Μελέτη, που χρηματοδοτήθηκε από την ΕΕ, δείχνει ότι η δικοινοτική συνεργασία έχει βελτιώσει την καθημερινή ζωή χιλιάδων Κυπρίων αλλά η έλλειψη διαφάνειας, οι ασαφείς εντολές, οι πολιτικές παρεμβάσεις και η αποτυχία να συνεργαστούν ουσιαστικά με την κοινωνία των πολιτών υπονομεύουν τον μακροπρόθεσμο αντίκτυπό τους. Εδώ και 18 χρόνια, οι Ελληνοκύπριοι και οι Τουρκοκύπριοι συνεργάζονται χωρίς ευρεία δημόσια προβολή για την επίλυση ορισμένων από τα πιο πρακτικά και ευαίσθητα προβλήματα του νησιού. Από την καταπολέμηση των κουνουπιών που μεταδίδουν ασθένειες έως την αποκατάσταση εκκλησιών και τζαμιών, τον συντονισμό του αστυνομικού έργου και τη διατήρηση της λειτουργίας του ηλεκτρικού δικτύου, ορισμένες από τις Δικοινοτικές Τεχνικές Επιτροπές έχουν επιτύχει αθόρυβα ουσιαστικά αποτελέσματα που οι περισσότεροι Κύπριοι θεωρούν δεδομένα.
Μια έκθεση του Διεπιστημονικού Κέντρου για το Δίκαιο, τις Εναλλακτικές και Καινοτόμες Μεθόδους (ICLAIM) και της Πλατφόρμας για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα παρουσίασε μια ολοκληρωμένη αξιολόγηση του τρόπου λειτουργίας αυτών των Τεχνικών Επιτροπών, στο πλαίσιο ενός τριετούς προγράμματος που χρηματοδοτείται από την ΕΕ, με τίτλο «InPeace: Inclusive Peacebuilding» (Ειρήνη: Οικοδόμηση Ειρήνης χωρίς αποκλεισμούς).
Η συντονίστρια του προγράμματος, δρ Νάσια Χατζηγεωργίου, παρουσίασε τα ευρήματα αυτή την εβδομάδα, επισημαίνοντας ότι ελάχιστα είναι γνωστά στο κοινό για τις επιτροπές, τις δραστηριότητές τους ή τα μέλη τους. Η έρευνα περιελάμβανε συνεντεύξεις με τρέχοντα και πρώην μέλη των επιτροπών, εκπροσώπους διεθνών οργανισμών και της κοινωνίας των πολιτών.
Από εννέα σε 13
Οι Δικοινοτικές Τεχνικές Επιτροπές δημιουργήθηκαν το 2008 από τους Χριστόφια και Ταλάτ με στόχο να αντιμετωπίσουν ζητήματα που επηρεάζουν την καθημερινή ζωή των πολιτών, ενθαρρύνοντας και διευκολύνοντας τη μεγαλύτερη αλληλεπίδραση και κατανόηση μεταξύ των δύο κοινοτήτων. Ξεκίνησαν με εννέα επιτροπές: Ραδιοτηλεόραση και Τηλεπικοινωνίες, Πολιτιστική Κληρονομιά, Εγκληματικότητα και Ποινικά Θέματα, Οικονομικά και Εμπορικά Θέματα, Περιβάλλον, Υγεία, Διαχείριση Κρίσεων, Διευκόλυνση Διελεύσεων και Ανθρωπιστικά Θέματα. Το 2015, οι Αναστασιάδης και Ακιντζί συμφώνησαν ότι υπήρχε ανάγκη συνεργασίας σε τρεις ακόμη θεματικούς τομείς: Πολιτισμός, Ισότητα των Φύλων και Εκπαίδευση. Πέρυσι, ο Αναστασιάδης και ο Ερσίν Τατάρ συνέστησαν μια 13η Επιτροπή, για τη Νεολαία.
