Η Τουρκοκύπρια δημοσιογράφος της Yenidüzen, Tümay Tuğyan, ανέλαβε την πρωτοβουλία να καταγράψει σε σειρά άρθρων της την «ανθρωπιά μέσα στον πόλεμο». Επιχειρεί να καταγράψει εμπειρίες που συνήθως χάνονται μέσα στις κυρίαρχες, εθνοκεντρικές-εθνικιστικές αφηγήσεις της σύγκρουσης στην Κύπρο, όπως σημειώνει ο τουρκολόγος, επίκουρος καθηγητής του Πανεπιστημίου Κύπρου Νίκος Μούδουρος, ο οποίος έκανε γνωστή την εν λόγω πρωτοβουλία μέσω ανάρτησής του στο Facebook. «Τέτοιες πρωτοβουλίες μπορούν να σώσουν την προφορική ιστορία που κινδυνεύει να χαθεί. Οι άνθρωποι που έζησαν τις συγκρούσεις των δεκαετιών του 1950, 1960 και του 1970 λιγοστεύουν. Ιστορίες αλληλοβοήθειας, προστασίας ή ακόμη και διάσωσης ζωών συχνά παραμένουν οικογενειακές αναμνήσεις. Η συστηματική καταγραφή τους τις μετατρέπει από “ιδιωτική μνήμη” σε ιστορικό τεκμήριο», σημειώνει ο ακαδημαϊκός, τονίζοντας παράλληλα ότι ο τίτλος της σειράς «Η ανθρωπιά μέσα στον πόλεμο (Savaşın içinde yaşayan insanlık)» δεν σημαίνει/υποστηρίζει ότι η ανθρωπιά ακύρωσε τον πόλεμο ή ότι δεν υπήρξαν θύτες και θύματα. H Tümay Tuğyan, με ρίζες από χωριό του Τροόδους και την Αμμόχωστο, καθώς και η τουρκοκυπριακή εφημερίδα Yenidüzen Gazetesi καλούν και τους Ελληνοκύπριους να λάβουν μέρος σε αυτή τη διαδικασία.
Διαβάστε επίσης: Υπάρχει κάτι καλύτερο από την ειρήνη; Αργάκι: Η ιστορία του Mehmet Özbarışcı όπως δημοσιεύθηκε στην Yenidüzen
Προσωπική εμπειρία
Τι σας ώθησε να ξεκινήσετε αυτή τη σειρά ιστοριών για την «Ανθρωπιά μέσα στον πόλεμο»; Υπήρξε κάποια συγκεκριμένη ιστορία, μαρτυρία ή προσωπική εμπειρία που αποτέλεσε την αφορμή;
Η προγιαγιά μου και ο προπάππος μου είχαν μια ακριβώς τέτοια εμπειρία. Το 1964, γλύτωσαν από μαζικούς θανάτους στα Βαρώσια - κάτι που αργότερα θα συνδεόταν με την ιστορία του ζητήματος των αγνοουμένων στην Κύπρο- χάρη σε έναν Ελληνοκύπριο που τους προειδοποίησε την τελευταία κυριολεκτικά στιγμή. Αυτό με ενέπνευσε να ξεκινήσω τη σειρά. Μάλιστα, η πρώτη συνέντευξη της σειράς αφηγείται την ιστορία αυτού του περιστατικού.
Γιατί θεωρήσατε ότι αυτές οι ιστορίες πρέπει να καταγραφούν τώρα; Ενδεχομένως κάποιοι να σκεφτούν/πουν ότι δεν αφήνετε τις πληγές να κλείσουν…
Κατά την άποψή μου, το μεγαλύτερο εμπόδιο στην επούλωση των παλιών πληγών είναι ο εθνικισμός, ο οποίος σκόπιμα και συνεχώς ξύνει αυτές τις πληγές με τρόπους που τροφοδοτούν την εχθρότητα. Πιστεύω ότι, αντίθετα, οι ιστορίες που αναζητώ μπορούν να λειτουργήσουν ως αντίδοτο στον εθνικισμό.
