«Η ειρήνη και η ευημερία δεν θα χτιστούν σε απομονωμένα περιουσιακά στοιχεία αλλά στη δίκαιη και από κοινού διαχείριση φυσικών και ανθρώπινων πόρων. Αυτό το μέλλον είναι εφικτό, εάν η περιοχή επιλέξει μακροπρόθεσμη σοφία αντί βραχυπρόθεσμου οφέλους».
Ενόψει των διαδικτυακών σεμιναρίων «Έξι Γεγονότα. Ένα Μέλλον: Η Ανατολική Μεσόγειος σε Σταυροδρόμι», ο Καθηγητής Φάντι Ζορζ Κομέρ του Πανεπιστημίου Μπαλαμάντ και του Ινστιτούτου Κύπρου συζητά με τον Πολίτη για την έλλειψη νερού, τη διαπεριφερειακή συνεργασία και την ανθεκτικότητα σε όλη την Ανατολική Μεσόγειο.
Στο Μέρος Ι, Νερό: «Όταν τα συστήματα αποτυγχάνουν, οι άνθρωποι μετακινούνται», που οργανώνεται από το Mediterranean Growth Initiative, το Friedrich-Ebert-Stiftung Cyprus Office και το PRIO Cyprus Cent -με χορηγό επικοινωνίας τον αγγλόφωνο Πολίτη, οι αναλυτές εξετάζουν πώς το νερό δεν αποτελεί πλέον μόνο περιβαλλοντικό ζήτημα αλλά βασικό παράγοντα αστάθειας, ανταγωνισμού, συγκρούσεων και μετανάστευσης στην περιοχή.
Ο Καθηγητής Κομέρ τονίζει τις στρατηγικές επιλογές που αντιμετωπίζουν οι πολιτικοί και πώς η ανθεκτικότητα στο νερό μπορεί να μετατραπεί σε προτεραιότητα για την Ανατολική Μεσόγειο. Το πρώτο webinar θα πραγματοποιηθεί την Τετάρτη 11 Φεβρουαρίου 2026, 16:00 - 17:00 (ώρα Κύπρου).
Γιατί η Ανατολική Μεσόγειος έχει Σημασία
«Η περιοχή έχει μετακινηθεί από γεωπολιτικό περιθώριο σε στρατηγικό πυρήνα», λέει ο Κομέρ. «Είναι κεντρική για τη διαφοροποίηση της ευρωπαϊκής ενέργειας, τη σύνδεση με το παγκόσμιο εμπόριο και τη μετάδοση των κινδύνων της κλιματικής αλλαγής. Ωστόσο, μόνο περίπου το 12% του εμπορίου πραγματοποιείται εντός της ίδιας της περιοχής, αντανακλώντας βαθύ δομικό κατακερματισμό».
Προσθέτει ότι η ανθεκτικότητα της περιοχής δεν θα καθοριστεί μόνο από τη γεωγραφία. «Το δυναμικό από μόνο του δεν αρκεί. Η ολοκλήρωση αποτελεί τον κρίσιμο κρίκο μεταξύ του τι θα μπορούσε να επιτύχει η Ανατολική Μεσόγειος και του τι πραγματικά πετυχαίνει, ιδιαίτερα καθώς η κλιματική αλλαγή επιταχύνεται εδώ πιο γρήγορα από τον παγκόσμιο μέσο όρο».
Ο Κομέρ επισημαίνει την ασυμμετρία των ενεργειακών συστημάτων στην περιοχή. «Ορισμένες χώρες εισάγουν σχεδόν όλη την ενέργειά τους, ενώ άλλες εξαρτώνται έντονα από εξαγωγές ορυκτών καυσίμων. Και οι δύο είναι πολύ ευάλωτες σε μεταβολές τιμών και γεωπολιτικά σοκ».
Πώς πρέπει να προσεγγιστεί η ενεργειακή ασφάλεια;
«Η ασφάλεια δεν μπορεί να αφορά μόνο όγκους προμήθειας. Χρειαζόμαστε διαφοροποίηση, διασύνδεση και επενδύσεις στην καθαρή ενέργεια. Οι διασυνδέσεις ηλεκτρισμού και οι περιφερειακές ενεργειακές αγορές είναι απτές λύσεις, αλλά μόνο εάν τα πλαίσια διακυβέρνησης είναι ευθυγραμμισμένα. Αυτό είναι σημαντικό επειδή οι υπηρεσίες ύδρευσης είναι συχνά ο μεγαλύτερος καταναλωτής ηλεκτρισμού στις πόλεις της περιοχής, καθιστώντας την ενεργειακή και υδατική ασφάλεια αδιαχώριστες».