Έλλειψη εμπιστοσύνης
Η Χατζηγεωργίου σημειώνει ότι η γενική αποστολή των επιτροπών ήταν να αντιμετωπίζουν καθημερινά πρακτικά ζητήματα και να οικοδομούν την εμπιστοσύνη μεταξύ των δύο κοινοτήτων. «Ορισμένες επιτροπές έκαναν πολύ καλή δουλειά στο πρώτο μέρος της αποστολής τους αλλά σχεδόν όλες, εκτός από την Τεχνική Επιτροπή για την Πολιτιστική Κληρονομιά, έκαναν πολύ κακή δουλειά στο δεύτερο κομμάτι», είπε. Η συντονίστρια αμφισβήτησε την ανάγκη για μυστικότητα στις επιτροπές, σημειώνοντας ότι υπάρχει σαφής νομική βάση για τη συμμετοχή χωρίς αναγνώριση, η οποία επιτρέπει τη συνεργασία μεταξύ de facto και de jure οντοτήτων. Ακόμη και τα διεθνή δικαστήρια έχουν επισημάνει την ανάγκη συνεργασίας των δύο κοινοτήτων, χωρίς αυτό να σημαίνει αναγνώριση. «Υπάρχει ένας μηχανισμός για αυτό αλλά είναι πιο εύκολο να πούμε ότι δεν συνεργαζόμαστε», είπε η Χατζηγεωργίου.
Πώς λειτουργούν
Σύμφωνα με την έκθεση, κάθε ηγέτης ορίζει έναν συμπρόεδρο και περίπου ίσο αριθμό μελών από κάθε κοινότητα, τα οποία ενεργούν ως εθελοντές. Ορισμένες επιτροπές συνεδριάζουν τακτικά άλλες σπάνια. Οι συμπρόεδροι και τα μέλη (περίπου 200 συνολικά) ενεργούν εθελοντικά και σχεδόν στις περισσότερες επιτροπές δεν αμείβονται. Σε αυτές υπάρχουν μέλη από διάφορους χώρους: Την κοινωνία των πολιτών, δημόσιοι υπάλληλοι, εν ενεργεία ή και συνταξιούχοι. Δεν υπάρχει νομικό καθεστώς στις επιτροπές, προϋπολογισμός ή διαδικαστικοί κανόνες. Στην ουσία, εξετάζουν προβλήματα, προτείνουν λύσεις και κάποτε υλοποιούν έργα μετά από έγκριση και από τις δύο πλευρές. Η διεθνής κοινότητα συμμετέχει μέσω των Καλών Υπηρεσιών του ΟΗΕ, του UNDP και της ΕΕ, η οποία παρέχει το μεγαλύτερο μέρος της χρηματοδότησης. Το 2019, η ΕΕ πρόσφερε ένα εκατομμύριο ευρώ στις Τεχνικές Επιτροπές, από τα οποία μόνο το 64% είχε χρησιμοποιηθεί έως το 2022, γεγονός που υποδηλώνει ότι η έλλειψη χρηματοδότησης δεν είναι η κύρια αιτία που δεν λειτουργούν όσο θα έπρεπε. «Ένας προϋπολογισμός και ένα γραφείο θα βοηθούσαν αλλά το πιο σημαντικό που χρειαζόμαστε είναι πολιτική υποστήριξη», ανέφερε εθελοντής.
Επιτυχίες
Η έκθεση καταγράφει μια σειρά από έργα που είχαν αντίκτυπο σε ολόκληρο το νησί, συχνά χωρίς το κοινό να γνωρίζει τη δικοινοτική τους προέλευση.
Ένα από τα πιο επιτυχημένα παραδείγματα είναι η Κοινή Αίθουσα Επαφής (JCR), η οποία συστάθηκε ως υποεπιτροπή της Τεχνικής Επιτροπής για το Έγκλημα και τις Ποινικές Υποθέσεις. Μεταξύ 2009 και 2018, οι Ε/Κ και Τ/Κ αντάλλαξαν πληροφορίες σε περισσότερες από 1.000 περιπτώσεις, συμπεριλαμβανομένων αγνοούμενων προσώπων, κλεμμένων περιουσιακών στοιχείων και διαβάσεων προσώπων που παρουσιάζουν ενδιαφέρον. Οι αξιωματικοί συναντώνται καθημερινά, αρχικά στην ουδέτερη ζώνη της Λευκωσίας αλλά από το 2024 και στην Πύλα, όπου δημιουργήθηκε μια δεύτερη JCR. «Περίπου το 38% των αιτημάτων συνεργασίας προέρχονται από Τουρκοκυπρίους και το 62% από Ελληνοκυπρίους, γεγονός που υποδηλώνει ότι και οι δύο κοινότητες επιθυμούν να κάνουν χρήση αυτού του μηχανισμού συνεργασίας», αναφέρεται στην έκθεση, καθώς έχει γίνει βασικό εργαλείο για την καθημερινή αστυνόμευση, ακόμη και αν δεν έχει μπει σε σοβαρά εγκλήματα, όπως η εμπορία προσώπων.