«Να είσαι άνθρωπος»
Ο τίτλος της σειράς είναι «Ανθρωπιά μέσα στον πόλεμο». Τι σημαίνει για εσάς η «ανθρωπιά» σε συνθήκες πολέμου και εθνοτικής βίας; Μιλάμε για πράξεις ηρωισμού, καθημερινές πράξεις αλληλεγγύης ή για κάτι πιο σύνθετο;
Για μένα, η ανθρωπιά έχει έναν πολύ απλό ορισμό. Είτε βρίσκεσαι σε πόλεμο είτε σε οποιαδήποτε άλλη περίσταση, ανθρωπιά σημαίνει να εκπληρώνεις τις πιο θεμελιώδεις υποχρεώσεις του να είσαι άνθρωπος·όπως το να είσαι ηθικός, να έχεις συνείδηση, να δείχνεις συμπόνια, ενσυναίσθηση. Είναι τόσο απλό.
Υπάρχει ανταπόκριση; Σας έχουν σταλεί σχετικά κείμενα; Και από Τουρκοκύπριους και από Ελληνοκύπριους;
Ναι, μόλις άρχισαν να δημοσιεύονται οι συνεντεύξεις, άρχισα να λαμβάνω μηνύματα τόσο από Τουρκοκύπριους όσο και από Ελληνοκύπριους, οι οποίοι επικοινώνησαν μαζί μου για να μοιραστούν τις δικές τους αναμνήσεις/ιστορίες για όσα είχαν βιώσει οι ίδιοι, μέλη των οικογενειών τους ή και άνθρωποι που γνώριζαν. Άνθρωποι που βοήθησαν μέλη της «άλλης» κοινότητας. Μερικές φορές πρόκειται για μικρές πράξεις καλοσύνης, άλλες φορές, όμως, πρόκειται για πράξεις βοήθειας που κυριολεκτικά έσωσαν ζωές. Και πολλές από αυτές τις ιστορίες αφορούν περιστατικά που οι άνθρωποι έχουν μοιραστεί μέσα στον στενό τους κύκλο, για τα οποία, όμως, δεν έχουν μιλήσει ποτέ δημόσια.
Υπάρχει κάποια μαρτυρία που είναι ιδιαίτερη;
Για παράδειγμα, σε μία ιστορία που αφορούσε Τουρκοκύπριους οι οποίοι βοήθησαν Ελληνοκύπριους στρατιώτες να περάσουν προς τον νότο, αναρωτήθηκα κατά πόσο η δημόσια κοινοποίηση μιας τέτοιας ιστορίας θα μπορούσε να δημιουργήσει δυσκολίες για τους ανθρώπους που εμπλέκονταν. Διότι, όπως γνωρίζετε, σε ένα πλαίσιο πολέμου, η βοήθεια προς αμάχους και η βοήθεια προς στρατιώτες μπορεί να εκληφθεί με πολύ διαφορετικό τρόπο.
Εχθροί και φίλοι
Πώς αντιδρούν οι άνθρωποι όταν τους ζητάτε να ανατρέξουν σε γεγονότα που συνέβησαν πριν από 50, 60 ή ακόμη και 70 χρόνια;
Κάποιοι άνθρωποι αισθάνονται απόλυτα άνετα να μοιράζονται μαζί μας τις αναμνήσεις τους, ενώ άλλοι προσεγγίζουν τη διαδικασία με κάποια ανησυχία και διστάζουν να μιλήσουν δημόσια για τις εμπειρίες τους. Νομίζω ότι αυτό μπορεί να οφείλεται στο γεγονός ότι το να πει κάποιος κάτι θετικό για την άλλη πλευρά -η οποία συχνά παρουσιάζεται στην κυρίαρχη αφήγηση ως ο «εχθρός»- μπορεί μερικές φορές να εκληφθεί ως ένα είδος προδοσίας της δικής του κοινότητας.
Γιατί τέτοιες ιστορίες δεν έχουν καταλάβει μέχρι σήμερα μεγαλύτερη θέση στην επίσημη ιστορία της Κύπρου;
Ίσως επειδή οι επίσημες ιστορίες τείνουν να επικεντρώνονται στα πολιτικά γεγονότα, τη βία και τις ενέργειες των πολιτικών προσώπων, ενώ οι προσωπικές πράξεις καλοσύνης και αλληλεγγύης είναι πιο δύσκολο να ενταχθούν στις κυρίαρχες εθνικές αφηγήσεις.