Ο Καθηγητής Φάντι Ζορζ Κομέρ του Πανεπιστημίου Μπαλαμάντ και του Ινστιτούτου Κύπρου.
Έλλειψη Νερού: Ένας Περιοριστικός Παράγοντας
Η έλλειψη νερού βρίσκεται στον πυρήνα των προκλήσεων της περιοχής. Ο Κομέρ σημειώνει ότι η Ανατολική Μεσόγειος είναι μία από τις πιο υδατικά πιεσμένες περιοχές παγκοσμίως.
«Οι περισσότερες χώρες αποσύρουν πάνω από το 80% των διαθέσιμων γλυκών υδάτων, τοποθετώντας τες στην κατηγορία της ακραίας υδατικής πίεσης. Μόλις οι αποσύρσεις υπερβούν αυτό το επίπεδο, το σύστημα έχει ουσιαστικά μηδενικό απόθεμα. Χωρίς ασφάλεια νερού, τα ενεργειακά συστήματα, η παραγωγή τροφίμων, τα οικοσυστήματα και η κοινωνική σταθερότητα βρίσκονται σε κίνδυνο».
Προειδοποιεί ότι οι τάσεις θέρμανσης επιδεινώνουν αυτή την πίεση. «Η Μεσόγειος θερμαίνεται περίπου 20% ταχύτερα από τον παγκόσμιο μέσο όρο, με προβλεπόμενη αύξηση θερμοκρασίας 1,5 έως 2°C για κάθε 1°C παγκόσμιας αύξησης. Αυτή η επιταχυνόμενη θέρμανση ξηραίνει γρήγορα τα γλυκά νερά και αυξάνει τη συχνότητα των ξηρασιών».
Ο Σύνδεσμος WEFE και η Διπλωματία του Νερού
Ο Καθηγητής Κομέρ είναι ένθερμος υποστηρικτής μιας ολιστικής προσέγγισης στη διαχείριση των πόρων.
Η αφαλάτωση αποτελεί λύση;
«Ναι, σε χώρες όπως η Κύπρος, τα κράτη του Κόλπου, το Ισραήλ και η Αίγυπτος στο άμεσο μέλλον, η αφαλάτωση είναι απαραίτητη. Αλλά είναι ενεργοβόρα, ακριβή και έχει περιβαλλοντικές επιπτώσεις. Γι’ αυτό τονίζουμε το Σύνδεσμο Νερού–Ενέργειας–Τροφίμων–Οικοσυστημάτων (WEFE Nexus). Δεν μπορείς να διαχειριστείς ένα σύστημα χωρίς να λάβεις υπόψη τα άλλα».
«Το WEFE Nexus βοηθά τους πολιτικούς να κατανοήσουν πόσο βαθιά συνδεδεμένα είναι αυτά τα συστήματα. Οι αποφάσεις σε έναν τομέα επηρεάζουν αναπόφευκτα τους άλλους. Με τη διαχείριση συμβιβασμών και συνέργειας, μπορούμε να ξεπεράσουμε τους τομεακούς διαχωρισμούς και να δημιουργήσουμε πιο ανθεκτικές και βιώσιμες λύσεις».
Σημειώνει ότι η έλλειψη νερού ήδη λειτουργεί ως τροχοπέδη στην οικονομική ανάπτυξη. «Οι προσομοιώσεις δείχνουν ότι μια αύξηση 20% στην έλλειψη νερού μπορεί να μειώσει το ΑΕΠ κατά 5 έως 10% αν δεν ληφθούν πολιτικά μέτρα. Σε ορισμένες χώρες, η έλλειψη νερού που προκαλείται από την κλιματική αλλαγή θα μπορούσε να μειώσει την οικονομική ανάπτυξη κατά πάνω από 6%. Αυτές είναι μεγάλες επιπτώσεις, και όμως το νερό σπάνια λαμβάνεται υπόψη στις οικονομικές εκτιμήσεις».
Τα κοινά υδατικά λεκανοπέδια, όπως οι ποταμοί Ιορδάνης και Ορόντης, παρέχουν τόσο κινδύνους όσο και ευκαιρίες. «Σχεδόν το 60% των παγκόσμιων γλυκών υδάτων ρέουν μέσω διεθνών ποταμιών, υποστηρίζοντας περίπου το 40% του παγκόσμιου πληθυσμού. Στην Ανατολική Μεσόγειο, η αυξημένη μεταβλητότητα των βροχοπτώσεων, οι πιο συχνές πλημμύρες και ξηρασίες, καθώς και οι ξεπερασμένες συμφωνίες εντείνουν την πίεση στα κοινά ύδατα».
