Στις έρευνες γνώμης, που διενεργεί το Πανεπιστημιακό Κέντρο Ερευνών Πεδίου του Πανεπιστημίου Κύπρου, φαίνεται ότι εντός της κοινωνίας υπάρχει μία ισχυρή επιθυμία για επίλυση του κυπριακού προβλήματος, ειδικά ανάμεσα στους νέους. Ωστόσο κάποιοι αμφισβητούν τα αποτελέσματα των ερευνών διότι θεωρούν ότι είναι πιο έκδηλη η αρνητική στάση και πιο αποτελεσματική ως προς την πολιτική που ακολουθούν τα κόμματα και η εκάστοτε ηγεσία των Ε/Κ. Ο Χάρης Ψάλτης, καθηγητής στο Τμήμα Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Κύπρου και διευθυντής του Πανεπιστημιακού Κέντρου Ερευνών Πεδίου, εξηγεί το πιο πάνω φαινόμενο και αναλύει τα όσα καταγράφουν οι έρευνες τα τελευταία 20 χρόνια με επίκεντρο το σήμερα.
«Η μόνη μορφή λύσης που γίνεται αποδεκτή σήμερα από καθαρή πλειοψηφία και στις δυο κοινότητες είναι η Διζωνική Δικοινοτική Ομοσπονδία», τονίζει ο κ. Ψάλτης. Σε ό,τι αφορά τη "Γενιά Ζ" στη συντριπτική της πλειοψηφία θέλει να λυθεί διότι καταλαβαίνει πλέον ότι μεγάλο μέρος του πληθυσμού του κόσμου ζει σε ομοσπονδίες και ότι οι οικονομικές προοπτικές τους θα ήταν πολύ καλύτερες σε μια επανενωμένη Κύπρο παρά σε καθεστώς διαίρεσης. Σε ό,τι αφορά τη διαδικασία επίλυσης του Κυπριακού, ο κ. Ψάλτης αναφέρει ότι απαιτείται μια νέα διαδικασία καθώς ο προηγούμενος σχεδιασμός δεν έχει φέρει αποτελέσματα. Συστήνει η ηγεσία να αφουγκραστεί με κάποιον τρόπο τις επιθυμίες των πολιτών και να επιδιώξει τη συνεισφορά του απλού πολίτη προκειμένου να σχεδιαστεί λύση αποδεκτή και από τις δυο κοινότητες.
Πώς σχολιάζετε το γεγονός ότι κάποιοι αμφισβητούν τα αποτελέσματα των ερευνών σας σε σχέση με τη λύση του κυπριακού προβλήματος;
Αυτό μπορεί να αποδοθεί σε διάφορους λόγους. Πρώτα μεθοδολογικούς. Στο Πανεπιστήμιο Κύπρου δεν κάνουμε ούτε εμπορικές έρευνες γνώμης ούτε δημοσκοπήσεις, όπου συνήθως τίθεται ένα και μοναδικό ερώτημα του τύπου «Ποια θα ήταν για σένα η καλύτερη λύση του Κυπριακού;», με επιλογές Διζωνική Δικοινοτική Ομοσπονδία (ΔΔΟ), ενιαίο κράτος, δυο κράτη και συνέχιση του στάτους κβο. Αυτή η ερώτηση απλώς καταδεικνύει την «ιδεατή λύση» ενός ατόμου.
Τα δικά μας ερωτηματολόγια περιέχουν δεκάδες ερωτήσεων που ακτινογραφούν την επαφή των δυο κοινοτήτων, τα επίπεδα εμπιστοσύνης και προκατάληψης, τις πολιτικές τοποθετήσεις κ.λπ. Περιέχουν, αντί αυτής της μοναδικής ερώτησης που βάζουν συνήθως οι δημοσκοπήσεις, τέσσερις ερωτήσεις που μετρούν το εύρος αποδοχής κάθε μορφής λύσης ξεχωριστά με τις εξής τρεις επιλογές: α) Το αποδέχομαι β) Ούτε το αποδέχομαι ούτε το απορρίπτω αλλά θα μπορούσα να το αποδεχτώ αν ήταν ανάγκη και γ) Το απορρίπτω.
Με τέσσερεις μόνο ερωτήσεις η εικόνα που θα πάρει κάποιος είναι εντελώς διαφορετική, διότι αποκαλύπτεται πλέον ότι μπορεί η «ιδεατή» λύση για αρκετούς Ε/Κ να είναι το ενιαίο κράτος αλλά ένα ποσοστό γύρω στο 75-80% των Ε/Κ είτε αποδέχεται καθαρά τη ΔΔΟ είτε θα μπορούσε να την αποδεχτεί ως αναγκαία λύση. Θα πρότεινα, λοιπόν, στους δημοσκόπους να αντικαταστήσουν τη μια τους ερώτηση τουλάχιστον με τις τέσσερις που εισηγούμαι για να μην συγκρίνουμε πλέον αχλάδια με μήλα.
