των τοπικών σχεδίων και των σχεδίων περιοχής, κινητοποίησε το Δήμο Λεμεσού, που σύμφωνα με πληροφορίες του «Π» έχει ήδη λάβει προκαταρτικές ανεπίσημες δεσμεύσεις για σημαντική τροποποίηση του Σχεδίου Περιοχής που θα αφαιρεί τη λεωφόρο.
Αντίθετα, προκρίνεται όπως παραμένει περιορισμένος χώρος για χρήση αποκλειστικά από μέσα μαζικής μεταφοράς ή πρόνοια για κατασκευή στο μέλλον μέσου σταθερής τροχιάς (π.χ. τραμ). Τα νέα σχέδια βρίσκονται στο τελικό στάδιο εξέτασης από την Πολεοδομία, ενώ υπάρχει και η σύμφωνη γνώμη των Δημοσίων Έργων. Ταυτόχρονα, στους όρους του διαγωνισμού θα προβλέπεται και ευρύτερα η ρύθμιση του αναγκαίου οδικού δικτύου της περιοχής, λαμβάνοντας υπόψη και τις διάφορες αναπτύξεις που αναμένονται.
Ένας νέος μόλος γεννιέται
Το δεύτερο και εξίσου σημαντικό ζήτημα που βρίσκεται επί τάπητος αφορά το masterplan της περιοχής. Ο Δήμος επιθυμεί όπως το συντομότερο δυνατό ξεκαθαρίσουν σε μεγάλο βαθμό τα ανοιχτά ζητήματα που αφορούν πρώτα και κύρια τη σύνδεση της Ακταίας Οδού με το νέο λιμάνι. Ήδη προγραμματίζονται συναντήσεις τόσο με την Αρχή Λιμένων όσο και τους διαχειριστές του λιμανιού (DP World και Eurogate) για να βρεθεί ο καλύτερος δυνατός τρόπος για να συνδεθεί το λιμάνι της Λεμεσού με τη μεγάλη ανάπτυξη που προγραμματίζεται και κατ’ επέκταση με την πόλη. Η συγκυρία της κατάργησης της λεωφόρου, επιτρέπει τη δημιουργία ενιαίου δικτύου για πεζούς και ποδηλάτες (νέος μόλος), ενώ στη συζήτηση μπαίνει και η αίθουσα επιβατών του νέου λιμανιού που θα μπορούσε να αποτελέσει ουσιαστικά την «αρχή» στο ένα άκρο, της Ακταίας Οδού.
Σχετικά με το προσωρινό έργο σύνδεσης του πεζόδρομου και ποδηλατόδρομου με το νέο λιμάνι, μετά την κατασκευή και της γέφυρας πάνω από το Γαρύλλη, ο Δήμος ετοιμάζεται εντός Ιουνίου για προκήρυξη προσφορών για τη σύνδεσή του με το λιμάνι. Η προσωρινή όδευση έχει αποφασιστεί και το έργο αναμένεται να κοστίσει περίπου €400 χιλ. και θα χρειαστεί τρεις μήνες για να υλοποιηθεί μετά την έναρξη των κατασκευαστικών.
Δημόσιος χώρος
Ταυτόχρονα, ο Δήμος Λεμεσού είναι τους τελευταίους μήνες σε συζητήσεις με τους ιδιοκτήτες των μεγάλων τεμαχίων γης της Ακταίας, προκειμένου να έρθει σε συμφωνία για την παραχώρηση της αναγκαίας από τη νομοθεσία ρυμοτομίας, το συντομότερο δυνατόν. Αυτό θα επιτρέπει να μεγαλώσει ακόμα περισσότερο ο δημόσιος χώρος προς τη θάλασσα, επιτρέποντας μεγαλύτερες παρεμβάσεις προς όφελος του κοινού. Η ρυμοτομία είναι δεσμευτική, όμως χρειάζεται άμεση συγκατάθεση για να προχωρήσει γρήγορα το έργο. Είναι ενδεικτικό ότι σε κάποιες περιπτώσεις τα βιομηχανικά τεμάχια της περιοχής ίσως «μετακινηθούν» μέχρι και δέκα μέτρα πιο πίσω.
