Το πολυσυζητημένο θέμα του Πόθεν Έσχες των δικαστών, την ψηφιοποίηση στις διαδικασίες απονομής δικαιοσύνης, τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης και το πόσο χρήσιμος θα μπορούσε να είναι ο θεσμός της διαμεσολάβησης στην Κύπρο σχολιάζει στο β' μέρος της συνέντευξής του στον «Π» ο πρόεδρος του Ανώτατου Συνταγματικού Δικαστηρίου Αντώνης Λιάτσος. Ειδικά για το θέμα του Πόθεν Έσχες, για το οποίο διατυπώθηκαν έντονες επικρίσεις όσον αφορά τους δικαστές, ο κ. Λιάτσος εκφράζει τη θέση ότι από τη στιγμή που όλοι ελέγχονται, πρόκειται για ένα δίκαιο και αποτελεσματικό σύστημα.
Πρόεδρε, πώς σχολιάζετε το θέμα της αυτορρύθμισης του Πόθεν Έσχες για τους δικαστές. Κατά πόσον θεωρείτε δίκαιο, όχι μόνο για τους ίδιους, αλλά για τον υπόλοιπο κόσμο, να ρυθμίζουν μόνοι τους οι δικαστές αυτό το ευαίσθητο θέμα. Πρέπει να γίνει κάτι ως πρόσθετη δικλίδα για έλεγχο των δικαστών αλλά και για να περάσει το νόημα ότι και οι δικαστές ελέγχονται;
Όταν έγινε μια προσπάθεια από τη Βουλή των Αντιπροσώπων να ρυθμιστεί νομοθετικά το θέμα του Πόθεν Έσχες των δικαστών, η κατάληξη του τότε Ανωτάτου Δικαστηρίου, σε σχετική αναφορά του Προέδρου της Δημοκρατίας, ήταν ότι παραβιάζεται η δικαστική ανεξαρτησία. Θεωρήθηκε παρεμβολή της νομοθετικής εξουσίας στα της δικαστικής.
Ακολούθως αποφασίσαμε ως δικαστές ότι θα πρέπει να γίνει ρύθμιση αυτού του θέματος ούτως ώστε να ελέγχονται οι δικαστές. Να διευκρινίσω ότι το Πόθεν Έσχες δεν αφορά περιουσιακά στοιχεία που είχε ένας δικαστής πριν από τον διορισμό του στο δικαστικό Σώμα. Αυτό που ενδιαφέρει είναι εάν λόγω της θέσης του, της υπηρεσίας του, με κάποιον τρόπο που ενδεχομένως δεν συνάδει με την αμοιβή του, αύξησε την περιουσία του.
Στην πρώτη κοινή συνεδρία του Ανωτάτου Δικαστηρίου και του Ανώτατου Συνταγματικού Δικαστηρίου αποφασίστηκε το νέο σύστημα ελέγχου του Πόθεν Έσχες, κατά παρόμοιο τρόπο με εκείνον που ελέγχονται και άλλοι αξιωματούχοι. Οι δικαστές υποβάλλουν τη δήλωση κάθε τρία χρόνια. Ο πρόεδρος και οι δικαστές του ΑΣΔ υποβάλλουν τις δηλώσεις τους στην πρόεδρο του Ανωτάτου Δικαστηρίου και, αντιστοίχως, η πρόεδρος και οι δικαστές του Ανωτάτου Δικαστηρίου, καθώς επίσης και όλοι οι υπόλοιποι δικαστές της χώρας, υποβάλλουν τις δηλώσεις τους στον πρόεδρο του Ανώτατου Συνταγματικού Δικαστηρίου. Εάν κάποιος δεν υποβάλει δήλωση, προκύπτει πειθαρχική ευθύνη ή εάν διαπιστωθεί ψευδής δήλωση ενδεχομένως να προκύψει και ποινική ευθύνη. Επίσης, εάν από τον έλεγχο των στοιχείων που θα υποβληθούν εντοπιστεί οτιδήποτε που δεν συνάδει με προηγούμενη δήλωση, όπως για παράδειγμα κτήση περιουσίας που δεν δικαιολογείται, τότε αρχίζει έρευνα.
Με τον τρόπο, λοιπόν, που εφαρμόζεται ο έλεγχος, και δεδομένου ότι τηρείται αυστηρά και όλοι υποβάλλουν δηλώσεις, άρα όλοι ελέγχονται, θεωρώ ότι είναι ένα δίκαιο, αποτελεσματικό, σύστημα. Θεωρώ επίσης ότι είναι σημαντικό το γεγονός ότι υπάρχουν δύο Ανώτατα Δικαστήρια και το ένα ελέγχει το άλλο, κάτι που καθιστά τον έλεγχο αξιόπιστο.
