Τα ευρήματα του πορίσματος της Αρχής κατά της Διαφθοράς για το «Κράτος Μαφία», τη μεταρρύθμιση της δικαιοσύνης, τις καθυστερήσεις στα δικαστήρια, την πολυσυζητημένη υπόθεση παύσης του τέως γενικού ελεγκτή Οδυσσέα Μιχαηλίδη για ανάρμοστη συμπεριφορά και άλλα σημαντικά ζητήματα σχολιάζει σε συνέντευξη που παραχώρησε στον «Π» ο πρόεδρος του Ανώτατου Συνταγματικού Δικαστηρίου Αντώνης Ρ. Λιάτσος. Στον βαθμό που του επιτρέπεται, λόγω της θέσεως που κατέχει, και χωρίς να παραβιάζεται οποιαδήποτε εν εξελίξει ή πιθανή μελλοντική διαδικασία, ο κ. Λιάτσος απάντησε στα ερωτήματα που του θέσαμε. Αν και η συνέντευξη είχε προγραμματιστεί εδώ και μερικές ημέρες, εντελώς τυχαία, η συνάντηση πραγματοποιήθηκε την περασμένη Τετάρτη, μία ημέρα μετά τη δημοσίευση του πορίσματος από την Αρχή κατά της Διαφθοράς. Αναπόφευκτα, λοιπόν, ο πρόεδρος του Ανώτατου Συνταγματικού Δικαστηρίου κλήθηκε να σχολιάσει και τα όσα εντοπίζονται στο πόρισμα.
Εκδόθηκε το πόρισμα της Αρχής κατά της Διαφθοράς για το «Κράτος Μαφία». Υπάρχουν ευρήματα που αποτελούν πλήγμα για τους θεσμούς της Δημοκρατίας, ενώ κατονομάζονται και συγκεκριμένα πρόσωπα. Ποιο το σχόλιό σας;
Κατ' αρχάς, αισθάνομαι την ανάγκη να σας ευχαριστήσω για την ευκαιρία που μου δίνετε να επικοινωνήσω με τους αναγνώστες σας. Τον τελευταίο καιρό η δικαιοσύνη βρίσκεται στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος λόγω των μεγάλων, πρωτόγνωρων για την πατρίδα μας μεταρρυθμίσεων που λαμβάνουν χώρα. Η αποτελεσματικότητα και η ποιότητα του δικαιοδοτικού έργου και ο τρόπος άσκησης των αρμοδιοτήτων των δικαστικών οργάνων είναι άμεσα συνυφασμένα με την καθημερινότητα του πολίτη, αφού επιδρούν καθοριστικά στα ανθρώπινα δικαιώματα και τις θεμελιώδεις ελευθερίες του. Είναι κυρίως γι' αυτούς τους λόγους, αλλά ακόμα και ως μορφή λογοδοσίας προς τους πολίτες, που η δικαιοσύνη, ως ο βασικός εγγυητής του δημοκρατικού χαρακτήρα κάθε σύγχρονου πολιτεύματος, οφείλει να διατηρεί ανοικτούς δίαυλους επικοινωνίας με την κοινωνία των πολιτών, από τους οποίους εκπορεύεται και χάρη των οποίων απονέμεται.
Το πόρισμα της Αρχής κατά της Διαφθοράς είναι εκεί. Αντιλαμβάνομαι ότι πλέον θα κινηθούν άλλες διαδικασίες, ανακρίσεις κ.λπ. Αναντίλεκτα, με κανέναν τρόπο δεν μπορώ να αγγίξω το τεκμήριο της αθωότητας. Είναι υπόθεση η οποία πιθανόν να εξεταστεί από δικαστήριο στο πλαίσιο των ενδεδειγμένων διαδικασιών.
Όμως, ως γενικότερη θέση αρχής, όχι μόνο σε σχέση με αυτό το πόρισμα, είναι ότι όλοι είναι ίσοι έναντι του νόμου και πρέπει να γίνει ξεκάθαρο ότι κανένας δεν είναι στο απυρόβλητο.
