Το δημοσίευμα χθες στην ιστοσελίδα του «ΠΟΛΙΤΗ » ότι με βάση έρευνα του Ρώσου ερευνητή και συγγραφέα του βιβλίου «Ρώσοι πράκτορες επιρροής στη Γερμανία» και σχετικής έρευνας για τη δράση των ρωσικών μυστικών υπηρεσιών στην Κύπρο, Ντμίτρι Χμελνίτσκι, ο αποβιώσας εντός της ρωσικής πρεσβείας στη Λευκωσία, Αλεξέι Παπόφ, (φερόμενος ότι διέπραξε αυτοχειρία) ήταν πράκτορας της ρωσικής στρατιωτικής κατασκοπευτικής υπηρεσίας (GRU). Με βάση τους ισχυρισμούς του ερευνητή, η όλη υπόθεση φαίνεται να έχει σοβαρές προεκτάσεις και υπάρχει πιθανότητα παραβίασης διεθνών συμβάσεων εκ μέρους των Ρώσων. Οι ισχυρισμοί περί GRU και απόπειρας διαφυγής αποδίδονται ρητά στον ερευνητή και δεν αποτελούν επίσημα πορίσματα, ωστόσο εγείρουν εύλογα ερωτήματα που καθιστούν επιτακτική τη θεσμική διερεύνηση.
Με βάση δηλώσεις του Ρώσου ερευνητή στην δημοσιογραφική πλατφόρμα «Echo», ο Ρώσος διπλωμάτης που βρέθηκε νεκρός στην Κύπρο, ήταν ο τρίτος γραμματέας της ρωσικής πρεσβείας, σύμφωνα με στοιχεία του διπλωματικού καταλόγου της Κυπριακής Δημοκρατίας. Με φόντο δε τους ισχυρισμούς του Ρώσου ερευνητή υπάρχει πιθανότητα ο αποβιώσας να είχε αποπειραθεί να διαφύγει. Επί τούτου δεν υπάρχουν φυσικά επίσημα πορίσματα. Ωστόσο εγείρουν εύλογα ερωτήματα που καθιστούν επιτακτική τη θεσμική διερεύνηση. «Αν η αιτία της αυτοκτονίας ήταν καθαρά προσωπική, δεν είναι σαφές γιατί η πρεσβεία απέκρυψε τον θάνατό του για τόσες ημέρες. Αυτό σημαίνει ότι υπήρχε κάτι που τους έφερε σε εξαιρετικά δύσκολη θέση και επί τέσσερις ημέρες διεξάγονταν διαβουλεύσεις με τη Μόσχα. Δεν αποκλείω το ενδεχόμενο να προετοίμαζε διαφυγή, η οποία αποκαλύφθηκε και «αποτράπηκε» — κάτι απολύτως σύνηθες για τις σοβιετικές και ρωσικές μυστικές υπηρεσίες», εκτιμά ο Χμελνίτσκι.
Διεθνείς συμβάσεις
Θα πρέπει να σημειωθεί πως αναζητώντας τις συμβάσεις για τις υποχρεώσεις, μέσα από τις διπλωματικές σχέσεις, προκύπτουν πολύ ενδιαφέροντα στοιχεία τα οποία ανοίγουν αρκετά τις συζητήσεις επί του συγκεκριμένου θέματος και την ανάγκη περαιτέρω διερεύνησης. Οι υποχρεώσεις με βάση τη Σύμβαση για τη Βιέννη (1961) είναι σαφείς και εύγλωττες
1. Το απαραβίαστο
Η Σύμβαση της Βιέννης περί Διπλωματικών Σχέσεων κατοχυρώνει μεν το απαραβίαστο των διπλωματικών εγκαταστάσεων (άρθρο 22), δεν παρέχει όμως απεριόριστη ασυλία έναντι υποχρεώσεων συνεργασίας σε περιπτώσεις σοβαρών περιστατικών, ιδίως όταν αυτά αφορούν αιφνίδιο θάνατο εντός διπλωματικής αποστολής. Η καθυστέρηση ανακοίνωσης του θανάτου, όπως και η άρνηση πρόσβασης των κυπριακών αρχών, αλλά και η μη παράδοση κρίσιμων στοιχείων (π.χ. σημείωμα), δεν συνιστούν αυτομάτως παραβίαση της Σύμβασης, αλλά αντίκεινται στο πνεύμα καλής πίστης (good faith) που τη διέπει και υπονομεύουν τη λειτουργική ισορροπία μεταξύ ασυλίας και ευθύνης. Η διπλωματική ασυλία δεν νομιμοποιεί απόκρυψη πραγματικών περιστατικών όταν τίθεται ζήτημα δημόσιας τάξης ή ασφάλειας του κράτους υποδοχής.
2. Κατάχρηση διπλωματικού καθεστώτος
Εφόσον επιβεβαιωθεί ότι ο αποβιώσας διπλωμάτης δεν ασκούσε κατ’ ουσίαν διπλωματικά καθήκοντα, αλλά υπηρετούσε ενεργά σε στρατιωτική υπηρεσία πληροφοριών (GRU), τότε εγείρεται σοβαρό ζήτημα κατάχρησης διπλωματικού καθεστώτος κατά παράβαση του άρθρου 3 της Σύμβασης της Βιέννης (ορισμός διπλωματικών λειτουργιών) και της αρχής της μη επέμβασης στις εσωτερικές υποθέσεις του κράτους υποδοχής. Η συστηματική χρήση διπλωματικών αποστολών ως κέντρων πληροφοριών συνιστά κατάχρηση δικαιώματος (abus de droit) κατά το διεθνές δίκαιο.