Εξίσου σημαντικό είναι το Πρόγραμμα Mosquito, το οποίο διαχειρίζεται η Τεχνική Επιτροπή για την Υγεία. Οι δικοινοτικές ομάδες χαρτογράφησαν τους τόπους αναπαραγωγής κουνουπιών που μεταδίδουν δάγκειο πυρετό, έφτιαξαν βάση δεδομένων και έκαναν κοινές εκστρατείες.
Η έκθεση επισημαίνει επίσης τη διασύνδεση των δικτύων ηλεκτρικής ενέργειας, η οποία συντονίζεται από την Τεχνική Επιτροπή Οικονομικών και Εμπορικών Θεμάτων. Οι μεταφορές ηλεκτρικής ενέργειας έκτακτης ανάγκης και στις δύο κατευθύνσεις έχουν αποτρέψει διακοπές ρεύματος κατά τη διάρκεια κρίσεων. Παρόμοια συνεργασία συνέβαλε στην αποτροπή μιας περιβαλλοντικής καταστροφής κατά τη διάρκεια μιας πετρελαιοκηλίδας στη χερσόνησο της Καρπασίας το 2013.
Η Τεχνική Επιτροπή Πολιτιστικής Κληρονομιάς ξεχωρίζει ως η πιο δημοφιλής αφού συχνά παρουσιάζονται τα έργα της. Από το 2008, έχει επιβλέψει την αποκατάσταση 80 χώρων πολιτιστικής, θρησκευτικής ή αρχαιολογικής σημασίας, με κόστος περίπου 25 εκατομμυρίων ευρώ, κερδίζοντας διεθνή βραβεία.
Οι πολιτιστικές ανταλλαγές περιελάμβαναν επίσης την επιστροφή 219 πινάκων ζωγραφικής, την παράδοση οπτικοακουστικών αρχείων των Τουρκοκυπρίων από το 1960 έως το 1963 από το ΡΙΚ, κοινές θεατρικές παραγωγές και δικοινοτικές παραστάσεις που προσέλκυσαν χιλιάδες θεατές, αποδεικνύοντας τις δυνατότητες της συνεργασίας όταν το επιτρέπουν οι πολιτικές συνθήκες. Η έκθεση σημειώνει ότι η επιτροπή δεν συνεχίζει τις επιτυχίες της «λόγω της μείωσης της πολιτικής υποστήριξης για τέτοιες πρωτοβουλίες, ένα σημαντικό εμπόδιο στο έργο των Τεχνικών Επιτροπών».
Στον τομέα της Εκπαίδευσης, το πρόγραμμα «Imagine» έφερε για πρώτη φορά μαζί Ε/Κ και Τ/Κ μαθητές κατά τη διάρκεια των σχολικών ωρών για κοινές δραστηριότητες. Οι διοργανωτές λάμβαναν ερωτήσεις από τους μαθητές σχετικά με την «άλλη» κοινότητα, όπως: Θα φέρουν όπλα; Έχουν το ίδιο χρώμα με εμάς; Πόσα χέρια έχουν; Τι είδους φαγητό τρώνε; Μεταξύ 2017 και 2022, συμμετείχαν περισσότεροι από 6.000 μαθητές και 700 εκπαιδευτικοί. Το πρόγραμμα τερματίστηκε απότομα το 2022 μετά από πολιτικές αντιρρήσεις της τ/κ πλευράς, μια απόφαση που η έκθεση περιγράφει ως σημαντικό πλήγμα για την οικοδόμηση εμπιστοσύνης.