Για όποιον αποδειχθεί ενώπιον αρμόδιου δικαστηρίου, ως αποτέλεσμα δικαστικής διαδικασίας και συμφώνως του νόμου, ενοχή, να ακολουθήσουν και οι προβλεπόμενες από τον νόμο τιμωρίες. Αυστηρές τιμωρίες, διότι καταγράφονται ενδεχόμενα αδικήματα που άπτονται της λειτουργίας και της αξιοπιστίας των θεσμών του κράτους. Παρατίθενται αναφορές για κατάχρηση εξουσίας. Πρόκειται, εάν τεκμηριωθούν, για αδικήματα σοβαρής μορφής και πρέπει να στέλνονται τέτοια μηνύματα ώστε να προστατεύονται η κοινωνία και το ίδιο το κράτος δικαίου. Όμως, είναι ξεκάθαρη και η θέση μου ότι θα πρέπει όλα αυτά να λειτουργήσουν στο πλαίσιο των θεσμών του κράτους, των σωστών διαδικασιών και αν αποδειχθεί η ενοχή κάποιου στο δικαστήριο να υποστεί τις συνέπειες.
Διαφθορά και δικαστική εξουσία
Στο πόρισμα υπάρχουν αναφορές και για δικαστή, επαναφέροντας το θέμα της διαφθοράς στη δικαστική εξουσία. Υπάρχει διαφθορά στις τάξεις των δικαστών;
Σε σχέση, γενικά, με αναφορές για ζητήματα διαφθοράς στο δικαστικό Σώμα, αυτό που με βεβαιότητα μπορώ να πω είναι ότι είμαι δικαστής εδώ και 35 χρόνια και δεν υπέπεσε στην αντίληψή μου θέμα διαφθοράς. Υπήρξαν περιπτώσεις στις οποίες κάποιοι δικαστές δεν ανταποκρίθηκαν στις ευθύνες του αξιώματός τους, υποπίπτοντας σε πειθαρχικά παραπτώματα όπως, για παράδειγμα, καθυστερήσεις στην ολοκλήρωση υποθέσεων. Αυτά όμως δεν συνιστούν πράξεις οι οποίες παραπέμπουν σε διαφθορά.
Το μήνυμα που στέλνουμε είναι ότι το Ανώτατο Συνταγματικό Δικαστήριο θα είναι αμείλικτο εάν προκύψει αποδεδειγμένα ζήτημα διαφθοράς. Αποτελεί πάγια και σταθερή μας θέση ότι οι πρόνοιες του νόμου έχουν εφαρμογή για όλους, ανεξαρτήτως του ποιον ή ποιους αφορά. Διότι εάν ένας δικαστής υποπέσει σε τόσο σοβαρό αδίκημα δεν εκθέτει μόνο τον εαυτό του. Εκθέτει το δικαστικό Σώμα στο σύνολό του. Και αποτελεί προσβολή για το δικαστικό Σώμα και προσβολή για όλους τους άλλους δικαστές που έντιμα και ευσυνείδητα επιτελούν το καθήκον τους. Κυρίως όμως πλήττει τα θεμέλια του κράτους δικαίου, διαβρώνοντας την εμπιστοσύνη του κοινού στον θεσμό της δικαιοσύνης.
Οι καθυστερήσεις
Εδώ και τρία χρόνια περίπου είναι σε ισχύ οι μεταρρυθμίσεις στη δικαιοσύνη με τη σύσταση νέων δικαστηρίων. Παρ' όλα αυτά, υπάρχουν αναφορές για μεγάλες καθυστερήσεις στην απονομή δικαιοσύνης, ειδικά σε υποθέσεις διοικητικού δικαίου;
Το κύριο ζητούμενο με τη μεταρρύθμιση ήταν να αντιμετωπιστεί το μεγάλο πρόβλημα, η πληγή με τις καθυστερήσεις. Επίσης, να δημιουργηθεί και ένα σύστημα δικαιοσύνης το οποίο να ανταποκρίνεται στις σημερινές συνθήκες. Δηλαδή, όπως γνωρίζετε, στην Κύπρο δεν υπήρχε τριτοβάθμια δικαιοδοσία. Ήταν αναγκαίο να δημιουργηθεί η δευτεροβάθμια δικαιοδοσία του Εφετείου και τα Ανώτατα Δικαστήρια, δηλαδή το Ανώτατο Συνταγματικό Δικαστήριο και το νέο Ανώτατο Δικαστήριο, να λειτουργούν ως τριτοβάθμια, στον βαθμό που ο νόμος προβλέπει.