Αυτοί είναι οι μεγάλοι επενδυτές στην περιοχή γύρω από την Ακταία Οδό
Στην Ακταία Οδό, το Σχέδιο Περιοχής προβλέπει συντελεστή δόμησης 300%, με μέγιστο αριθμό ορόφων τους 30 και ύψος τα 120 μέτρα. Στις περιπτώσεις, βεβαίως, που υπάρχουν μεγάλα τεμάχια γης που μπορούν να υποστηρίξουν όλα τα πολεοδομικά κίνητρα, χωρίς να χρειάζονται παρεκκλίσεις. Το δεδομένο αυτό είναι που προσελκύει και τεράστιο επενδυτικό ενδιαφέρον.
Τα πήρε «όλα» η Exness
Ο μεγαλύτερος «παίχτης» στην Ακταία Οδό σήμερα είναι η εταιρεία Exness, από τις μεγαλύτερες εταιρείες του κλάδου Forex/CFD στην Κύπρο. Έχει καταφέρει την τελευταία δεκαετία να αποκτήσει το μεγαλύτερο μέρος της περιοχής και μεταξύ άλλων έχει σήμερα στην ιδιοκτησία της τα παλιά εργοστάσια της Κόκα Κόλα, της ΛΟΕΛ, το σφαγείο και την εμβληματική Αποθήκη Χαρουπιών.
Η Exness, σύμφωνα με πληροφορίες του «Π», βρίσκεται σε στάση αναμονής, ετοιμάζοντας όμως ταυτόχρονα τα δικά της σχέδια. Απώτερος στόχος είναι όπως στο μέλλον δημιουργήσει εκεί τα κεντρικά παγκόσμια γραφεία της, αλλά και μια μεγάλη ανάπτυξη με γραφειακούς και οικιστικούς χώρους. Για το σκοπό της ανάπτυξης, η Exness έχει προχωρήσει με διεθνή αρχιτεκτονικό διαγωνισμό, καταφέρνοντας να προσεγγίσει μερικά από τα μεγαλύτερα αρχιτεκτονικά γραφεία του κόσμου, τα οποία έχουν ετοιμάσει προκαταρτικά σχέδια.
Η Exness δείχνει μεγάλο ενδιαφέρον και για τη βιομηχανική και πολιτιστική κληρονομιά της περιοχής και σε όλα τα πλάνα έχουν σημαντική θέση τα διατηρητέα βιομηχανικά κτήρια. Ήδη, στην Αποθήκη Χαρουπιών λειτουργεί το PSΙ Foundation, μετατρέποντας το σπουδαίο αρχιτεκτονικό έργο του κυπριακού μοντερνισμού σε μουσείο μοντέρνας τέχνης. Επίσης το Κόλλα, το άλλοτε εργοστάσιο της Kόκα Κόλα, λειτουργεί επίσης σήμερα ως χώρος πολιτισμού.
Alexey Gubarev και ΣΟΔΑΠ
Άλλος σημαντικός ιδιοκτήτης της περιοχής είναι o Ρώσσος επιχειρηματίας Alexey Gubarev που έχει στην ιδιοκτησία του το παλιό εργοστάσιο της ΣΟΔΑΠ. Ο Gubarev μόνο τυχαίος δεν είναι αφού στην Κύπρο βρίσκεται από το 2002 και γνωρίζει πολύ καλά την πραγματικότητα της Λεμεσού. Η ΣΟΔΑΠ σήμερα λειτουργεί ως πολυχώρος εκδηλώσεων και δίνει νέα πνοή στην περιοχή με πλειάδα εκδηλώσεων.
Πληροφορίες του «Π» κάνουν λόγο για προχωρημένες διεργασίες για ανάπτυξη του παλιού εργοστασίου ενώ έχουν ήδη κατατεθεί συγκεκριμένα προκαταρτικά ερωτήματα στο Τμήμα Πολεοδομίας. Οι σκέψεις των ιδιοκτητών της ΣΟΔΑΠ προσανατολίζονται τόσο σε πολυώροφα κτήρια αλλά και σε αρκετούς κοινόχρηστους χώρους, προσβάσιμους στο κοινό, με πολυχώρους εκδηλώσεων και εστιατόρια. Σημειώνεται ότι και εδώ υπάρχουν στην εξίσωση διατηρητέα βιομηχανικά κτήρια. «Αγκάθι» το γεγονός ότι φέρεται να έχουν ζητήσει τη δημιουργία μικρής ιδιωτικής μαρίνας μπροστά από την ανάπτυξη, την οποία σε καμία περίπτωση δεν αποδέχεται ο Δήμος Λεμεσού.
