Δύο διαφορετικά περιστατικά, με διαφορετική αιτία το καθένα, βρίσκονται πίσω από τις διακοπές ηλεκτροδότησης που καταγράφηκαν την προηγουμένη Παρασκευή και το Σάββατο. Το δεύτερο συμβάν έφερε παράλληλα στο προσκήνιο τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η ηλεκτρική σύνδεση των ελεύθερων περιοχών με τα κατεχόμενα στο πλαίσιο των ΜΟΕ, αλλά και το κατά πόσο η σύνδεση αυτή αποτελεί κίνδυνο ή, αντίθετα, δίχτυ ασφαλείας για το σύστημα.
Μιλώντας στον «Π», ο Βοηθός Διευθυντής του Εθνικού Κέντρου Ελέγχου Ενέργειας (ΕΚΕΕ) του Διαχειριστή Συστήματος Μεταφοράς Κύπρου, Χάρης Ζαβαλλής, ξεκαθάρισε ότι τα δύο περιστατικά δεν συνδέονται μεταξύ τους.
Το περιστατικό της Παρασκευής
Στην περίπτωση της Παρασκευής, το πρόβλημα προέκυψε, από προσωρινή απώλεια επικοινωνίας μεταξύ του Κέντρου Ελέγχου Διανομής και φωτοβολταϊκών πάρκων που είναι συνδεδεμένα στο δίκτυο διανομής. Η αδυναμία ελέγχου τους είχε ως αποτέλεσμα να ενεργοποιηθεί αυτόματη απόρριψη καταναλωτικού φορτίου περίπου 140 MW, με την ηλεκτροδότηση να αποκαθίσταται εντός περίπου μίας ώρας.
Όπως ανέφερε ο κ. Ζαβαλλής, πρόκειται για εξαιρετικά μεγάλη απώλεια, εάν ληφθεί υπόψη ότι η μεγαλύτερη συμβατική μονάδα παραγωγής που βρίσκεται σήμερα στο σύστημα είναι της τάξης των 120 MW. Το περιστατικό, σύμφωνα με τον ίδιο, αναδεικνύει την ανάγκη να εντοπιστεί το πρόβλημα στις τηλεπικοινωνίες και να δημιουργηθούν πρόσθετες ασφαλιστικές δικλίδες.
Από τα κατεχόμενα η βλάβη του Σαββάτου
Εντελώς διαφορετική ήταν η αιτία της διακοπής που σημειώθηκε τα ξημερώματα του Σαββάτου. Περίπου στις 5:51 π.μ., βλάβη στο δίκτυο εντός των κατεχομένων προκάλεσε απώλεια παραγωγής. Επειδή, όμως, τα δύο μέρη του ηλεκτρικού συστήματος της Κύπρου είναι συνδεδεμένα, η διαταραχή έγινε αμέσως αισθητή και στις ελεύθερες περιοχές.
Αρχικά ενεργοποιήθηκε απόρριψη φορτίου στο Μέρος Β του συστήματος, δηλαδή στα κατεχόμενα, ενώ στη συνέχεια ενεργοποιήθηκε αυτόματα και ο μηχανισμός προστασίας στις ελεύθερες περιοχές, με απόρριψη φορτίου περίπου 20 MW.Η διακοπή διήρκεσε περίπου 18 λεπτά, μέχρι να σταθεροποιηθεί εκ νέου το σύστημα.
Τόσο ο Χάρης Ζαβαλλής όσο και η Εκπρόσωπος Τύπου της ΑΗΚ, Χριστίνα Παπαδοπούλου, εξήγησαν στον «Π» ότι η επίδραση αυτή αποτελεί φυσικό αποτέλεσμα της ηλεκτρικής σύνδεσης των δύο πλευρών. Όπως ανέφερε η κ. Παπαδοπούλου, οι δύο πλευρές συνδέονται ηλεκτρικά σε δύο σημεία, στο πλαίσιο των Μέτρων Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης.
«Όταν υπάρχει ένα πρόβλημα είτε από τη δική μας πλευρά, μπορεί να παρουσιαστεί αστάθεια στο δικό τους σύστημα, είτε όταν έχουν εκείνοι πρόβλημα, επηρεάζεται το δίκτυο στις ελεύθερες περιοχές», εξήγησε.