Το μεγάλο στοίχημα ήταν να υπάρχει αλληλοέλεγχος των δικαστών. Και αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, εάν ληφθεί υπόψη ότι, μετά το 2023 και τη σύσταση του Ανώτατου Συνταγματικού Δικαστηρίου, οι αποφάσεις του Ανώτατου Δικαστικού Συμβουλίου δεν είναι πλέον ανέλεγκτες. Ταυτόσημα, το ίδιο συμβαίνει και για τις αποφάσεις του Ανώτατου Συνταγματικού Δικαστικού Συμβουλίου, οι οποίες ελέγχονται πλέον από το Ανώτατο Δικαστήριο.
Ήταν πολύ σημαντικό να προχωρήσουμε στον διαχωρισμό του τότε ενιαίου Ανωτάτου Δικαστηρίου και να συσταθεί το Ανώτατο Συνταγματικό Δικαστήριο για να υπάρχει και αλληλοέλεγχος. Είναι επίσης πολύ σημαντικό το γεγονός ότι το Συνταγματικό Δικαστήριο εξειδικεύεται σε συνταγματικά θέματα και γενικότερα σε θέματα δημοσίου δικαίου.
Η μεταρρύθμιση αρχίζει ήδη να έχει θετικά αποτελέσματα. Δηλαδή, σε ό,τι αφορά το Ανώτατο Συνταγματικό Δικαστήριο, δεν υπάρχει πλέον οποιαδήποτε καθυστέρηση. Το Συνταγματικό χειρίζεται ιδιαίτερα σοβαρές υποθέσεις, μεγάλης σπουδαιότητας, οι οποίες έχουν προεκτάσεις στην πολιτική, κοινωνική και οικονομική ζωή της χώρας. Συνεπώς, η εκδίκαση και η έκδοση αποφάσεων σε σύντομο χρόνο είναι ιδιαίτερα σημαντικές τόσο για την ασφάλεια του δικαίου όσο και, ειδικότερα, για την εύρυθμη λειτουργία της πολιτείας.
Θεωρώ ότι ο στόχος της εκδίκασης από το ΑΣΔ σε σύντομο χρονικό διάστημα έχει ήδη επιτευχθεί. Από την ημερομηνία καταχώρισης της υπόθεσης, η εκδίκαση ολοκληρώνεται σε χρονικό διάστημα έξι με εννέα μηνών. Μου δίνεται η ευκαιρία να αναφέρω σε αυτό το σημείο ότι διατυπώθηκαν «παράπονα» σε σχέση με τη γνωστή υπόθεση του τέως γενικού ελεγκτή, ότι δηλαδή η εκδίκασή της ολοκληρώθηκε γρήγορα. Πλην όμως, όλες οι υποθέσεις που εισάγονται στο Ανώτατο Συνταγματικό Δικαστήριο ολοκληρώνονται στα ίδια χρονικά πλαίσια, σημειώνοντας ότι η διασφάλιση του κράτους δικαίου περνά και μέσα από τη σύντομη εκδίκαση των υποθέσεων.
Σε ό,τι αφορά το Διοικητικό Εφετείο, έχουμε ήδη προχωρήσει, μετά από συμπερίληψη στον προϋπολογισμό, στην πρόσληψη ακόμα τριών δικαστών. Έτσι, από την 1η Σεπτέμβρη θα λειτουργούν δύο τμήματα στο Διοικητικό Εφετείο αντί ενός. Το Διοικητικό Εφετείο δικάζει τώρα εφέσεις που καταχωρίσθηκαν το 2022. Υπολογίζοντας και τον αριθμό των εφέσεων που εκκρεμούν μέχρι και σήμερα, που είναι γύρω στις 800, και γνωρίζοντας τον ρυθμό διεκπεραίωσης των υποθέσεων, αναμένω ότι περίπου σε ένα με δύο χρόνια η εκδίκαση των εφέσεων θα γίνεται πολύ πιο γρήγορα. Σήμερα, εκδικάζονται σε 3-4 χρόνια. Όσον αφορά την εκδίκαση των συσσωρευμένων υποθέσεων, η εκτίμηση είναι ότι θα ολοκληρώνονται σε 1-2 χρόνια.