Πολιτική παρέμβαση
Παράλληλα με την καταγραφή αυτών των επιτευγμάτων, η έκθεση είναι ειλικρινής όσον αφορά τις αδυναμίες των επιτροπών. Η σοβαρότερη πρόκληση που εντοπίζεται είναι η πολιτική παρέμβαση. Μετά τη νίκη του Τατάρ το 2020, μέλη απομακρύνθηκαν ή παραιτήθηκαν, συνεδριάσεις ακυρώθηκαν. Το πρόβλημα είναι αμφίδρομο. Πριν από το 2020, η αντίδραση μερίδας Ελληνοκυπρίων για θεατρικές παραστάσεις στα κατεχόμενα έθεσε τέλος σε αυτές, ενώ πολλές τουρκοκυπριακές προτάσεις απορρίφθηκαν λόγω φόβου Ελληνοκυπρίων για αναγνώριση.
Ένα δεύτερο πρόβλημα είναι η έλλειψη διαφάνειας και πρόσβασης σε πληροφορίες. Οι περισσότερες επιτροπές δεν διαθέτουν ιστοσελίδες, δεν δημοσιεύουν εκθέσεις και δεν παρέχουν σαφή εξήγηση της αποστολής τους. Ως αποτέλεσμα, ακόμη και οι φορείς της κοινωνίας των πολιτών έχουν άγνοια του έργου τους και το κοινό συχνά επωφελείται από τα αποτελέσματα χωρίς να γνωρίζει ότι αυτά είναι αποτέλεσμα συνεργασίας.
Τρίτον, η έκθεση επισημαίνει ότι η διεθνής υποστήριξη δεν είναι ισορροπημένη. Οι διεθνείς φορείς βλέπουν τον ρόλο των επιτροπών διαφορετικά, άλλοτε ως τεχνικό άλλοτε ως μέσο εμπιστοσύνης. Όταν χρειάστηκε παρέμβαση, π.χ. όταν το «Imagine» ανεστάλη, οι Καλές Υπηρεσίες δεν θεώρησαν ότι ήταν μέρος της αρμοδιότητάς τους.
Πρόταση για επικοινωνία και συντονισμό
Η βασική σύσταση της έκθεσης είναι σαφής: για να παραμείνουν αποτελεσματικές, οι Τεχνικές Επιτροπές πρέπει να προστατεύονται από την πολιτική μικροδιαχείριση και να υποστηρίζονται ώστε να αντιμετωπίζουν τις βασικές προκλήσεις του νησιού, οι οποίες δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν χωρίς συνεργασία. «Ο ρόλος των Τεχνικών Επιτροπών είναι κάθε άλλο παρά συμβολικός», αναφέρεται στην έκθεση.
Μεταξύ των προτάσεών της περιλαμβάνονται:
• Καθιέρωση σαφέστερων και διαφανέστερων κανόνων λειτουργίας που θα συμφωνηθούν από τις δύο πλευρές.
• Εγγύηση της συνέχειας της συμμετοχής, ανεξάρτητα από τις πολιτικές αλλαγές.
• Βελτίωση της επικοινωνίας με το κοινό και της προβολής των έργων.
• Ενίσχυση του συντονισμού με τον ΟΗΕ και την ΕΕ για τη διασαφήνιση των εντολών και των αρμοδιοτήτων.
• Δημιουργία γεφυρών συνεργασίας με εμπειρογνώμονες της κοινωνίας των πολιτών, ενισχύοντας τη νομιμότητα και τη σημασία για το κοινό.
«Οι Τεχνικές Επιτροπές έχουν διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην ομαλοποίηση της δικοινοτικής συνεργασίας και στη διατήρηση της ελπίδας, ακόμη και σε περιόδους όπου το γενικό πολιτικό κλίμα δεν ήταν ιδιαίτερα θετικό. Η συνέχιση της λειτουργίας τους έχει δείξει ότι, παρά τα πολιτικά αδιέξοδα, η συνεργασία σε πρακτικά ζητήματα μεταξύ Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων δεν είναι μόνο δυνατή αλλά και απαραίτητη», καταλήγει η έκθεση.