Με την εφαρμογή αυτού του συστήματος ελέγχου εντοπίστηκε οτιδήποτε το μεμπτό;
Στο παρόν στάδιο όχι. Η δεύτερη φορά που θα υποβληθούν οι δηλώσεις για το Πόθεν Έσχες των δικαστών θα είναι τον ερχόμενο Σεπτέμβριο ή Οκτώβριο. Με την υποβολή των νέων δηλώσεων θα γίνει αντιπαραβολή σε σχέση με τις πρώτες δηλώσεις, πριν από τρία χρόνια, για να διαφανεί εάν υπάρχει απόκλιση. Σε περίπτωση που διαπιστωθεί οποιαδήποτε, αδικαιολόγητη, απόκλιση θα υπάρξει παρέμβαση.
Διατυπώθηκαν επίσης επικρίσεις για την ψηφιοποίηση διαδικασιών στη δικαιοσύνη. Πού βρίσκεται σήμερα αυτό το σημαντικό κεφάλαιο;
Έγινε μια προσπάθεια εισαγωγής του e-justice, το οποίο αντιλαμβάνομαι, για τεχνικούς λόγους, δεν προχώρησε και ακολούθησε επιστροφή στο προηγούμενο σύστημα, το i-justice. Θεωρώ ότι η ψηφιοποίηση έχει προχωρήσει, αλλά όχι ακόμα στον βαθμό που θα επέτρεπε να μιλά κανείς για ένα πλήρως εκσυγχρονισμένο σύστημα. Αυτή τη στιγμή λειτουργεί ένα μοντέλο, με το οποίο η καταχώριση υποθέσεων γίνεται πλέον και ηλεκτρονικά, ωστόσο εξακολουθούν να υπάρχουν σημαντικές αδυναμίες. Πέραν των τεχνολογικών προβλημάτων, ένα από τα βασικά προβλήματα είναι ότι οι ίδιοι οι δικαστές υποχρεώνονται να αφιερώνουν πολύτιμο χρόνο σε διαδικαστικές και διοικητικές εργασίες που δεν είναι αμιγώς δικαστικές, γεγονός το οποίο αφαιρεί χρόνο από το ουσιαστικό τους έργο. Παράλληλα, εξετάζονται λύσεις όπως η ψηφιακή ηχογράφηση για την τήρηση πρακτικών, όμως η εφαρμογή τέτοιων εργαλείων προϋποθέτει κατάλληλες αίθουσες, τεχνικές υποδομές και επαρκή στελέχωση. Συνεπώς, η ψηφιοποίηση δεν είναι μόνο τεχνολογικό ζήτημα, αλλά και ζήτημα υποστήριξης του συστήματος με το αναγκαίο προσωπικό και τις σωστές κτηριακές υποδομές.
Μπορεί η τεχνητή νοημοσύνη να βοηθήσει στην απονομή της δικαιοσύνης;
Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να βοηθήσει, αλλά μόνο ως υποστηρικτικό εργαλείο και σε καμία περίπτωση ως υποκατάστατο του δικαστή. Η χρήση της μπορεί να συμβάλει στη γρηγορότερη και πληρέστερη αναζήτηση νομολογίας, στη διευκόλυνση της έρευνας και στην ταχύτερη πρόσβαση σε σχετικές πηγές, κάτι που πρακτικά υποβοηθά το έργο των δικαστών. Ωστόσο, τονίζεται ότι απαιτείται ιδιαίτερη προσοχή, καθώς τα εργαλεία αυτά δεν είναι πάντοτε απολύτως αξιόπιστα. Γι' αυτόν τον λόγο, η τεχνητή νοημοσύνη νοείται ως μέσο υποβοήθησης του λειτουργήματος του δικαστή και όχι ως μηχανισμός υποκατάστασης της δικανικής σκέψης και ευθύνης.
Γιατί η διαμεσολάβηση δεν έχει αναπτυχθεί όσο θα μπορούσε στην Κύπρο; Θα μπορούσε να συμβάλει στην αποσυμφόρηση υποθέσεων από τα δικαστήρια.
Η βασική δυσκολία φαίνεται να είναι η έλλειψη εμπιστοσύνης του πολίτη προς εναλλακτικούς τρόπους επίλυσης διαφορών. Στην Κύπρο παραμένει έντονη η αντίληψη ότι μια διαφορά λύνεται «κανονικά» μόνο μέσα από προσφυγή στο δικαστήριο και όχι μέσω διαμεσολάβησης ή άλλων εξωδικαστικών μηχανισμών. Επιπλέον, λόγω του μικρού μεγέθους της κοινωνίας, υπάρχει συχνά καχυποψία για το κατά πόσον ένας διαμεσολαβητής είναι πραγματικά ανεξάρτητος ή αμερόληπτος. Επομένως, παρότι η διαμεσολάβηση αναγνωρίζεται ως ένας χρήσιμος και διεθνώς δοκιμασμένος θεσμός που θα μπορούσε να αποσυμφορήσει τα δικαστήρια, στην πράξη δεν έχει καταφέρει ακόμη να κερδίσει την εμπιστοσύνη της κυπριακής κοινωνίας. Για να αλλάξει αυτό, χρειάζεται θεσμική αξιοπιστία, καλύτερη ενημέρωση των πολιτών και σταδιακή καλλιέργεια νέας κουλτούρας στην επίλυση διαφορών.