Ποιοι δεσμοί φαίνεται να αποδείχθηκαν ισχυρότεροι από την εθνοτική ταυτότητα; Η γειτονιά, η φιλία, οι επαγγελματικές σχέσεις, η συγγένεια, οι οικονομικές σχέσεις, κάτι άλλο;
Από τις ιστορίες που έχω ακούσει, είναι δύσκολο να υποδείξω έναν και μόνο τύπο δεσμού. Οι δεσμοί της γειτονιάς, οι φιλίες, οι επαγγελματικές σχέσεις ή και, απλώς, το γεγονός ότι γνώριζαν ο ένας τον άλλον ως άνθρωπο φαίνεται συχνά να δημιούργησαν συνδέσεις που ήταν ισχυρότερες από την εθνοτική ταυτότητα, τουλάχιστον σε ατομικό επίπεδο. Αυτό που είναι ιδιαίτερα εντυπωσιακό είναι ότι ορισμένες από αυτές τις πράξεις δεν προέκυψαν απαραίτητα από βαθιές ή μακροχρόνιες σχέσεις αλλά απλώς από ένα αίσθημα ανθρωπιάς και την προθυμία να βοηθήσει κάποιος έναν άνθρωπο που βρισκόταν σε δύσκολη κατάσταση.
Ανθρωπιά δεν σημαίνει εξίσωση
Υπάρχει κίνδυνος να δημιουργηθεί μια εξιδανικευμένη εικόνα του παρελθόντος… Πώς μπορεί κανείς να μιλήσει για την ανθρωπιά χωρίς να εξισώσει θύτες και θύματα ή να αποσιωπήσει τις ευθύνες για τη βία;
Στόχος μας δεν είναι να ρομαντικοποιήσουμε το παρελθόν. Εστιάζουμε σκόπιμα σε ατομικές πράξεις ανθρωπιάς, επειδή αυτές μπορούν να συνυπάρχουν με τη βία, την αδικία και την ευθύνη. Η αναγνώριση του γεγονότος ότι ένα άτομο βοήθησε, προστάτευσε ή έδειξε καλοσύνη σε κάποιον από την άλλη κοινότητα δεν διαγράφει τη βία που έλαβε χώραν ούτε μειώνει τις εμπειρίες των θυμάτων. Η αναγνώριση της ανθρωπιάς δεν σημαίνει εξίσωση των θυτών με τα θύματα. Σημαίνει ότι δημιουργούμε χώρο για ιστορίες που συχνά χάνονται μέσα στην ευρύτερη πολιτική αφήγηση, παραμένοντας παράλληλα σαφείς ως προς τις πραγματικότητες και τις ευθύνες που περιβάλλουν τη σύγκρουση. Ο σκοπός της σειράς, επομένως, δεν είναι να ξαναγράψει το παρελθόν αλλά να προσθέσει ένα ακόμη επίπεδο στην κατανόησή μας γι’ αυτό: να θυμηθούμε ότι ακόμη και σε περιόδους σύγκρουσης, οι άνθρωποι ήταν σε θέση να επιλέξουν τη συμπόνια και να βοηθήσουν ο ένας τον άλλον.
Γιατί μια τουρκοκυπριακή εφημερίδα ζητά από Ελληνοκύπριους να μοιραστούν προσωπικές μνήμες που αφορούν τη σύγκρουση;
Μπορώ να σας δώσω πολλούς λόγους. Καταρχάς, η σειρά αφορά την ανάμνηση όχι μόνο όσων μας χώρισαν αλλά και της ανθρωπιάς, της αλληλεγγύης και της καλοσύνης που υπήρχαν μεταξύ μας. Μέσα από προσωπικές ιστορίες αλληλεγγύης, θέλουμε να δείξουμε την ανθρώπινη πλευρά της σύγκρουσης και να αναδείξουμε το καλό που έκαναν οι άνθρωποι ο ένας για τον άλλον, εκατέρωθεν της διαχωριστικής γραμμής. Θέλουμε να παρουσιάσουμε τους Ελληνοκύπριους όχι απλώς ως τον πολιτικό «άλλον» αλλά ως συμπατριώτες Κυπρίους που, όπως κι εμείς, βίωσαν φόβο, απώλεια, εκτοπισμό και πένθος. Αντί να ρωτάμε «Ποιος είχε δίκιο;» ή «Ποιος το ξεκίνησε;», στόχος μας είναι να επικεντρωθούμε στους απλούς ανθρώπους και στις πράξεις που συνέδεσαν τις δύο κοινότητες, αναγνωρίζοντας παράλληλα ότι δεν υπάρχει μία και μοναδική, καθολικά κοινή κυπριακή μνήμη της σύγκρουσης. Πιστεύουμε επίσης ότι η ανάδειξη αυτών των ιστοριών μπορεί να δημιουργήσει ενσυναίσθηση και να συμβάλει στη συμφιλίωση και τη συνύπαρξη. Ταυτόχρονα, θέλουμε να διαφυλάξουμε αυτές τις προσωπικές μνήμες πριν χαθούν και να βοηθήσουμε να καλυφθούν κενά στο ιστορικό αρχείο.
