Ένας εφιάλτης από το παρελθόν, ο οποίος είτε επισκέφτηκε την Κύπρο και άφησε «καμένη γη» τουλάχιστον τέσσερις φορές από τις αρχές του 20ού αιώνα μέχρι τα σημερινά γεγονότα είτε τις γειτονικές χώρες προκαλώντας ανησυχία στο νησί, φαίνεται να είναι ο αφθώδης πυρετός ή η «αφθώδις στοματίτις», όπως αποκαλείτο σε περασμένες δεκαετίες από τις Κτηνιατρικές Υπηρεσίες. Οι αναφορές στον Τύπο της εποχής αναπαριστούν εικόνες που δεν απέχουν και πολύ από αυτές που βιώνουμε αυτές τις μέρες, λόγω των κρουσμάτων στη Λάρνακα και τη θανάτωση 14.000 ζώων. Η απόγνωση από τα νεκρά ζώα, ο τρόμος για το αύριο και οι προσπάθειες για διαχείριση της κατάστασης είναι κοινοί τόποι.
Από παλιά δημοσιογραφικά κείμενα πληροφορούμαστε για αρμοδίους που εργάζονταν προληπτικά για τη θωράκιση του νησιού, όταν ο κλοιός στένευε, λόγω μολύνσεων στην ευρύτερη γειτονική περιοχή. Για τα ταξίδια κτηνιατρικών λειτουργών στο εξωτερικό, ώστε να φέρουν τεχνογνωσία επί του θέματος, αλλά και στο εσωτερικό, απ’ άκρη σ’ άκρη, για να εφαρμόσουν μαζικούς εμβολιασμούς. Για το προσωπικό στοίχημα που έβαζε ένας κτηνιατρικός διευθυντής για τη διατήρηση ενός «καθαρού» νησιού και την προστασία των κτηνοτρόφων, δηλώνοντας ευθαρσώς ότι θα παραιτείτο εάν εισέβαλλε ο ιός αλλά και για τα «εύγε» που αποκόμισε σε διεθνές συνέδριο για τη διαχείριση του ιού.
Την ίδια ώρα η καταστροφή που έσπερνε η ασθένεια δεν απουσιάζει από την κτηνιατρική ιστορία της Κύπρου, ενδεχομένως εξαιτίας λιγοστών πόρων και άλλων αδυναμιών της εποχής, λαθών και παραλείψεων. Το σίγουρο είναι ότι η σημερινή κρίση, που σκιάζει τον κτηνοτροφικό κόσμο και κατ΄επέκταση την οικονομία, είναι αποτέλεσμα μίας κρατικής διαχείρισης η οποία δεν έλαβε υπόψη μηνύματα από τις συμφορές του παρελθόντος, αφήνοντας ανοιχτές κερκόπορτες, για να περάσει και να αλώσει ο «αόρατος εχθρός».
Το 2007 στη Δρομολαξιά θανατώθηκαν περίπου 3.O00 αιγοπρόβατα. Είναι ένας αριθμός κατά πολύ μικρότερος σε σχέση με σήμερα (14.000), με κόστος αποζημιώσεων μόνο για την αγορά ζώων περίπου 5 εκατομμύρια ευρώ.