«Δύο μέρη του ίδιου συστήματος»
Όπως εξήγησε ο κ. Ζαβαλλής, το ηλεκτρικό σύστημα της Κύπρου αποτελείται ουσιαστικά από δύο μέρη: το Μέρος Α στις ελεύθερες περιοχές και το Μέρος Β στα κατεχόμενα. Τα δύο μέρη συνδέονται σε δύο σημεία και, από ηλεκτρικής άποψης, λειτουργούν ως ένα ενιαίο σύστημα, στην ίδια συχνότητα των 50 Hertz.
Αυτό σημαίνει ότι μια αιφνίδια απώλεια μονάδας παραγωγής, μια βλάβη στο δίκτυο μεταφοράς ή μια μεγάλη διακύμανση στην παραγωγή από Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας προκαλεί ακαριαία μεταβολή της συχνότητας και στα δύο μέρη.
Για να γίνει πιο κατανοητή η λειτουργία του συστήματος, ο κ. Ζαβαλλής χρησιμοποίησε την παρομοίωση ενός διθέσιου ποδηλάτου:
«Για να το καταλάβουμε πιο απλά, είναι σαν να έχουμε ένα διθέσιο ποδήλατο όπου δύο άνθρωποι κάνουν μαζί πετάλι. Επειδή τα πετάλια είναι συνδεμένα, γυρίζουν ταυτόχρονα με την ίδια ακριβώς ταχύτητα και για τους δύο. Αν ο ένας σταματήσει ξαφνικά, η ταχύτητα πέφτει αμέσως και για τους δύο, επηρεάζοντας άμεσα ολόκληρη τη διαδρομή».
Όπως πρόσθεσε, ο δεύτερος ποδηλάτης καλείται τότε να δώσει περισσότερη ενέργεια για να διατηρηθεί η ταχύτητα, ενώ η «φόρα» του ποδηλάτου, η αδράνεια στην περίπτωση του ηλεκτρικού συστήματος, συγκρατεί την απότομη πτώση.
Η κ. Παπαδοπούλου το έθεσε ακόμη πιο απλά: «Εμείς από εκείνους επηρεαζόμαστε και εκείνοι από εμάς». Η σχέση είναι, συνεπώς, αμφίδρομη.
Γιατί «κόβεται» το ρεύμα
Κρίσιμη παράμετρος στη λειτουργία οποιουδήποτε ηλεκτρικού συστήματος είναι η συνεχής ισορροπία μεταξύ παραγωγής και κατανάλωσης.
Η ηλεκτρική ενέργεια που παράγεται κάθε στιγμή πρέπει να αντιστοιχεί στην ενέργεια που καταναλώνεται. Εάν χαθεί ξαφνικά σημαντική ποσότητα παραγωγής ενώ η ζήτηση παραμένει στα ίδια επίπεδα, η συχνότητα του συστήματος αρχίζει να υποχωρεί.
Όταν η συχνότητα πέσει κάτω από συγκεκριμένα όρια ασφαλείας, ενεργοποιούνται μέσα σε κλάσματα δευτερολέπτου ειδικοί μηχανισμοί προστασίας. Αυτοί αποσυνδέουν προσωρινά προκαθορισμένα τμήματα καταναλωτικού φορτίου, ώστε να μειωθεί άμεσα η ζήτηση και να επανέλθει η ισορροπία. Πρόκειται για τη λεγόμενη «απόρριψη φορτίου».
Χωρίς αυτόν τον μηχανισμό, μια ανεξέλεγκτη πτώση της συχνότητας θα μπορούσε να οδηγήσει σε διαδοχικές αποσυνδέσεις μονάδων παραγωγής και τελικά σε ολική κατάρρευση του δικτύου, δηλαδή σε γενικευμένο blackout, η αποκατάσταση του οποίου θα μπορούσε να απαιτήσει πολλές ώρες.
