Όταν ένας ηλικιωμένος στην Κύπρο πάψει να μπορεί να ζει μόνος του, το μεγαλύτερο πρόβλημα δεν είναι πάντοτε η ίδια η ασθένεια. Είναι το ποιος θα τον φροντίσει και, κυρίως, ποιος θα πληρώσει το κόστος. Μια νέα ανάλυση του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ) αποτυπώνει με αριθμούς μια πραγματικότητα που χιλιάδες οικογένειες βιώνουν καθημερινά, σημειώνοντας ότι η μακροχρόνια φροντίδα παραμένει οικονομικά δυσβάσταχτη για τους περισσότερους ηλικιωμένους και η κρατική προστασία αποδεικνύεται ανεπαρκής για να τους προστατεύσει από τη φτώχεια.
Η έκθεση εξετάζει την κοινωνική προστασία που παρέχεται σε άτομα άνω των 65 ετών, τα οποία χρειάζονται μακροχρόνια φροντίδα, είτε αυτή παρέχεται στο σπίτι είτε σε μονάδα φροντίδας.
Τα συμπεράσματα για την Κύπρο είναι ιδιαίτερα ανησυχητικά, καθώς δείχνουν ότι ακόμη και ένας ηλικιωμένος με μέσο εισόδημα καλείται να καλύψει σχεδόν ολόκληρο το κόστος από την τσέπη του.
Τα στοιχεία αφορούν τρία επίπεδα αναγκών. Στην Κύπρο, για κάποιον που χρειάζεται περίπου 6,5 ώρες βοήθειας την εβδομάδα, το κόστος της κατ’ οίκον φροντίδας αντιστοιχεί στο 36% του διάμεσου διαθέσιμου εισοδήματός του. Όταν όμως οι ανάγκες αυξάνονται στις 22,5 ώρες εβδομαδιαίως, το κόστος εκτοξεύεται στο 125% του εισοδήματος. Στις σοβαρές περιπτώσεις, όπου απαιτούνται περισσότερες από 41 ώρες φροντίδας την εβδομάδα, το κόστος φτάνει στο 230% του διάμεσου εισοδήματος. Με απλά λόγια, ένας ηλικιωμένος με σοβαρές ανάγκες χρειάζεται περισσότερα από δύο ολόκληρα ετήσια εισοδήματα μόνο για να καλύψει τη φροντίδα του.
Μηδενική κρατική κάλυψη
Το πιο αποκαλυπτικό εύρημα της έκθεσης δεν είναι όμως το ύψος του κόστους. Είναι ότι για έναν ηλικιωμένο με διάμεσο εισόδημα, η δημόσια κοινωνική προστασία δεν καλύπτει ουσιαστικά τίποτα από την κατ’ οίκον φροντίδα. Ο ΟΟΣΑ καταγράφει ότι η κρατική συνεισφορά για τις τρεις κατηγορίες αναγκών είναι μηδενική. Αυτό συμβαίνει επειδή το κυπριακό σύστημα βασίζεται σε αυστηρά εισοδηματικά κριτήρια. Έτσι, πολλοί ηλικιωμένοι δεν θεωρούνται αρκετά φτωχοί ώστε να δικαιούνται ενίσχυση, χωρίς όμως να διαθέτουν τους οικονομικούς πόρους για να πληρώσουν υπηρεσίες που κοστίζουν περισσότερο από το ίδιό τους το εισόδημα. Η εικόνα διαφέρει σημαντικά από τον μέσο όρο των χωρών του ΟΟΣΑ και της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Σε άλλες χώρες της ΕΕ (π.χ. Γαλλία, Γερμανία, Ιταλία) η δημόσια κοινωνική προστασία καλύπτει κατά μέσο όρο πάνω από το μισό κόστος της κατ’ οίκον φροντίδας, μειώνοντας αισθητά την οικονομική επιβάρυνση των ηλικιωμένων.
Ούτε για τους πιο ευάλωτους
Ακόμη όμως και όταν πρόκειται για ηλικιωμένους με πολύ χαμηλά εισοδήματα, η στήριξη παραμένει περιορισμένη. Σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ, για άτομα που πληρούν τα εισοδηματικά κριτήρια, το κράτος καλύπτει περίπου το 41% του κόστους στις χαμηλές ανάγκες φροντίδας. Το ποσοστό μειώνεται στο 22% για τις μέτριες ανάγκες και πέφτει μόλις στο 13% όταν οι ανάγκες είναι σοβαρές. Πρόκειται για ένα από τα μεγαλύτερα παράδοξα του συστήματος. Όσο αυξάνονται οι ανάγκες ενός ηλικιωμένου και όσο μεγαλύτερη γίνεται η οικονομική επιβάρυνση, τόσο μικρότερο είναι αναλογικά το ποσοστό της κρατικής συνεισφοράς.