3. Υποχρεώσεις της ΚΔ ως μέλος της ΕΕ
Η Κύπρος, ως κράτος μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, φέρει αυξημένη υποχρέωση προστασίας της δημόσιας τάξης, της ασφάλειας και της θεσμικής ακεραιότητας της Ένωσης, ιδίως ενόψει της συμμετοχής της σε κοινές πολιτικές ασφάλειας (ΚΕΠΠΑ), της καταπολέμησης υβριδικών απειλών και ξένης χειραγώγησης. Η ύπαρξη σοβαρών ενδείξεων ότι διπλωματική αποστολή τρίτης χώρας δρα κατασκοπευτικά παρεμβαίνει στο πολιτικό ή θεσμικό περιβάλλον, ή αποκρύπτει κρίσιμα γεγονότα, ενεργοποιεί το δικαίωμα και ενίοτε την υποχρέωση του κράτους υποδοχής να προβεί σε κήρυξη προσώπων ως persona non grata (άρθρο 9 Σύμβασης Βιέννης), περιορισμό δραστηριοτήτων της αποστολής και ενημέρωση ευρωπαϊκών και συμμαχικών θεσμών.
4. Δικαίωμα στη διαφάνεια και αποτελεσματική διερεύνηση
Κατά τη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, το κράτος έχει θετική υποχρέωση αποτελεσματικής διερεύνησης αιφνιδίων ή ύποπτων θανάτων, ακόμη και όταν εμπλέκονται τρίτα κράτη ή πρόσωπα με ασυλία. Η πλήρης αδυναμία πρόσβασης σε βασικά αποδεικτικά στοιχεία περιορίζει την άσκηση της κυριαρχίας, δημιουργεί εύλογες υπόνοιες συγκάλυψης, ενώ πλήττει την εμπιστοσύνη στη διεθνή έννομη τάξη.
5. Υβριδικές απειλές και νομική ευθύνη
Η υπόθεση εντάσσεται στο πλαίσιο υβριδικών απειλών, όπως αυτές αναγνωρίζονται επισήμως από την ΕΕ και το ΝΑΤΟ, δηλαδή συνδυασμός διπλωματίας, πληροφοριών, επιρροής και θεσμικής ασάφειας. Νομικά, ο υβριδικός χαρακτήρας δεν αίρει την ευθύνη, αλλά επιβάλλει αυξημένη εγρήγορση, απαιτεί θεσμική διαφάνεια και καθιστά επιτακτική τη διεθνή συνεργασία.
Θεσμική διερεύνηση
Η υπόθεση δεν αφορά απλώς έναν ατομικό θάνατο, αλλά αγγίζει τα όρια της κατάχρησης διπλωματικής ασυλίας, της κρατικής κυριαρχίας και της ευρωπαϊκής ασφάλειας. Η νομική απάντηση δεν μπορεί να είναι σιωπή ή διπλωματική αμηχανία, αλλά θεσμική διερεύνηση, πολιτική εγρήγορση και σαφή οριοθέτηση της έννοιας της διπλωματίας έναντι της κατασκοπείας.
Με βάση τα όσα αναφέρει ο Ρώσος ερευνητής στις δηλώσεις του, οι ρωσικές πρεσβείες ανέκαθεν λειτουργούσαν περισσότερο ως κέντρα πληροφοριών παρά ως κλασικές διπλωματικές αποστολές, ενώ σήμερα, που η διπλωματία «έχει περιοριστεί στο απόλυτο ελάχιστο», η κατασκοπεία είναι «σχεδόν το μόνο αντικείμενο της δραστηριότητάς τους».
«Μόνο συμβούλους —θέσεις επιπέδου συνταγματάρχη— η ρωσική πρεσβεία στην Κύπρο διαθέτει αυτή τη στιγμή οκτώ, χωρίς να υπολογίζουμε τους πρώτους, δεύτερους και τρίτους γραμματείς», σημειώνει ο Χμελνίτσκι. Η καθυστέρηση τεσσάρων ημερών στην ανακοίνωση του θανάτου, η μη συνεργασία με τις κυπριακές αρχές και η μη παράδοση του σημειώματος αυτοκτονίας συνιστούν σοβαρή απόκλιση από τη συνήθη διπλωματική πρακτική. Ακόμη και με βάση τη Σύμβαση της Βιέννης αποτελούν θεσμική ανωμαλία.
Η περιγραφή της στελέχωσης της πρεσβείας (υπερπληθώρα «συμβούλων» υψηλού βαθμού) ενισχύει την πάγια εκτίμηση δυτικών υπηρεσιών ότι πολλές ρωσικές αποστολές λειτουργούν πρωτίστως ως κόμβοι πληροφοριών και όχι ως διπλωματία. Το περιστατικό εντάσσεται σε ένα ευρύτερο πλαίσιο υβριδικών πρακτικών, όπου η διάκριση μεταξύ διπλωματίας, κατασκοπείας και πολιτικής επιρροής είναι σκόπιμα θολή.
