Τις μεγάλες προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι Κύπριοι φοιτητές σε δημόσια και ιδιωτικά ιδρύματα, στην Κύπρο, αλλά και την ανάγκη και τους τρόπους αναβάθμισης της συνολικής φοιτητικής εμπειρίας που αφορά και τις δεκάδες χιλιάδες ξένους φοιτητές στη χώρα μας, συζητάμε με τον πρόεδρο της Παγκύπριας Ομοσπονδίας Φοιτητικών Ενώσεων (ΠΟΦΕΝ), Κωνσταντίνο Καρσερά. Όπως επισημαίνει, μία από τις μεγαλύτερες πιέσεις για τους φοιτητές και τις οικογένειές τους είναι η στέγαση. «Αποτελεί δομικό πρόβλημα κοινωνικής πολιτικής και, αν δεν αντιμετωπιστεί με σχέδιο και θεσμική συνέπεια, θα συνεχίσει να λειτουργεί ως εμπόδιο στην ισότιμη πρόσβαση στην Ανώτατη Εκπαίδευση», επισημαίνει.
Τα ζητήματα ισονομίας, προσθέτει, επεκτείνονται και σε σχέση με το ύψος της φοιτητικής χορηγίας και της πρόσβασης στον υλικοτεχνικό εξοπλισμό. Είναι για αυτό που «απαιτείται θεσμική αναβάθμιση και εθνική στρατηγική ώστε όλοι οι φοιτητές, ανεξαρτήτως ιδρύματος ή οικονομικής κατάστασης, να έχουν πραγματικά ίσες ευκαιρίες στην εκπαιδευτική διαδικασία». Όσον αφορά στον Φορέα Κοινωνικής Στήριξης, η ΠΟΦΕΝ, εξηγεί, δεν πιστεύει στην κατάργησή του «αλλά στη ριζική αναμόρφωση και ενδυνάμωσή του, ώστε να επιτελεί τον κοινωνικό του ρόλο με αξιοπιστία και πλήρη διαφάνεια», συμπληρωματικά πάντοτε με την κοινωνική πολιτική του κράτους.
Σύμφωνα με τον Κωνσταντίνο Καρσερά, μπορεί η Κύπρος να διαθέτει ένα ισχυρό ακαδημαϊκό δυναμικό, ωστόσο οι υποστηρικτικές υποδομές της φοιτητικής ζωής δεν έχουν αναπτυχθεί στον ίδιο ρυθμό.
Αυξημένο κόστος ζωής
Ποια είναι τα σημαντικότερα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι φοιτητές μας σήμερα;
Τα προβλήματα συνδέονται άμεσα με το αυξημένο κόστος ζωής και σπουδών. Η στεγαστική κρίση, τα υψηλά ενοίκια, το κόστος μετακίνησης και βασικών αγαθών δημιουργούν σοβαρές πιέσεις στην καθημερινότητα των φοιτητών και των οικογενειών τους. Παράλληλα, υπάρχει έντονο το ζήτημα φοιτητικής μέριμνας και κοινωνικής στήριξης, τόσο ως προς τα επιδόματα όσο και ως προς την ισότιμη πρόσβαση σε παροχές, ιδιαίτερα για φοιτητές ιδιωτικών ιδρυμάτων και φοιτητές του εξωτερικού. Σε ακαδημαϊκό επίπεδο καταγράφονται προβλήματα που αφορούν τη σύνδεση των σπουδών με την αγορά εργασίας, την πρακτική άσκηση αλλά και την ανασφάλεια για την επαγγελματική αποκατάσταση μετά το πτυχίο. Για τους φοιτητές του εξωτερικού, προστίθενται ζητήματα γραφειοκρατίας, αναγνώρισης τίτλων σπουδών, καθυστερήσεων σε επιδόματα και δυσκολιών στη θεσμική επικοινωνία με το κυπριακό κράτος. Το ζητούμενο για εμάς δεν είναι αποσπασματικές λύσεις αλλά μια ολοκληρωμένη φοιτητική πολιτική που να αντιμετωπίζει τον φοιτητή ως ενεργό πολίτη και επένδυση για το μέλλον της χώρας.