Το πρόβλημα των καθυστερήσεων θα το χαρακτήριζα παθογένεια. Δεν είναι πρόβλημα των τελευταίων ετών αλλά διαχρονικό και οφείλεται σε διάφορους παράγοντες. Όπως, για παράδειγμα, στο γεγονός ότι το κράτος για πολλά χρόνια δεν ενίσχυε τη δικαιοσύνη, διότι θεωρείτο ότι η δικαιοσύνη δεν απέφερε οικονομικό όφελος στο κράτος. Είναι όμως πλέον αντιληπτό ότι η οικονομική ανάπτυξη μιας χώρας συναρτάται άμεσα με την ύπαρξη και τη λειτουργία αξιόπιστου συστήματος απονομής της δικαιοσύνης.
Σε γενικές γραμμές, θα έλεγα ότι τα αποτελέσματα της μεταρρύθμισης θα φανούν και στα επόμενα χρόνια. Υπάρχουν κάποιοι παράγοντες που πρέπει να ληφθούν υπόψη. Μεταξύ άλλων, θα πρέπει το ίδιο το κράτος να προχωρήσει με μεγαλύτερη στήριξη για να υλοποιηθούν οι μεταρρυθμίσεις και να ανταποκριθεί έτσι η χώρα μας στις απαιτήσεις των ευρωπαϊκών οργάνων, όπως αυτές αποτυπώνονται μέσα από ετήσιες εκθέσεις τους.
Η απαξίωση των θεσμών
Ποια είναι η άποψή σας για την αυξανόμενη απαξίωση των θεσμών από την κοινωνία;
Η απαξίωση των θεσμών αντιμετωπίζεται ως ένα σύνθετο και πολυπαραγοντικό φαινόμενο, το οποίο δεν περιορίζεται μόνο στην Κύπρο αλλά εμφανίζεται διεθνώς. Γίνεται αντιληπτό ότι ένα μέρος της ευθύνης μπορεί να βαραίνει τα ίδια τα πρόσωπα που υπηρετούν στους θεσμούς, είτε λόγω λαθών είτε λόγω συμπεριφορών που δίνουν δικαιώματα προς αμφισβήτηση. Ωστόσο, επισημαίνεται ταυτόχρονα ότι η γενικευμένη καχυποψία ενισχύεται σήμερα από το περιβάλλον των κοινωνικών δικτύων, από τη γρήγορη διάδοση καταγγελτικού λόγου, από την ευκολία με την οποία διατυπώνονται απόψεις χωρίς γνώση των πραγματικών δεδομένων και από μια δημόσια σφαίρα που συχνά ευνοεί τις εντυπώσεις αντί της τεκμηρίωσης. Όπως, για παράδειγμα, η κριτική δικαστικών αποφάσεων με τη μονότονη χρήση στερεότυπων φράσεων, ακραίου, καταγγελτικού, συνθηματολογικού σε πολλές περιπτώσεις, λόγου και υπερβολικής απλοποίησης. Η ελευθερία έκφρασης και η κριτική δικαστικών αποφάσεων δεν είναι μόνο απόλυτα σεβαστές αλλά και επιβεβλημένες. Οι δικαστές κρίνουν και κρίνονται. Τους συμπολίτες μας ενδιαφέρει ιδίως το αποτέλεσμα μιας δικαστικής διαδικασίας. Έχουν κάθε δικαίωμα να εκφέρουν τη γνώμη τους, χωρίς να αναμένεται από τον μέσο πολίτη επιστημονική και τεκμηριωμένη κριτική. Τούτο, όμως, επιβάλλεται όταν η κριτική δικαστικών αποφάσεων προέρχεται από τον νομικό κόσμο. Αναμένονται η αποφυγή υποτιμητικών εκφράσεων και η επιστημονική τεκμηρίωση της κριτικής με συγκροτημένο, υπεύθυνο, ευπρεπή λόγο, αντικειμενικότητα και πληρότητα και με αναφορά τόσο στα γεγονότα όσο και στη νομική πτυχή του θέματος που ενδιαφέρει. Η καλόπιστη κριτική, όσο σκληρή και να είναι, είναι όχι μόνο ευπρόσδεκτη αλλά και ιδιαίτερα βοηθητική για το έργο του δικαστηρίου. Ενδυναμώνει το όλο σύστημα δικαιοσύνης και συμβάλλει στην ενημέρωση του κόσμου ως προς τη σφαιρική ανάλυση μιας υπόθεσης που ενδιαφέρει την κοινωνία.
