ARXIGRAMMA}Ενόψει των διαδικτυακών σεμιναρίων «Έξι Γεγονότα. Ένα Μέλλον: Η Ανατολική Μεσόγειος σε Σταυροδρόμι», ο καθηγητής Φάντι Ζορζ Κομέρ συζητά με τον «Π» για την έλλειψη νερού, τη διαπεριφερειακή συνεργασία και την ανθεκτικότητα σε όλη την Ανατολική Μεσόγειο. Στο Μέρος Ι, Νερό: «Όταν τα συστήματα αποτυγχάνουν, οι άνθρωποι μετακινούνται», που οργανώνεται από το Mediterranean Growth Initiative, το Friedrich-Ebert-Stiftung Cyprus Office και το PRIO Cyprus Cent -με χορηγό επικοινωνίας τον αγγλόφωνο «Πολίτη»- οι αναλυτές εξηγούν γιατί το νερό δεν αποτελεί πλέον μόνο περιβαλλοντικό ζήτημα αλλά βασικό παράγοντα αστάθειας, ανταγωνισμού, συγκρούσεων και μετανάστευσης στην περιοχή. Ο καθηγητής Κομέρ τονίζει τις στρατηγικές επιλογές που αντιμετωπίζουν οι πολιτικοί και πώς η ανθεκτικότητα στο νερό μπορεί να μετατραπεί σε προτεραιότητα για την Ανατολική Μεσόγειο. Το πρώτο webinar θα πραγματοποιηθεί αύριο Τετάρτη, 11 Φεβρουαρίου 2026, 16:00 - 17:00 (ώρα Κύπρου).
Η σημασία της Αν. Μεσογείου
«Η περιοχή είναι στο επίκεντρο για τη διαφοροποίηση της ευρωπαϊκής ενέργειας, τη σύνδεση με το παγκόσμιο εμπόριο και τη μετάδοση των κινδύνων της κλιματικής αλλαγής. Ωστόσο, μόνο το 12% του εμπορίου πραγματοποιείται εντός της ίδιας της περιοχής, αντανακλώντας βαθύ δομικό κατακερματισμό». Προσθέτει ότι η ανθεκτικότητα της περιοχής δεν θα καθοριστεί μόνο από τη γεωγραφία και επισημαίνει την ασυμμετρία των ενεργειακών συστημάτων στην περιοχή. «Ορισμένες χώρες εισάγουν σχεδόν όλη την ενέργειά τους, ενώ άλλες εξαρτώνται από εξαγωγές ορυκτών καυσίμων. Και οι δύο είναι πολύ ευάλωτες σε μεταβολές τιμών και γεωπολιτικά σοκ». Ο καθηγητής εξηγεί ακόμη πως χρειαζόμαστε διαφοροποίηση, διασύνδεση και επενδύσεις σε καθαρή ενέργεια. «Οι διασυνδέσεις ηλεκτρισμού και οι περιφερειακές ενεργειακές αγορές είναι απτές λύσεις αλλά μόνο εάν τα πλαίσια διακυβέρνησης είναι ευθυγραμμισμένα.
Η έλλειψη νερού
Η έλλειψη νερού βρίσκεται στον πυρήνα των προκλήσεων της περιοχής. Ο Κομέρ σημειώνει ότι η Ανατολική Μεσόγειος είναι μία από τις πιο υδατικά πιεσμένες περιοχές παγκοσμίως. «Οι περισσότερες χώρες αποσύρουν πάνω από το 80% των διαθέσιμων γλυκών υδάτων, που τις τοποθετούν στην κατηγορία της ακραίας υδατικής πίεσης. Μόλις υπερβούν αυτό το επίπεδο, το σύστημα έχει ουσιαστικά μηδενικό απόθεμα. Χωρίς ασφάλεια νερού, τα ενεργειακά συστήματα, η παραγωγή τροφίμων, τα οικοσυστήματα και η κοινωνική σταθερότητα βρίσκονται σε κίνδυνο». Ο καθηγητής προειδοποιεί ότι οι τάσεις θέρμανσης επιδεινώνουν αυτή την πίεση. «Η Μεσόγειος θερμαίνεται περίπου 20% ταχύτερα από τον παγκόσμιο μέσο όρο, με προβλεπόμενη αύξηση θερμοκρασίας 1,5 έως 2°C για κάθε 1°C παγκόσμιας αύξησης. Αυτή η αύξηση ξηραίνει γρήγορα τα γλυκά νερά και αυξάνει τη συχνότητα των ξηρασιών».