Πιέσεις και αποκλεισμός
Οι ανάγκες στέγασης των φοιτητών καλύπτονται;
Βρισκόμαστε σε μια ιδιαίτερα πιεστική κατάσταση. Η ραγδαία αύξηση των ενοικίων σε όλες τις πόλεις, Λευκωσία, Λεμεσό, Λάρνακα και Πάφο, σε συνδυασμό με τον περιορισμένο αριθμό φοιτητικών κλινών, έχει καταστήσει τη στέγη έναν από τους βασικότερους παράγοντες οικονομικής ασφυξίας για τους φοιτητές και τις οικογένειές τους. Οι υφιστάμενες φοιτητικές εστίες δεν καλύπτουν τις πραγματικές ανάγκες. Η προσφορά είναι περιορισμένη σε σχέση με τη ζήτηση, με αποτέλεσμα η πλειονότητα των φοιτητών να στρέφεται στην ιδιωτική αγορά ενοικίων, όπου οι τιμές συχνά είναι δυσανάλογες με τα εισοδήματα των οικογενειών. Η ΠΟΦΕΝ θεωρεί ότι η λύση δεν μπορεί να είναι αποσπασματική. Απαιτείται ολοκληρωμένη στεγαστική πολιτική για τους φοιτητές, με κεντρικό άξονα τη δημιουργία και επέκταση φοιτητικών εστιών. Προτείνουμε συνεργασίες μεταξύ κράτους, πανεπιστημίων, τοπικών Αρχών και ιδιωτών, αξιοποίηση κρατικής γης μέσω του ΚΟΑΓ αλλά και παροχή κινήτρων σε ιδιώτες για ανάπτυξη φοιτητικών καταλυμάτων, ώστε να αυξηθεί η προσφορά και να μειωθεί η πίεση στα ενοίκια. Παράλληλα, χρειάζονται συμπληρωματικά μέτρα, όπως επιδότηση ενοικίου, ενίσχυση της δημόσιας συγκοινωνίας ώστε να καθίστανται βιώσιμες πιο απομακρυσμένες περιοχές και ελαφρύνσεις στο καθημερινό κόστος διαβίωσης των φοιτητών.
Εστίες Παν. Κύπρου
Εδώ και χρόνια γίνεται μια συζήτηση σχετικά με την επέκταση των εστιών του Παν. Κύπρου, ένα έργο, όμως, που καθυστερεί.
Πρόκειται για ένα έργο που αναγνωρίζεται εδώ και χρόνια ως αναγκαίο αλλά παραμένει σε εκκρεμότητα, την ώρα που οι ανάγκες αυξάνονται και τα ενοίκια εκτοξεύονται. Από πλευράς μας έχουμε θέσει το ζήτημα επανειλημμένα και θεσμικά ενώπιον όλων των αρμόδιων φορέων: Του Πανεπιστημίου, του Υπουργείου Παιδείας, του Υπουργείου Οικονομικών και της Βουλής, ζητώντας σαφή χρονοδιαγράμματα και δεσμεύσεις. Παράλληλα, καταθέτουμε συγκεκριμένες και ρεαλιστικές προτάσεις, όπως η επιτάχυνση των διαδικασιών μέσω συμπράξεων δημόσιου και ιδιωτικού τομέα, η αξιοποίηση κρατικής γης και ευρωπαϊκών κονδυλίων αλλά και η ένταξη των φοιτητικών εστιών σε έναν ευρύτερο εθνικό σχεδιασμό στεγαστικής πολιτικής. Η πίεση που ασκούμε είναι συνεχής, τεκμηριωμένη και θεσμική, γιατί θεωρούμε ότι η φοιτητική στέγη δεν είναι πολυτέλεια αλλά βασική προϋπόθεση ισότιμης πρόσβασης στην Ανώτατη Εκπαίδευση. Αυτό που ζητούμε σήμερα είναι σαφή πολιτική βούληση και συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα.
Φοιτητική χορηγία
Τελικά πόσα στοιχίζει σήμερα ένας φοιτητής;
Από πλευράς διαβίωσης, τα στοιχεία δείχνουν ότι τα μηνιαία έξοδα ενός φοιτητή στην Κύπρο, συμπεριλαμβανομένου ενοικίου, φαγητού, μετακινήσεων και άλλων βασικών αναγκών, κυμαίνονται περίπου μεταξύ €700 και €1.000 κατά μέσο όρο, ανάλογα με την πόλη και τον τρόπο ζωής. Υπάρχουν, όμως, και αναφορές που δείχνουν ότι στην πράξη αυτό το κόστος μπορεί να είναι πολύ υψηλότερο, ακόμη και περίπου €1.600 τον μήνα, όταν συμπεριληφθούν όλες οι δαπάνες, ειδικά όπου τα ενοίκια είναι πάνω από τον μέσο όρο...