«Μέσω μιας επιστημονικά τεκμηριωμένης διπλωματίας του νερού, μπορούμε να αντικαταστήσουμε τους μηδενικού-αθροιστικούς ανταγωνισμούς με τεχνική συνεργασία, κοινά δεδομένα και μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης. Η προσέγγιση Nexus επιτρέπει στις χώρες να συντονίζουν πολιτικές νερού, ενέργειας και τροφίμων με τρόπο που ωφελεί τόσο τους ανθρώπους όσο και τα οικοσυστήματα».
Ανθρώπινο Κεφάλαιο και Συμπερίληψη
Πώς επηρεάζουν οι κοινωνικοί παράγοντες την ανθεκτικότητα;
«Η ανθεκτικότητα δεν είναι μόνο υποδομές, είναι ανθρώπινη», λέει ο Καθηγητής Κομέρ. «Η ανεργία των νέων κυμαίνεται γύρω στο 20%, και η συμμετοχή των γυναικών στην αγορά εργασίας παραμένει κάτω από 40% σε πολλές χώρες. Αυτά τα κενά υπονομεύουν άμεσα την ασφάλεια τροφίμων, τη διαχείριση νερού και την αγροτική προσαρμογή».
Τονίζει ότι η συμπερίληψη είναι οικονομική αναγκαιότητα. «Οι εκτιμήσεις δείχνουν ότι η εξάλειψη των φύλων στην απασχόληση θα μπορούσε να αυξήσει το ΑΕΠ κατά κεφαλήν έως και 50% σε ορισμένες χώρες. Η συμπερίληψη δεν είναι κοινωνική πολυτέλεια, είναι βασική στρατηγική ανθεκτικότητας».
Επιστήμη και Ανάπτυξη Δυνατοτήτων
Ο Κομέρ αναφέρεται σε πρωτοβουλίες όπως η ECOMED Academy και η Mediterranean WEFE Nexus Community of Practice.
«Η επιστήμη παρέχει μια κοινή γλώσσα. Η κοινή εμπειρογνωμοσύνη στη υδρολογία, τη μοντελοποίηση κλίματος και τη διαχείριση κινδύνου χτίζει εμπιστοσύνη και γεφυρώνει πολιτικές διαφορές. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό καθώς η αύξηση του πληθυσμού και η κλιματική αλλαγή οδηγούν περισσότερες χώρες κάτω από τα όρια απόλυτης υδατικής σπανιότητας».
Ποιος είναι ο ρόλος της περιφερειακής συνεργασίας;
«Είναι θεμελιώδης. Οι κοινές περιφερειακές προσπάθειες για την αντιμετώπιση της έλλειψης νερού είναι από τις πιο υποσχόμενες οδούς για προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή, οικονομικά οφέλη και προώθηση της περιφερειακής συνεργασίας. Δεν πρόκειται μόνο για χρηματοδότηση· είναι για ολοκληρωμένη διακυβέρνηση και συλλογική λήψη αποφάσεων».
Μετατρέποντας την Ευαλωτότητα σε Ανθεκτικότητα
Ποιο είναι το κύριο συμπέρασμα για την Ανατολική Μεσόγειο;
«Η περιοχή συγκεντρώνει κινδύνους αλλά και λύσεις. Η έλλειψη νερού επηρεάζει την αγροτική παραγωγή, τα οικοσυστήματα, τα ενεργειακά συστήματα και την οικονομική απόδοση. Τα κέρδη από αποδοτικότητα δεν αρκούν χωρίς κανονισμούς, σωστή λογοδοσία νερού και συμπληρωματικές πολιτικές πέρα από τον τομέα του νερού».
«Η ανθεκτικότητα θα εξαρτηθεί από ολοκληρωμένη διακυβέρνηση, περιφερειακή συνεργασία και επενδύσεις σε ανθρώπους και συστήματα. Με την υιοθέτηση του WEFE Nexus και τον συντονισμό δράσεων, η Ανατολική Μεσόγειος μπορεί να γίνει πρότυπο βιώσιμης και συμπεριληπτικής ανθεκτικότητας».
Ο Καθηγητής Κομέρ καταλήγει με αισιοδοξία: «Η ειρήνη και η ευημερία δεν θα χτιστούν σε απομονωμένα περιουσιακά στοιχεία αλλά στη δίκαιη και από κοινού διαχείριση φυσικών και ανθρώπινων πόρων. Αυτό το μέλλον είναι εφικτό, εάν η περιοχή επιλέξει μακροπρόθεσμη σοφία αντί βραχυπρόθεσμου οφέλους».