Ο ρόλος των ΜΜΕ
Ποιος ο ρόλος του Τύπου, διαχρονικά, σε ό,τι αφορά το Κυπριακό;
Όλα αυτά τα χρόνια, τόσο ο τουρκοκυπριακός όσο και ο ελληνοκυπριακός Τύπος έχουν διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση του τρόπου με τον οποίον κάθε κοινότητα αντιλαμβάνεται το Κυπριακό. Όπως και οι πολιτικές αφηγήσεις της εποχής, τα μέσα ενημέρωσης συχνά αντανακλούσαν και ενίσχυαν τη διαίρεση μεταξύ των δύο κοινοτήτων, ιδιαίτερα παρουσιάζοντας την άλλη πλευρά μέσα από ένα εθνικό ή, ορισμένες φορές, εχθρικό πρίσμα. Ωστόσο, παρ' όλο που, όχι στον βαθμό που ανέφερα πιο πάνω, ορισμένα έντυπα έχουν επίσης προσφέρει χώρο σε εναλλακτικές φωνές και ιστορίες που αμφισβητούν αυτές τις κυρίαρχες αφηγήσεις. Η σειρά των συνεντεύξεών μας αποτελεί μία προσπάθεια να κάνουμε το δεύτερο.
Κοινωνική μνήμη
Πώς θα θέλατε να εξελιχθεί αυτή η πρωτοβουλία;
Θα ήθελα η σειρά να συνεχιστεί, προσεγγίζοντας περισσότερους ανθρώπους και από τις δύο κοινότητες και φέρνοντας στο φως περισσότερες ιστορίες που σε μεγάλο βαθμό έχουν μείνει ανείπωτες. Ελπίζω αυτές οι ιστορίες να μπορέσουν να αποτελέσουν μέρος μιας ευρύτερης δημόσιας μνήμης της Κύπρου -μιας μνήμης που δεν αγνοεί τη σύγκρουση ή την οδυνηρή ιστορία της αλλά θυμάται επίσης την αλληλεγγύη που υπήρχε παράλληλα με αυτήν.
Προς Ελληνοκύπριους
Υπάρχει κάποιο μήνυμα που θα θέλατε να στείλετε στους Ελληνοκύπριους που θα διαβάσουν αυτή τη συνέντευξη;
Θα έλεγα απλώς ότι ακούμε. Αυτές οι ιστορίες έχουν σημασία για εμάς και θέλουμε να τις ακούσουμε -όχι για να αμφισβητήσουμε ή να κρίνουμε την εμπειρία κανενός αλλά για να την κατανοήσουμε και να τη θυμόμαστε. Ελπίζω οι Ελληνοκύπριοι να αισθανθούν ότι μπορούν να μοιραστούν αυτές τις αναμνήσεις μαζί μας. Μερικές φορές, η δημόσια αφήγηση αυτών των ιστοριών μπορεί να είναι δύσκολη, ιδιαίτερα όταν δεν ταιριάζουν με την κυρίαρχη αφήγηση. Πιστεύω, όμως, ότι αποτελούν σημαντικό μέρος της κοινής μας ιστορίας. Τελικά, ελπίζω αυτή η σειρά να μας υπενθυμίσει ότι, παράλληλα με όλα όσα μας χώρισαν, υπήρχαν επίσης άνθρωποι που βοήθησαν, προστάτευσαν και νοιάστηκαν ο ένας για τον άλλον.