Η φοιτητική χορηγία ανταποκρίνεται στις πραγματικές ανάγκες των φοιτητών;
Σίγουρα, όχι. Το εισοδηματικό όριο των €59.000 και τα υφιστάμενα ποσά παραμένουν ουσιαστικά αμετάβλητα εδώ και πάνω από 13 χρόνια, την ώρα που τα έξοδα σπουδών και διαβίωσης έχουν αυξηθεί δραματικά. Το αποτέλεσμα είναι ότι μεγάλο μέρος της μεσαίας τάξης αποκλείεται οριακά, παρότι αδυνατεί να καλύψει τις σύγχρονες φοιτητικές δαπάνες, ενώ παράλληλα το 2024 έμειναν €8 εκατ. αδιάθετα, γεγονός που δείχνει ότι το σύστημα δεν λειτουργεί με κοινωνική στόχευση. Ως ΠΟΦΕΝ θεωρούμε ότι απαιτείται δομική αναθεώρηση: Αύξηση και κλιμάκωση των εισοδηματικών ορίων με βάση τον πληθωρισμό, πιο δίκαιη αποτίμηση της περιουσίας, αποφυγή απότομων αποκλεισμών για μικρές διαφορές εισοδήματος και σύνδεση της χορηγίας με τον Δείκτη Τιμών Καταναλωτή, ώστε να προσαρμόζεται αυτόματα κάθε χρόνο. Παράλληλα, χρειάζονται στοχευμένες πρόνοιες για οικογένειες με περισσότερα από ένα παιδιά που σπουδάζουν, για πρωτοετείς φοιτητές με αυξημένα έξοδα εγκατάστασης, για μεταπτυχιακούς φοιτητές που είναι οικονομικά ανεξάρτητοι αλλά και για περιπτώσεις φοιτητών ιδιωτικών πανεπιστημίων που κινδυνεύουν να μην παραλάβουν το πτυχίο τους λόγω οικονομικής αδυναμίας. Η φοιτητική χορηγία πρέπει να μετατραπεί από έναν στατικό μηχανισμό σε ένα σύγχρονο, ευέλικτο και κοινωνικά δίκαιο εργαλείο, που να ανταποκρίνεται στη σημερινή πραγματικότητα και να αντιμετωπίζει τον φοιτητή ως επένδυση για το μέλλον της χώρας.
Θωράκιση Φορέα
Με αφορμή το videogate, θεωρείτε αναγκαία την ύπαρξη του Φορέα Κοινωνικής Στήριξης φοιτητών;
Το σκάνδαλο ανέδειξε εύλογα ζητήματα διαφάνειας, ελέγχου και λογοδοσίας, τα οποία οφείλουμε να αντιμετωπίσουμε σοβαρά και θεσμικά. Ωστόσο, είναι σημαντικό να διαχωρίσουμε τις παθογένειες στη λειτουργία από την ουσία και τον ρόλο ενός θεσμού. Η θέση μας είναι ξεκάθαρη: Η ύπαρξη του Ανεξάρτητου Φορέα Κοινωνικής Στήριξης είναι αναγκαία, ιδιαίτερα σε μια περίοδο αυξημένου κόστους ζωής και σπουδών. Η κρατική στήριξη προς φοιτητές για δίδακτρα και ενοίκια δεν μπορεί να καταργηθεί ή να απαξιωθεί λόγω σκανδάλων, αντίθετα, πρέπει να θωρακιστεί θεσμικά. Εκεί που οφείλει να δοθεί έμφαση είναι στον σαφή καθορισμό κριτηρίων, στους αποτελεσματικούς ελέγχους και στη δημόσια λογοδοσία. Ένας ανεξάρτητος φορέας, όταν λειτουργεί σωστά, μπορεί να διασφαλίσει αντικειμενικότητα, κοινωνική δικαιοσύνη και ίση μεταχείριση των φοιτητών, χωρίς πολιτικές ή άλλες παρεμβάσεις.
Και το κράτος πρόνοιας πού στέκει σε όλο αυτό το σκηνικό;
Η κοινωνική πολιτική είναι και παραμένει θεμελιώδης ευθύνη του κράτους. Ο ρόλος ενός ανεξάρτητου φορέα οφείλει να είναι συμπληρωματικός και στοχευμένος, όχι υποκατάστατο των κρατικών υποχρεώσεων. Αυτό που χρειάζεται τώρα είναι μια καθαρή θεσμική αποσαφήνιση ρόλων. Το κράτος οφείλει να χαράσσει την πολιτική, να εξασφαλίζει επαρκείς πόρους και να εγγυάται την καθολική κοινωνική προστασία των φοιτητών. Ο φορέας, από την άλλη, πρέπει να λειτουργεί ως εργαλείο εφαρμογής με αυστηρά, διαφανή και κοινωνικά δίκαια κριτήρια. Συνεπώς, το ζητούμενο σήμερα δεν είναι ούτε η κατάργηση ούτε η άκριτη διατήρηση αλλά η επανατοποθέτηση του Φορέα μέσα σε ένα σύγχρονο, αξιόπιστο και λειτουργικό πλαίσιο φοιτητικής κοινωνικής πολιτικής.