«Τρέχει σαν πυρκαγιά»
«Η τρομερή αυτή ζωική ασθένεια δεν υπάρχει στην Κύπρο. Εάν συνέβαινε κάτι τέτοιο δεν θα βρισκόμουνα εδώ. Θα είχα παραιτηθή, θα είχα φύγει νύχτα από την Κύπρο!», δήλωνε στα μέσα Νοεμβρίου του 1973 (Φιλελεύθερος, 15/11/1973) ο διευθυντής των Κτηνιατρικών Υπηρεσιών Κ. Πολυδώρου, καθησυχάζοντας τους κτηνοτρόφους, οι οποίοι βλέποντας το προληπτικό μέτρο της κλειστής Δημοτικής Ζωαγοράς Λευκωσίας για δεύτερη μέρα ανησύχησαν μήπως η ασθένεια της αφθώδους στοματίτιδας εισήλθε στην Κύπρο. Δέσμη προληπτικών μέτρων, όπως οι μαζικοί εμβολιασμοί, είχαν τεθεί σε εφαρμογή λόγω παρουσίας του ιού σε γειτονικές χώρες. «Η Ζωαγορά», είπε, «έκλεισε διότι αποτελεί το κυριώτερον μέρος της διακινήσεως των ζώων εις Κύπρον. Ήδη, έχομεν εμβολιάσει τα 80% των ζώων (600.000 αιγοπρόβατα και 30.000 περίπου αγελάδες το σύνολον) και αυτό διότι οι υπάλληλοι του Κτηνιατρείου μας εργάζονται πυρετωδώς, μέρα-νύχτα και Κυριακές, διά να εμβολιάσουν το γρηγορώτερον όλα τα ζώα. Η ασθένεια μας περιτριγύρισε. Τα εμβόλια είναι δωρεάν και παραχωρούνται εις όλους τους κτηνοτρόφους, Έλληνας και Τούρκους».
Την ίδια ώρα εξήγησε το κατ’ επείγον των εμβολιασμών. «Βιαζόμαστε, διότι ένα κρούσμα να παρουσιασθή στην Γαληνόπορνη για παράδειγμα της Καρπασίας, σε λίγο θα ψοφήσουν όλα τα ζώα μας μέχρι την Πόλη Χρυσοχούς. Τόσον τρέχει η αρρώστεια αυτή. Σαν πυρκαγιά που εξαπλώνεται με ευνοϊκόν άνεμον...».
Αφού διαβεβαίωσε ότι «υπό πλήρη έλεγχον ευρίσκονται συνεχώς όλα τα σφαγεία της νήσου» και ότι «όλα τα σφάγια ελέγχονται υπό κτηνιάτρου, προτού δοθούν εις τα κρεοπωλεία», ο κ. Πολυδώρου ανέφερε ότι «πρέπει να είμαστε υπερήφανοι, διότι μεταξύ των ελαχίστων χωρών» που παραμένουν επί χρόνια εντελώς ελεύθερες από την αφθώδιν στοματίτιδα είναι και η Κύπρος. Εκτός από την Κύπρο, μπορώ να αναφέρω την Νέαν Ζηλανδίαν, τας ΗΠΑ, τον Καναδάν και την Ιρλανδίαν».
«Η τρομερή αυτή ζωική ασθένεια δεν υπάρχει στην Κύπρο. Εάν συνέβαινε κάτι τέτοιο δεν θα βρισκόμουνα εδώ. Θα είχα παραιτηθή, θα είχα φύγει νύχτα από την Κύπρο!», δήλωνε στα μέσα Νοεμβρίου του 1973 (Φιλελεύθερος, 15/11/1973) ο διευθυντής των Κτηνιατρικών Υπηρεσιών Κ. Πολυδώρου.
Η κρίση του ’57-’58
Πρέπει να σημειωθεί ότι πολύ πιο πίσω χρονικά, οι Κύπριοι κτηνοτρόφοι υπέστησαν δεινά από την ασθένεια, η οποία θα άφησε πικρές αναμνήσεις. Από την εφημερίδα «Φωνή των αγροτών» (20 Απριλίου 1959) διαβάζουμε την κυβερνητική έκθεση για τη Γεωργία στην Κύπρο το έτος 1958. Στα τέλη αυτού του έτους τέθηκε υπό έλεγχο η νόσος, η οποία εμφανίσθηκε το 1957 σε ήπια μορφή και στην πορεία κατέστη πλέον επικίνδυνη. Στα ζώα βοσκής η ασθενεια διαδόθηκε ταχέως στις περισσότερες περιοχές των επαρχιών Αμμοχώστου, Λευκωσίας και Λάρνακας, ενώ είχαν αναφερθεί μεμονωμένες περιπτώσεις στις επαρχίες Λεμεσού και Πάφου. Η αντιμετώπιση του προβλήματος ήταν οι μαζικοί εμβολιασμοί, οι οποίοι άρχισαν τον Ιούνιο του 1958 και συμπληρώθηκαν τον Σεπτέμβριο. «Είχον εμβολιασθή ουχί ολιγώτερα των 537.500 ζώων. Ήτο αληθώς κολοσσιαίον έργον, λαμβανομένης υπ’ όψιν της ανωμάλου και δυσκόλου καταστάσεως που επεκράτει εις την Νήσον. Η εκστρατεία εκείνη αναχαίτισε την εκδήλωσιν της ασθενείας εις τας προσβεβλημένας περιοχάς, ενώ συγχρόνως παρημπόδισε την διάδοσιν της ασθενείας εις τας μη προσβεβλημένας περιοχάς», αναφέρεται στην έκθεση.