Η φροντίδα οδηγεί στη φτώχεια
Ο ΟΟΣΑ επιχειρεί να απαντήσει και σε ένα ακόμη κρίσιμο ερώτημα: πόσοι ηλικιωμένοι κινδυνεύουν να περάσουν κάτω από το όριο της φτώχειας όταν χρειαστεί να πληρώσουν για τη φροντίδα τους. Τα αποτελέσματα είναι εντυπωσιακά. Μετά την πληρωμή του κόστους της κατ’ οίκον φροντίδας, το 67% των ηλικιωμένων με χαμηλές ανάγκες, το 96% όσων έχουν μέτριες ανάγκες και το 98% όσων έχουν σοβαρές ανάγκες βρίσκονται κάτω από το όριο της φτώχειας. Το ακόμη πιο ανησυχητικό στοιχείο είναι ότι η δημόσια κοινωνική προστασία δεν μεταβάλλει ουσιαστικά αυτή την εικόνα. Η έκθεση καταγράφει ότι στην Κύπρο η κρατική στήριξη δεν μειώνει ούτε κατά μία ποσοστιαία μονάδα τον κίνδυνο φτώχειας των ηλικιωμένων που χρειάζονται κατ’ οίκον φροντίδα. Αντίθετα, στον μέσο όρο των χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης η κοινωνική προστασία μειώνει τον κίνδυνο φτώχειας κατά 23 έως 27 ποσοστιαίες μονάδες.
Ο αγώνας μετα το νοσοκομείο
Η έκθεση δεν αναφέρεται ρητά στον ρόλο των οικογενειών. Ωστόσο, οι αριθμοί οδηγούν σχεδόν αναπόφευκτα σε αυτό το συμπέρασμα. Όταν το κόστος της φροντίδας υπερβαίνει το εισόδημα του ηλικιωμένου και η κρατική ενίσχυση είναι ανύπαρκτη ή περιορισμένη, η ευθύνη μεταφέρεται στην οικογένεια. Παιδιά, σύζυγοι και συγγενείς καλούνται είτε να καλύψουν το κόστος είτε να αναλάβουν οι ίδιοι τη φροντίδα, περιορίζοντας συχνά την εργασία ή τον προσωπικό τους χρόνο. Σε πολλές περιπτώσεις, η εναλλακτική είναι η αγορά λιγότερων ωρών φροντίδας από όσες πραγματικά απαιτούνται ή η παραμονή του ηλικιωμένου στο σπίτι χωρίς την υποστήριξη που χρειάζεται.
Αδυναμίες και στην αξιολόγηση αναγκών
Ο ΟΟΣΑ εντοπίζει προβλήματα και στον τρόπο με τον οποίο αξιολογούνται οι ανάγκες των ηλικιωμένων από τις Υπηρεσίες Κοινωνικής Ευημερίας. Η αξιολόγηση βασίζεται κυρίως στην ικανότητα ενός ατόμου να εκτελεί βασικές καθημερινές δραστηριότητες, όπως το ντύσιμο, η προσωπική υγιεινή ή η προετοιμασία φαγητού. Ωστόσο, σύμφωνα με την έκθεση, δεν λαμβάνονται επαρκώς υπόψη άλλοι σημαντικοί παράγοντες, όπως οι γνωστικές διαταραχές, τα προβλήματα συμπεριφοράς, η κοινωνική απομόνωση, οι κίνδυνοι που αντιμετωπίζει ο ηλικιωμένος μέσα στο σπίτι ή η καταλληλότητα του ίδιου του χώρου διαβίωσης. Έτσι, ένας άνθρωπος μπορεί να θεωρείται σχετικά αυτόνομος επειδή μπορεί να φάει ή να ντυθεί μόνος του, ενώ ταυτόχρονα να αντιμετωπίζει άνοια, να μην μπορεί να διαχειριστεί τη φαρμακευτική του αγωγή ή να ζει σε ένα περιβάλλον που δεν του επιτρέπει να παραμείνει με ασφάλεια στο σπίτι.
Μια πρόκληση που μεγαλώνει
Η έκθεση του ΟΟΣΑ έρχεται σε μια περίοδο κατά την οποία ο πληθυσμός της Κύπρου γερνά με ταχείς ρυθμούς και οι ανάγκες για υπηρεσίες μακροχρόνιας φροντίδας αναμένεται να αυξηθούν σημαντικά τα επόμενα χρόνια. Το βασικό της μήνυμα είναι σαφές: το σημερινό σύστημα δεν επαρκεί για να προστατεύσει οικονομικά τους ηλικιωμένους που χάνουν την αυτονομία τους. Και όσο η ζήτηση για φροντίδα αυξάνεται, τόσο μεγαλύτερο μέρος του βάρους θα συνεχίσει να μεταφέρεται στις ίδιες τις οικογένειες.