Πρόσβαση σε εξοπλισμό
Τι συμβαίνει με τον υλικοτεχνικό εξοπλισμό; Βρισκόμαστε σε ένα ικανοποιητικό επίπεδο;
Η εικόνα στον υλικοτεχνικό εξοπλισμό των πανεπιστημίων μας είναι μεικτή. Υπάρχουν τμήματα και ιδρύματα που έχουν κάνει βήματα προόδου σε υποδομές και ψηφιακά εργαλεία, όμως συνολικά δεν μπορούμε να πούμε ότι βρισκόμαστε σε ένα πλήρως ικανοποιητικό και ισότιμο επίπεδο. Οι ανισότητες μεταξύ σχολών αλλά και μεταξύ δημόσιων και ιδιωτικών ιδρυμάτων παραμένουν αισθητές. Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα αφορά την πρόσβαση σε διδακτικά συγγράμματα και εκπαιδευτικό υλικό, όπου σήμερα το κόστος μεταφέρεται σε μεγάλο βαθμό στους ίδιους τους φοιτητές. Αυτό δημιουργεί οικονομικούς φραγμούς και ανισότητες στην εκπαιδευτική διαδικασία, κάτι που δεν συνάδει με μια σύγχρονη, δημόσια και ποιοτική Ανώτατη Εκπαίδευση. Για τον λόγο αυτόν, ως ΠΟΦΕΝ, έχουμε υιοθετήσει την πρόταση για ίδρυση Υπηρεσίας Φοιτητικών Βιβλίων, με στόχο τη δωρεάν ή μειωμένου κόστους παροχή συγγραμμάτων σε όλους τους φοιτητές, μέσω κεντρικής εποπτείας από τις πανεπιστημιακές βιβλιοθήκες και ψηφιακής πλατφόρμας. Η πρόταση αυτή ενισχύει την ισότητα πρόσβασης στη γνώση, μειώνει το οικονομικό βάρος στις οικογένειες και προάγει την επαναχρησιμοποίηση και τη βιωσιμότητα. Παράλληλα, θεωρούμε ότι ο υλικοτεχνικός εξοπλισμός δεν εξαντλείται στα βιβλία. Απαιτούνται σταθερές επενδύσεις σε εργαστήρια, βιβλιοθήκες, στολές, εξοπλισμό, ψηφιακές υποδομές και σύγχρονα μέσα διδασκαλίας, με ενιαίο εθνικό σχεδιασμό και όχι αποσπασματικές παρεμβάσεις.
Δημόσιες συγκοινωνίες
Την τελευταία δεκαετία η Τριτοβάθμια Εκπαίδευση αναπτύχθηκε ραγδαία τόσο σε αριθμό ιδρυμάτων όσο και σε φοιτητικό πληθυσμό. Είναι η χώρα φιλική προς τους φοιτητές;
Η ανάπτυξη που περιγράφετε δεν συνοδεύτηκε στον ίδιο βαθμό από την αναγκαία αναβάθμιση των υποδομών που στηρίζουν τη συνολική φοιτητική εμπειρία. Έχουν γίνει βήματα για να καταστεί η χώρα ελκυστικός ακαδημαϊκός προορισμός, όμως δεν μπορεί ακόμη να χαρακτηριστεί πλήρως φιλική προς τους φοιτητές, ιδιαίτερα ως προς την καθημερινότητα, τη μετακίνηση και την πρόσβαση στις πανεπιστημιουπόλεις. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι δημόσιες συγκοινωνίες, οι οποίες παραμένουν ανεπαρκώς προσαρμοσμένες στις ανάγκες της φοιτητικής ζωής, τόσο σε συχνότητα όσο και σε ωράρια και γεωγραφική κάλυψη. Η ΠΟΦΕΝ θεωρεί ότι η πρόσβαση στα πανεπιστήμια μέσω αξιόπιστων, οικονομικά προσιτών και ασφαλών Μέσων Μαζικής Μεταφοράς αποτελεί βασική προϋπόθεση κοινωνικής ισότητας και ουσιαστικής συμμετοχής των φοιτητών στην ακαδημαϊκή και κοινωνική ζωή. Για αυτό προτείνεται ένα ολοκληρωμένο πλέγμα παρεμβάσεων: Ενισχυμένες φοιτητικές εκπτώσεις, ειδικά πανεπιστημιακά δρομολόγια, νυχτερινές γραμμές, ψηφιακή φοιτητική ταυτότητα συνδεδεμένη με τις μεταφορές, καθώς και πολιτικές βιώσιμης κινητικότητας όπως Park & Ride και ποδηλατικές υποδομές.