«Είχον εμβολιασθή ουχί ολιγώτερα των 537.500 ζώων. Ήτο αληθώς κολοσσιαίον έργον, λαμβανομένης υπ’ όψιν της ανωμάλου και δυσκόλου καταστάσεως που επεκράτει εις την Νήσον».
Αναφορές για το 1917
Αξίζει να σημειωθεί ότι σε προηγούμενα άρθρα («Έθνος» – 23/02/1957 και «Φωνή των Αγροτών» – 25/02/1957), όπου παρουσιάζεται η εμφάνιση της ασθένειας στο νησί σε ήπια αρχικά μορφή και σε αγελάδες, σε μερικές περιοχές και ιδιαίτερα στα περίχωρα της Λευκωσίας, αναφέρεται ότι η προηγούμενη φορά που η «αφθώδις στοματήτις» απασχόλησε την Κύπρο ήταν το έτος 1917. «Συμπτώματα της νόσου, ήτις δύναται να προσβάλη όλα τα δίχηλα ζώα (βώδια και αιγοπρόβατα), είναι μεταξύ άλλων τα εξής: Τα ζώα χωλαίνουν, έχουν υπερβολικήν έκκρισιν σιέλου και παρατηρούνται φουσκάλες εις το στόμα και τους όνυχάς των», αναφέρεται στα ίδια άρθρα των εφημερίδων του Φεβρουαρίου του 1957, οι οποίες μετέφεραν στους αναγνώστες ανακοινώσεις του Κτηνιατρικού Τμήματος.
Εκπαίδευση στο Ισραήλ
Τον Δεκέμβριο του 1962 προγραμματίζεται «να αναχωρήσουν σύντομα για το Ισραήλ οι υπεύθυνοι του Κτηνιατρικού Τμήματος, Ορχάν και Πετρή, όπου θα παραμείνουν (σ.σ. Χαραυγή, 6/12/1962) για ορισμένο χρονικό διάστημα, για να παρακολουθήσουν από κοντά τα μέτρα, τα οποία λαμβάνουν εκεί οι συνάδελφοί τους». Σύμφωνα με τον αρθρογράφο, ευτυχώς μέχρι στιγμής κανένα κρούσμα του ιού δεν σημειώθηκε στην Κύπρο, ενώ το Κτηνιατρικό Τμήμα εισηγήθηκε στην κυβέρνηση την εισαγωγή προληπτικού εμβολίου. Η εκστρατεία και οι προληπτικοί εμβολιασμοί θα έχουν εκτιμώμενο κόστος πέραν των 100 χιλιάδων λιρών.
Η καταπολέμηση του 1965
Το 1966 συναντάμε και πάλι τον Μ. Α. Πετρή ως διευθυντή του Τμήματος Κτηνιατρικών Υπηρεσίων να εκπροσωπεί την Κύπρο στο 34ο Συνέδριο του Διεθνούς Γραφείου Επιζωστιών («Ελευθερία», 11/06/1966). Πληροφορούμαστε ότι στο συνέδριο αυτό συζητήθηκαν μεταξύ άλλων «το θέμα συντονισμού των προσπαθειών διαφόρων χωρών εις τον τομέα καταπολεμήσεως ασθενειών ζώων» και μάλιστα ότι «κατά την εισαγωγικήν ομιλίαν του Γενικού Διευθυντού του Οργανισμού Δρος Βιττόζ, ειδική μνεία εγένετο περί της επιτυχούς καταπολεμήσεως και περιορισμού του Αφθώδους Πυρετού εν Κύπρο υπό του Τμήματος Κτηνιατρικών Υπηρεσιών». Σύμφωνα με τον Τύπο της εποχής, το 1965 η αφθώδης στοματίτιδα έπληξε τον κτηνοτροφικό τομέα στο νησί, με αποτέλεσμα τον Απρίλιο του ίδιου έτους να αρχίσουν παγκύπρια υποχρεωτικοί εμβολιασμοί ζώων (Ελευθερία, 28-04-1965).