Η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης, επομένως, δεν μπορεί να επιτευχθεί μόνο με δηλώσεις, αλλά μέσα από σοβαρότητα, συνέπεια, διαφάνεια, δημόσια λογοδοσία και ουσιαστική επαφή των θεσμών με την κοινωνία.
Συνεπώς, το κύρος των θεσμών συναρτάται άμεσα με τη διαφάνεια στη λειτουργία τους, τη λογοδοσία αλλά, ιδίως, με τη συμπεριφορά και το ειδικό βάρος των προσώπων που τους εκπροσωπούν. Οι επικεφαλής τους θα πρέπει να ανταποκρίνονται στα υψηλότερα πρότυπα ευγένειας και σεβασμού, με πλήρη συναίσθηση ότι το τίμημα του μεγαλείου είναι η ευθύνη. Κατά προέκταση, βαρύνονται με τη θεσμική υποχρέωση να ηγούνται διά του παραδείγματος, έχοντας πάντοτε κατά νουν ότι ο νόμος καθορίζει τα ελάχιστα, χαμηλότερα, επίπεδα συμπεριφοράς και η ηθική τα υψηλότερα.
Πώς ενισχύονται η διαφάνεια και η ενημέρωση των πολιτών σε ό,τι αφορά την απονομή δικαιοσύνης και ειδικά για σοβαρές υποθέσεις;
Η νομιμοποίηση της δικαιοσύνης είναι η αιτιολογία των αποφάσεών της. Καταβάλλεται προσπάθεια ώστε η δικαιοσύνη να γίνει πιο προσιτή και πιο κατανοητή στον πολίτη. Προς αυτήν την κατεύθυνση, αξιοποιούνται όχι μόνο οι παραδοσιακοί τρόποι ενημέρωσης αλλά και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ενώ παράλληλα γίνονται παρουσιάσεις και περιλήψεις αποφάσεων σε πιο απλή και κατανοητή γλώσσα. Η φιλοσοφία πίσω από αυτές τις ενέργειες είναι ότι η δικαιοσύνη δεν απονέμεται για να γίνεται αντιληπτή μόνο από νομικούς αλλά για να κατανοείται από τον πολίτη στον οποίο τελικά απευθύνεται. Η κατανόηση των αποφάσεων και της λειτουργίας των δικαστηρίων θεωρείται βασική προϋπόθεση για την ενίσχυση της εμπιστοσύνης προς τον θεσμό. Τα τελευταία χρόνια έχουν γίνει από το Ανώτατο Συνταγματικό Δικαστήριο σημαντικά βήματα προς αυτήν την κατεύθυνση, είτε με τη δημοσιοποίηση αυτούσιων των αποφάσεων είτε με τη δημοσίευση περιλήψεων, με λόγο κατανοητό στους συμπολίτες μας προκειμένου να γίνουν κοινωνοί ως προς τις διαδικασίες και τον τρόπο απονομής της δικαιοσύνης.