Σε Ουκρανούς η ΕΤΚΟ
Δυτικότερα, χωρίς άμεση πρόσβαση στην παραλία, σημαντικός παίχτης της περιοχής είναι και οι σημερινοί ιδιοκτήτες της πρώην ΕΤΚΟ. Πρόκειται για Ουκρανούς επιχειρηματίες που έχουν την έδρα τους στη Λεμεσό και ασχολούνται με την τεχνολογία. Δείχνουν να μην βιάζονται, ενώ η λειτουργία της ΕΚΤΟ σήμερα ως χώρου εκδηλώσεων και μεγάλων διοργανώσεων συναυλιών, έδωσε νέα πνοή στο παλιό εργοστάσιο, ενώ έχουν γίνει εντός και σημαντικές επενδύσεις για υποστήριξη.
ΚΕΟ και Αρχιεπισκοπή
Στην άλλη ακριβώς πλευρά βρίσκεται το ιστορικό εργοστάσιο της ΚΕΟ που ανήκει στην Αρχιεπισκοπή και είναι η μοναδική μεγάλη βιομηχανική μονάδα της περιοχής που βρίσκεται σε λειτουργία ακόμα. Πρόσφατα είδαν το φως της δημοσιότητας σχέδια της ΚΕΟ για μεταφορά μέρους των εργασιών της σε νέα μεγάλη ανάπτυξη €25 εκατ. στην περιοχή Πολεμιδιών. Αν και στα πλάνα δεν είναι η μετακίνηση του ζυθοποιείου, η επένδυση στα Πολεμίδια και η μεταφορά εργασιών δεν είναι άσχετη με το μέλλον του προνομιακού φιλέτου.
Συγκεκριμένα, αναμένεται ότι θα «αδειάσει» περισσότερο από το μισό, αφού θα μετακινηθεί σε άλλο σημείο το οινοποιείο της εταιρείας, μεγάλος αριθμός αποθηκών καθώς και γραφειακοί χώροι. Το αποτέλεσμα, που θα φανεί τα επόμενα χρόνια, θα δώσει ευελιξία στην Αρχιεπισκοπή και την ΚΕΟ για την καλύτερη δυνατή ανάπτυξη του προνομιακού τεμαχίου γης.
3 Πύργοι, Leptos και Exness
Δίπλα από την ΚΕΟ είναι η ανάπτυξη της εταιρείας Leptos που περιλαμβάνει τρεις πύργους που φτάνουν μέχρι και τους 35 ορόφους. Ήδη ο πρώτος έχει ολοκληρωθεί σχεδόν, ξεκίνησε η κατασκευή του δεύτερου, ενώ αναμένεται και ο τρίτος που έχει όμως προαγοραστεί από την εταιρεία Exness, έναντι «χρυσού» deal €100 εκατ. Το πρότζεκτ αυτό χρειάζεται ακόμα πολλά χρόνια για να ολοκληρωθεί οριστικά και σίγουρα δεν θα τελειώσει πριν το 2030. Ξεχωρίζει όμως ότι κτίστηκε σχετικά «μακριά» από την παραλία, αφήνοντας αρκετό χώρο μπροστά, με τους περισσότερους κοινόχρηστους χώρους του να χωροθετούνται εκεί.
Και πύργος ισραηλινών συμφερόντων
Υπάρχουν επίσης τεμάχια γης - μικρότερα κι όχι τόσο προνομιακά - που ανήκουν σε διάφορους ιδιοκτήτες. Ήδη μια εταιρεία ισραηλινών συμφερόντων έχει ξεκινήσει κατασκευαστικές εργασίες για πύργο 19 ορόφων στην γωνιά της οδού Αλεξανδρείας. Ξεχωρίζει το τεμάχιο του «Κεραμείου» που ανήκει στην οικογένεια Κίρζη, το οποίο είναι μεν μεγάλο άλλα δεν έχει απευθείας πρόσβαση στην παραλία, το οποίο όμως απασχολεί κατά καιρούς διαφόρους μεγάλους επενδυτές που ενδιαφέρονται για αγορά γης.
Επιπλέον, στην ίδια περιοχή, υπάρχουν κάποιες ιδιοκτησίες που ανήκουν σε Τουρκοκύπριους - όχι πάρα πολλές- με το κράτος όμως να κρατά το ίδιο τα κλειδιά των τεμαχίων αυτών. Ταυτόχρονα υπάρχει και μέρος κρατικής γης, όχι όμως σε σημαντική έκταση.