Όπως το έθεσε χαρακτηριστικά η Εκπρόσωπος Τύπου της ΑΗΚ, η λογική των μέτρων προστασίας είναι ότι, αντί να χάσουν την παροχή 1.000 καταναλωτές, μπορεί να επηρεαστούν προσωρινά 50. Με άλλα λόγια, η ελεγχόμενη διακοπή σε ένα περιορισμένο μέρος του δικτύου γίνεται ακριβώς για να αποτραπεί μια πολύ μεγαλύτερη και ανεξέλεγκτη διακοπή.
Δεν «χαρίζει» κανείς ρεύμα
Η ηλεκτρική σύνδεση των δύο πλευρών προκαλεί κατά καιρούς και το ερώτημα κατά πόσο οι ελεύθερες περιοχές «δίνουν δωρεάν» ηλεκτρική ενέργεια προς τα κατεχόμενα. Τόσο ο κ. Ζαβαλλής όσο και η κ. Παπαδοπούλου ξεκαθάρισαν ότι κάτι τέτοιο δεν ισχύει. «Δεν τους χαρίζουμε, δεν μας χαρίζουν», ανέφερε χαρακτηριστικά η Εκπρόσωπος Τύπου της ΑΗΚ.
Η ηλεκτρική ενέργεια μπορεί να ρέει από τη μία πλευρά προς την άλλη, ανάλογα με τις συνθήκες που επικρατούν κάθε στιγμή στο σύστημα. Οι ποσότητες αυτές, όμως, καταγράφονται. Σύμφωνα με τον Χάρη Ζαβαλλή, μέχρι τον Οκτώβριο του 2025 οι ποσότητες ενέργειας που μεταφέρονταν μεταξύ των δύο πλευρών αντιμετωπίζονταν μέσω συμψηφισμού, στο πλαίσιο των Μέτρων Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης. Με την έναρξη λειτουργίας της ανταγωνιστικής αγοράς ηλεκτρισμού εφαρμόζεται πλέον οικονομικός διακανονισμός, ανάλογα με την ποσότητα ενέργειας που μεταφέρεται.
Η σύνδεση λειτουργεί και ως δίχτυ ασφαλείας
Το γεγονός ότι μια βλάβη στη μία πλευρά μπορεί να επηρεάσει την άλλη δημιουργεί εύλογα το ερώτημα γιατί τα δύο μέρη του συστήματος παραμένουν συνδεδεμένα.
Η απάντηση βρίσκεται στην άλλη όψη της ίδιας διασύνδεσης: εκεί όπου μπορεί να μεταφέρει μια διαταραχή, μπορεί ταυτόχρονα να προσφέρει μεγαλύτερα περιθώρια αντίδρασης και να συμβάλει στην αποτροπή ενός γενικευμένου blackout.
Όπως εξήγησε ο κ. Ζαβαλλής, η αυξημένη συμμετοχή συμβατικών μονάδων σε ένα ενιαίο ηλεκτρικό σύστημα αυξάνει τη λεγόμενη «αδράνειά» του. Με απλά λόγια, όσο μεγαλύτερη είναι η αδράνεια του συστήματος, τόσο πιο αργά μεταβάλλεται η συχνότητα όταν χαθεί ξαφνικά παραγωγή και τόσο περισσότερος χρόνος υπάρχει για να ενεργοποιηθούν οι μηχανισμοί προστασίας.
Είναι το αντίστοιχο της μεγαλύτερης «μάζας» στο παράδειγμα του διθέσιου ποδηλάτου: όσο μεγαλύτερη είναι, τόσο πιο δύσκολα μειώνεται απότομα η ταχύτητα. Η παράμετρος αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική για την Κύπρο, η οποία διαθέτει ένα μικρό και ηλεκτρικά απομονωμένο σύστημα.
Η αυτόματη τεχνική απόκριση των δύο μερών σε μια σοβαρή βλάβη λειτουργεί, επομένως, ως μηχανισμός προστασίας για τη συνολική ευστάθεια του δικτύου. Παρότι μια διαταραχή μπορεί να μεταφερθεί από τη μία πλευρά στην άλλη, η ίδια σύνδεση αυξάνει τα περιθώρια αντίδρασης και περιορίζει τον κίνδυνο μιας εκτεταμένης ολικής διακοπής. Η κ. Παπαδοπούλου το συνόψισε με τη φράση: «Λίγο πολύ σώζει ο ένας τον άλλον».