Η διπλωματία του νερού
Ο καθηγητής Κομέρ είναι ένθερμος υποστηρικτής μιας ολιστικής προσέγγισης στη διαχείριση των πόρων. Στην ερώτηση αν η αφαλάτωση αποτελεί λύση απαντάει καταφατικά. «Ναι, σε χώρες όπως η Κύπρος, τα κράτη του Κόλπου, το Ισραήλ και η Αίγυπτος στο άμεσο μέλλον, η αφαλάτωση είναι απαραίτητη. Αλλά είναι ενεργοβόρα, ακριβή και έχει περιβαλλοντικές επιπτώσεις. Για αυτό τονίζουμε τον Σύνδεσμο Νερού–Ενέργειας–Τροφίμων–Οικοσυστημάτων (WEFE Nexus). Δεν μπορείς να διαχειριστείς ένα σύστημα χωρίς να λάβεις υπόψη τα άλλα». Όπως εξηγεί, το WEFE Nexus βοηθά τους πολιτικούς να κατανοήσουν πόσο βαθιά συνδεδεμένα είναι αυτά τα συστήματα. Οι αποφάσεις σε έναν τομέα επηρεάζουν αναπόφευκτα τους άλλους. Με τη διαχείριση συμβιβασμών και συνέργειας, μπορούν να ξεπεραστούν οι τομειακοί διαχωρισμοί και να βρεθούν πιο ανθεκτικές λύσεις. Ο καθηγητής σημειώνει ότι η έλλειψη νερού ήδη λειτουργεί σαν τροχοπέδη στην οικονομική ανάπτυξη. «Οι προσομοιώσεις δείχνουν ότι μια αύξηση 20% στην έλλειψη νερού μπορεί να μειώσει το ΑΕΠ κατά 5 έως 10% αν δεν ληφθούν πολιτικά μέτρα. Σε ορισμένες χώρες, η έλλειψη νερού, που προκαλείται από την κλιματική αλλαγή, θα μπορούσε να μειώσει την οικονομική ανάπτυξη κατά πάνω από 6%. Αυτές είναι μεγάλες επιπτώσεις, και όμως το νερό σπάνια λαμβάνεται υπόψη στις οικονομικές εκτιμήσεις». Τα κοινά υδατικά λεκανοπέδια, όπως οι ποταμοί Ιορδάνης και Ορόντης, παρέχουν τόσο κινδύνους όσο και ευκαιρίες. «Σχεδόν το 60% των παγκόσμιων γλυκών υδάτων ρέουν μέσω διεθνών ποταμιών, υποστηρίζοντας περίπου το 40% του παγκόσμιου πληθυσμού. Στην Ανατολική Μεσόγειο, η αυξημένη μεταβλητότητα των βροχοπτώσεων, οι πιο συχνές πλημμύρες και ξηρασίες, καθώς και οι ξεπερασμένες συμφωνίες εντείνουν την πίεση στα κοινά ύδατα». «Μέσω μιας επιστημονικά τεκμηριωμένης διπλωματίας του νερού, μπορούμε να αντικαταστήσουμε τους μηδενικούς-αθροιστικούς ανταγωνισμούς με τεχνική συνεργασία, κοινά δεδομένα και μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης. Η προσέγγιση Nexus επιτρέπει στις χώρες να συντονίζουν πολιτικές νερού, ενέργειας και τροφίμων με τρόπο που ωφελεί τόσο τους ανθρώπους όσο και τα οικοσυστήματα».