Η δημιουργία ενός ενιαίου masterplan που θα ρυθμίζει τα διάφορα «όρια» ανάπτυξης της περιοχής ίσως ανοίξει το δρόμο ακόμα και για παραχώρηση του χώρου πρασίνου των αναπτύξεων. Μεγάλος στόχος του Δήμου Λεμεσού είναι όπως οι όποιες αναπτύξεις (νέα ψηλά κτήρια) τοποθετηθούν όσο πιο πίσω γίνεται και στην μπροστά πλευρά να χωροθετηθούν οι προβλεπόμενοι χώροι πρασίνου που είναι υπόχρεα η κάθε ανάπτυξη να δημιουργήσει. Ο Δήμος είναι σε συζητήσεις με τους ιδιοκτήτες ώστε να διαφανεί κατά πόσο υπάρχουν δυνατότητες παραχώρησης από τώρα αυτών των χώρων πρασίνου, έτσι ώστε να ενταχθούν στο masterplan και να αποτελέσουν μέρος της προτεινόμενης ανάπλασης και συνεπώς του αρχιτεκτονικού διαγωνισμού. Για την ώρα είναι άγνωστες οι προθέσεις των «μεγάλων παιχτών» της περιοχής.
Σημαντικό μέρος του masterplan είναι και το θέμα του Καρνάγιου, όπου τόσο ο Δήμος όσο και οι χρήστες της περιοχής καραβομαραγκοί, αναμένουν απαντήσεις από το κεντρικό κράτος που έχει την ευθύνη για εντοπισμό σημείου μεταφοράς και άρσης της σημερινής παρανομίας.
Σύμπνοια με το ΕΤΕΚ
Ο Δήμος Λεμεσού έχει ως μεγάλο σύμμαχο στο ζήτημα του αρχιτεκτονικού διαγωνισμού το ΕΤΕΚ και τον Σύνδεσμο Αρχιτεκτόνων Κύπρου. Ο διαγωνισμός θα γίνει σίγουρα με την εμπλοκή και των δύο αυτών θεσμών, ενώ είναι γνωστή και η πάγια θέση του ΕΤΕΚ για την Ακταία Οδό, που ταυτίζεται απόλυτα με τον Δήμο Λεμεσού.
Στις αρχές Οκτωβρίου του 2025 το ΕΤΕΚ είχε μάλιστα αποστείλει επιστολή στους αρμοδίους, όπου έθετε ως εισήγηση τρία ζητήματα: Την κατάργηση της λεωφόρου, την προκήρυξη διεθνούς αρχιτεκτονικού διαγωνισμού και την προώθηση δημόσιας διαβούλευσης για τη διαμόρφωση του έργου. Αναμένεται ότι με την προκήρυξη του διαγωνισμού θα υπάρξει μεγάλο ενδιαφέρον από αρχιτεκτονικά γραφεία διεθνούς εμβέλειας, που ήδη «κοιτάζουν» με διάφορους τρόπους προς την περιοχή αυτή.
Χρηματοδότηση
Το πόσα χρήματα θα χρειαστεί για να ολοκληρωθεί στο μέλλον η ανάπλαση της Ακταίας Οδού είναι για την ώρα άγνωστο. Άλλωστε το κόστος σχετίζεται και με τις παρεμβάσεις που θα γίνουν. Όμως, υπάρχουν μεγάλες δυνατότητες άντλησης χρηματοδότησης από διεθνή και ευρωπαϊκά κονδύλια αφού οι χρήσεις που προκρίνονται είναι και στις προτεραιότητες της ΕΕ. Ακόμα, υπάρχει και σημαντικό μπάτζετ στην ΕΕ για τη θωράκιση των ακτών, στο οποίο όπως προσβλέπουν στο Δήμο Λεμεσού, μπορεί να αξιοποιηθεί.
Μουσείο μοντέρνας τέχνης το εμβληματικό κτήριο της Αποθήκης Χαρουπιών
Η Αποθήκη Χαρουπιών της Λεμεσού, γνωστή σήμερα ως έδρα του PSI Foundation, αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα δείγματα μεταπολεμικής βιομηχανικής αρχιτεκτονικής στην Κύπρο και ένα χαρακτηριστικό μνημείο της οικονομικής ιστορίας του τόπου. Συνδέεται άμεσα με την περίοδο κατά την οποία το χαρούπι αποτελούσε βασικό εξαγώγιμο προϊόν και θεμέλιο της αγροτικής οικονομίας. Βρίσκεται στα Τσιφλικούδια, επί της Ακταίας Οδού, κοντά στην εκβολή του Γαρύλλη.