Την 1η Φεβρουαρίου 1972 στο Ινστιτούτο Γεωργικών Ερευνών στη Λευκωσία αρχίζει τρίημερο διεθνές συνέδριο της Εκτελεστικής Επιτροπής της Μόνιμης Ευρωπαϊκής Επιτροπής της Οργάνωσης Τροφίμων και Γεωργίας για τον έλεγχο της αφθόδους στοματίτιδας («Ελευθερία», 01/02/1972). Τον Δεκέμβριο του 1983, μετά από κρούσματα στον Λίβανο λαμβάνονται προληπτικά μέτρα ενάντια στον αφθώδη πυρετό («Φιλελεύθερος», 13/12/1983). Στο σχετικό Διάταγμα στην Επίσημη Εφημερίδα της Δημοκρατίας, μεταξύ άλλων, περιλαμβάνονται ως μέτρο η απαγόρευση της εισαγωγής ζώων κάθε είδους και ζωικών παραγώγων από τον Λίβανο.
Η Δρομολαξιά το 2007
Πριν τα σημερινά γεγονότα, η τελευταία φορά που κρούσματα αφθώδους πυρετού εντοπίστηκαν στην Κύπρο ήταν τον Νοέμβριο του 2007, με αποτέλεσμα να οδηγηθούν σε θανάτωση περίπου 3.O00 αιγοπρόβατα από κτηνοτροφικές μονάδες στην κοινότητα Δρομολαξιά της Λάρνακας, όπου προέκυψαν θετικά κρούσματα. Είναι ένας αριθμός κατά πολύ μικρότερος σε σχέση με σήμερα στο τρίγωνο Ορόκλινης-Λιβαδιών-Αραδίππου, όπου οι προγραμματισμένες θανατώσεις έχουν φτάσει περίπου τις 14.000, με κόστος αποζημιώσεων περίπου €4,5 εκατ. Ενδεχομένως να πρόκειται για το πιο βαρύ πλήγμα από τον συγκεκριμένο ιό στην ιστορία της Κύπρου.
«Εις θάνατον ζώα και κτηνοτροφία-Έντονες διαβουλεύσεις Υπ. Γεωργίας-Βρυξελλών για το χαλλούμι», ήταν ο τίτλος στο κύριο θέμα από την πρώτη σελίδα του «Πολίτη» στις 6 Νοεμβρίου 2007. Με τη συνοδεία φωτογραφιών με εκσκαφείς να μεταφέρουν νεκρά ζώα στην ταφή, αναφέρεται μεταξύ άλλων ότι όλη η Κύπρος βρίσκεται από την προηγούμενη μέρα σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης, «καθώς το χείριστο σενάριο της ύποπτης νόσου που ταλαιπωρούσε Κτηνιατρικές Υπηρεσίες, Υπουργείο Γεωργίας και το εργαστήριο αναφοράς στο Λονδίνο εδώ και δέκα μέρες δυστυχώς επιβεβαιώθηκε. Ο αφθώδης πυρετός τύπου Ο στην Κύπρο είναι γεγονός. Οι αιγοπροβατοτρόφοι, ανήμποροι να παρακολουθήσουν τις εξελίξεις, αφήνονται να οδηγηθούν στη «θανάτωση». Ως κλάδος, ως παράδοση, ως σημαντικό μέρος της οικονομίας μας. Ανυπολόγιστες οι επιπτώσεις από την πλήρη απαγόρευση διακίνησης ζώων και ζωικών υποπροϊόντων σε όλη την ελεύθερη Κύπρο. Η χθεσινή θανάτωση 300 περίπου ζώων είναι μόνο η αρχή».