Ποια είναι η προσέγγιση σε ζητήματα όπως οι παρακολουθήσεις και ο διαχωρισμός εξουσιών;
Πρόκειται για ζητήματα με σοβαρές προεκτάσεις και επιπτώσεις στα θεμελιώδη δικαιώματα και στη λειτουργία των εξουσιών του κράτους, γι' αυτό και απαιτείται ιδιαίτερη προσοχή. Η βασική αρχή είναι ότι καμία πολιτειακή λειτουργία δεν πρέπει να είναι ανέλεγκτη και ότι κάθε σχετική ρύθμιση οφείλει να εντάσσεται στο πλαίσιο των checks and balances, δηλαδή των θεσμικών ισορροπιών και αμοιβαίων ελέγχων. Οποιαδήποτε νομοθετική πρόβλεψη σε τόσο ευαίσθητους τομείς πρέπει να σέβεται το Σύνταγμα, να τεκμηριώνεται από σοβαρούς λόγους, να τηρεί την αρχή της αναλογικότητας και να διασφαλίζει αποτελεσματικά εχέγγυα προστασίας των πολιτών.
6.500 υποθέσεις εκκρεμούν στο Διοικητικό Δικαστήριο
Σύμφωνα με τον κ.Λιάτσο το μεγαλύτερο πρόβλημα με τις καθυστερήσεις εστιάζεται στο πρωτόδικο Διοικητικό Δικαστήριο κάτι εντοπίζεται και στην τελευταία έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για το κράτος δικαίου. Οι υποθέσεις που εκκρεμούν στο Διοικητικό Δικαστήριο είναι περίπου 6.500. Ο αριθμός των δικαστών δεν είναι καθόλου ικανοποιητικός. Υπηρετούν σήμερα 7 δικαστές στο εν λόγω δικαστήριο. Η προσπάθειά μας είναι το αμέσως επόμενο διάστημα να διεκδικήσουμε κάποιες θέσεις δικαστών και θέσεις προσωπικού, διότι οι δικαστές, από μόνοι τους, δεν μπορούν να επιλύσουν το πρόβλημα. Θα πρέπει να υπάρχει και ικανοποιητικός αριθμός βοηθών για να υποστηρίξουν το έργο τους. Σε ό,τι αφορά το Διοικητικό Δικαστήριο Διεθνούς Προστασίας, γνωστό ως Ασύλου, παρά τις καθυστερήσεις που υπάρχουν, συνέβαλε τα μέγιστα στην ικανοποιητική διαχείριση του μεγάλου θέματος που αφορά τις μεταναστευτικές ροές. Πρέπει να σημειώσω σε αυτό το σημείο ότι στεγάζεται σε ένα εντελώς ακατάλληλο κτήριο και παρά το γεγονός ότι δόθηκαν ακόμα τέσσερις θέσεις δικαστών προς ενίσχυση του έργου τους, υπάρχει πρόβλημα στη στέγαση αλλά και στην παροχή της απαραίτητης υλικοτεχνικής υποστήριξής τους. Σε ό,τι αφορά τα πρωτόδικα δικαστήρια (Διοικητικό Δικαστήριο - Δικαστήριο Διεθνούς Προστασίας), υπάρχει σχεδόν καθημερινή επαφή με αυτά τα δικαστήρια. Προσπαθούμε να βελτιώσουμε τη λειτουργία τους καθοδηγώντας τους δικαστές. Προσπαθούμε να δώσουμε κατευθυντήριες γραμμές για γρήγορη εκδίκαση των υποθέσεων. Προβλήματα υπάρχουν. Και μια μεταρρύθμιση δεν ολοκληρώνεται με την ψήφιση των μεταρρυθμιστικών νόμων. Είναι μια συνεχής διαδικασία. Εντοπίζεις προβλήματα, προχωράς σε διορθωτικές ενέργειες. Και αυτό έγινε. Για παράδειγμα, η σύσταση Διοικητικού Εφετείου και η υπαγωγή του, όπως και η υπαγωγή του Διοικητικού Δικαστηρίου και του Διοικητικού Δικαστηρίου Διεθνούς Προστασίας στο Ανώτατο Συνταγματικό Δικαστήριο, δεν έγιναν με την ψήφιση των μεταρρυθμιστικών νόμων του 2023. Έλαβαν χώρα το 2025, επειδή ακριβώς οι μεταρρυθμιστικές τομές αφορούν μια διαρκή, εξελικτική διαδικασία.