Κτήριο του '60
Το κτήριο ολοκληρώθηκε το 1961 για τις ανάγκες του Συνεργατικού Συνδέσμου Διανομής Χαρουπιών Λεμεσού. Σκοπός του ήταν η συγκέντρωση, αποθήκευση και διαχείριση μεγάλων ποσοτήτων χαρουπιών πριν από την εξαγωγή τους στις διεθνείς αγορές. Η ανέγερσή του τοποθετείται χρονικά στο τέλος της περιόδου ακμής του χαρουπιού, γνωστού ως «μαύρου χρυσού» της Κύπρου, ο οποίος για δεκαετίες ενίσχυσε σημαντικά το εμπορικό ισοζύγιο και τη ζωή χιλιάδων παραγωγών.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η αρχιτεκτονική του κτηρίου, το οποίο αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα κυπριακού μοντερνισμού. Ο σχεδιασμός έγινε από τον αρχιτέκτονα Φοίβο Πολυδωρίδη και τον πολιτικό μηχανικό Ανδρέα Παπαδόπουλο. Ξεχωρίζει η εντυπωσιακή παραβολική οροφή από οπλισμένο σκυρόδεμα, η οποία επέτρεψε τη δημιουργία ενός ενιαίου, ανοιχτού εσωτερικού χώρου χωρίς ενδιάμεσες στηρίξεις. Η κατασκευή αυτή θεωρήθηκε τεχνικά και αισθητικά καινοτόμα για την εποχή της και ενίσχυσε τον βιομηχανικό χαρακτήρα του κτηρίου.
Με την πάροδο των δεκαετιών, η διεθνής ζήτηση για το χαρούπι μειώθηκε σημαντικά, οδηγώντας στην εγκατάλειψη της αρχικής χρήσης της αποθήκης. Το κτήριο σταδιακά έχασε τη λειτουργικότητά του και παρέμεινε ανενεργό, αποτελώντας ωστόσο ένα σημαντικό τεκμήριο της οικονομικής ιστορίας της Λεμεσού.
Διατηρητέο
Τα τελευταία χρόνια, υπό την ιδιοκτησία της Exness, λειτουργεί στην Αποθήκη Χαρουπιών, το PSI Foundation και ο χώρος φιλοξενεί σπουδαίες εκθέσεις μοντέρνας τέχνης καθώς και άλλες πολιτιστικές εκδηλώσεις. Το εν λόγω βιομηχανικό κτήριο, κηρύχθηκε τον Αύγουστο του 2012 μαζί με άλλα 12 κτήρια ως διατηρητέα με στόχο την προστασία της βιομηχανικής και πολιτιστικής κληρονομιάς της περιοχής.
Μουσείο μοντέρνας τέχνης
H Exness το προηγούμενο διάστημα προχώρησε σε, ξεχωριστό από την υπόλοιπη περιοχή, διεθνή αρχιτεκτονικό διαγωνισμό για την αποκατάσταση της Αποθήκης και ταυτόχρονα για πλάνο προσθήκης χώρων για μετατροπή της σε ένα σύγχρονο μουσείο μοντέρνας τέχνης. Τον διαγωνισμό κέρδισε το αμερικανικό γραφείο Asymptote.
H Exness το προηγούμενο διάστημα προχώρησε σε ξεχωριστό από την υπόλοιπη περιοχή, διεθνή αρχιτεκτονικό διαγωνισμό με πρόσκληση, για την αποκατάσταση της Αποθήκης και ταυτόχρονα για πλάνο προσθήκης χώρων για μετατροπή της σε ένα σύγχρονο μουσείο μοντέρνας τέχνης. Τον διαγωνισμό κέρδισε το αμερικανικό γραφείο Asymptote το οποίο μέσα στον Μάιο ανακοίνωσε με περηφάνια την επιτυχία του, αν και δεν παρέχονται περισσότερες πληροφορίες αν το έργο θα υλοποιηθεί, ενώ είναι ένα ερώτημα αν θα υλοποιηθεί ως έχει ή θα υπάρξουν αλλαγές, χωρίς να παραγνωρίζει κανείς το ρόλο του Κλάδου Διατήρησης της Πολεοδομίας που επιβάλλεται να εγκρίνει τα όποια σχέδια για μετατροπές σε διατηρητέο. Σημειώνεται πάντως ότι υπάρχουν πληροφορίες ότι το έργο βρίσκεται στάσιμο λόγω αλλαγής στην ιδιοκτησία σε διπλανά τεμάχια της Αποθήκης Χαρουπιών.