Κοινωνικοί παράγοντες
Ο καθηγητής εξηγεί ακόμη πως η ανθεκτικότητα δεν είναι μόνο υποδομές. «Η ανεργία των νέων κυμαίνεται γύρω στο 20%, και η συμμετοχή των γυναικών στην αγορά εργασίας παραμένει κάτω από 40% σε πολλές χώρες. Αυτά τα κενά υπονομεύουν άμεσα την ασφάλεια τροφίμων, τη διαχείριση νερού και την αγροτική προσαρμογή». Τονίζει ότι η συμπερίληψη είναι οικονομική αναγκαιότητα. «Οι εκτιμήσεις δείχνουν ότι η εξάλειψη των φύλων στην απασχόληση θα μπορούσε να αυξήσει το ΑΕΠ κατά κεφαλήν έως και 50% σε ορισμένες χώρες. Η συμπερίληψη δεν είναι κοινωνική πολυτέλεια, είναι βασική στρατηγική ανθεκτικότητας». Ο Κομέρ αναφέρεται σε πρωτοβουλίες όπως η ECOMED Academy και η Mediterranean WEFE Nexus Community of Practice. «Η επιστήμη παρέχει μια κοινή γλώσσα. Η κοινή εμπειρογνωμοσύνη στην υδρολογία, τη μοντελοποίηση κλίματος και τη διαχείριση κινδύνου χτίζει εμπιστοσύνη και γεφυρώνει πολιτικές διαφορές. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό καθώς η αύξηση του πληθυσμού και η κλιματική αλλαγή οδηγούν περισσότερες χώρες κάτω από τα όρια απόλυτης υδατικής σπανιότητας».
Ακόμη, θεωρεί θεμελιώδη τον ρόλο της περιφερειακής συνεργασίας. «Οι κοινές περιφερειακές προσπάθειες για την αντιμετώπιση της έλλειψης νερού είναι από τις πιο υποσχόμενες οδούς για προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή, οικονομικά οφέλη και προώθηση της περιφερειακής συνεργασίας. Δεν πρόκειται μόνο για χρηματοδότηση· είναι για ολοκληρωμένη διακυβέρνηση και συλλογική λήψη αποφάσεων».
Κίνδυνοι και λύσεις
«Η περιοχή συγκεντρώνει κινδύνους αλλά και λύσεις. Η έλλειψη νερού επηρεάζει την αγροτική παραγωγή, τα οικοσυστήματα, τα ενεργειακά συστήματα και την οικονομική απόδοση. Τα κέρδη από αποδοτικότητα δεν αρκούν χωρίς κανονισμούς, σωστή λογοδοσία νερού και συμπληρωματικές πολιτικές πέρα από τον τομέα του νερού».
«Η ανθεκτικότητα θα εξαρτηθεί από ολοκληρωμένη διακυβέρνηση, περιφερειακή συνεργασία και επενδύσεις σε ανθρώπους και συστήματα. Με την υιοθέτηση του WEFE Nexus και τον συντονισμό δράσεων, η Ανατολική Μεσόγειος μπορεί να γίνει πρότυπο βιώσιμης και συμπεριληπτικής ανθεκτικότητας».
Ο καθηγητής Κομέρ καταλήγει με αισιοδοξία: «Η ειρήνη και η ευημερία δεν θα χτιστούν σε απομονωμένα περιουσιακά στοιχεία αλλά στη δίκαιη και από κοινού διαχείριση φυσικών και ανθρώπινων πόρων. Αυτό το μέλλον είναι εφικτό, εάν η περιοχή επιλέξει μακροπρόθεσμη σοφία αντί βραχυπρόθεσμο όφελος».