Οι περισσότερές έρευνές σας είναι δικοινοτικές. Πώς τοποθετούνται οι Τ/Κ σε σχέση με τη ΔΔΟ;
Είναι ανάλογο το ποσοστό που προανέφερα, κάτι που οδηγεί σε ένα πολύ σημαντικό πολιτικό συμπέρασμα. Ότι η μόνη μορφή λύσης που γίνεται αποδεκτή σήμερα από καθαρή πλειοψηφία και στις δυο κοινότητες είναι η ΔΔΟ.
«Gen Z» και λύση
Λίαν προσφάτως παρουσιάσατε το βιβλίο σας «Conflict and Change», όπου συνοψίζεται το ερευνητικό έργο 20 χρόνων μελέτης σε σχέση με τις δικοινοτικές σχέσεις και τη στάση έναντι της λύσης. Ποια άλλα ευρήματα ξεχωρίζετε;
Πρώτον, ότι στην ε/κ κοινότητα, μετά το Κραν Μοντανά, χρόνο με τον χρόνο υπάρχει σημαντική αύξηση της αποδοχής της ΔΔΟ. Δεύτερον, η «Generation Z», δηλαδή τα άτομα 18-30 ετών σήμερα, δηλώνει υψηλότερα ποσοστά αποδοχής της ΔΔΟ από τη μέση ηλικία και παρόμοια με την τρίτη ηλικία. Σημειώστε, επίσης, ότι οι ακροδεξιοί σχηματισμοί στην Κύπρο αντλούν περισσότερο από αυτή τη μέση ηλικία παρά από την «Generation Z».
Πώς το εξηγείτε αυτό δεδομένου ότι οι νέοι ψηφοφόροι έχουν μεγαλύτερη αδιαφορία για το Κυπριακό και απουσία γνώσης για την ιστορία και τους τρόπους επίλυσής του;
Στη συντριπτική τους πλειοψηφία θέλουν να λυθεί διότι καταλαβαίνουν πλέον ότι μεγάλο μέρος του πληθυσμού του κόσμου ζει σε ομοσπονδίες και ότι οι οικονομικές προοπτικές τους θα ήταν πολύ καλύτερες σε μια επανενωμένη Κύπρο παρά σε καθεστώς διαίρεσης. Επίσης, η «Γενιά Z» έχει γεννηθεί σε μια Κύπρο ανοιχτών οδοφραγμάτων που επιτρέπει την επαφή με την άλλη κοινότητα από μικρή ηλικία αλλά και την επαφή μέσα από πολλά προγράμματα διαπολιτισμικής εκπαίδευσης, τα οποία δημιουργούν θετικό υπόστρωμα αποδοχής μιας πολυπολιτισμικής και πιο ανεκτικής στη διαφορετικότητα νέας Κύπρου.
Γιατί δεν βλέπουμε αυτά τα νέα παιδιά στους δρόμους να απαιτούν τη λύση, όπως πράττει η γενιά τους σε άλλες χώρες;
Είναι μια γενιά που έχει πληγεί από την απογοήτευση για τη λύση του Κυπριακού γιατί μια ζωή ακούει για το Κυπριακό που δεν φαίνεται να λύνεται ποτέ, αφού παίρνουν το μήνυμα ότι οι πολιτικοί είτε δεν θέλουν είτε δεν μπορούν να το λύσουν. Αυτό τους οδηγεί σε μια «μαθημένη ανημποριά», όπως και πολλούς άλλους σε μεγαλύτερες ηλικίες, που πραγματικά επιθυμούν τη λύση του Κυπριακού.
Ελίτ και ηγεσίες
Πάντως αυτή η ισχυρή τάση υπέρ της λύσης δεν μεταφράζεται σε πολιτική βούληση. Δεν πηγαίνει το μήνυμα στις κομματικές ηγεσίες;
Αυτό είναι ένα από τα κεντρικά παράδοξα που αναδεικνύει και το βιβλίο Conflict and Change. Η κοινωνία είναι πιο σύνθετη και συχνά πιο έτοιμη από το πολιτικό σύστημα. Οι ελιτ και οι ηγεσίες τείνουν να ομογενοποιούν τις κοινότητες και να μιλούν σαν να υπάρχει μια ενιαία, αμετακίνητη «εθνική βούληση». Όμως η έρευνα δείχνει εσωτερική ετερογένεια, σιωπηρές πλειοψηφίες και μετατοπίσεις που δεν αποτυπώνονται επαρκώς στην κομματική συμπεριφορά. Επίσης, σε όλες τις μετα-συγκρουσιακές κοινωνίες υπάρχουν οι spoilers. Αυτοί που αντιστέκονται στην επίλυση είτε για ιδεολογικούς λόγους είτε λόγω οικονομικών συμφερόντων που τους αποφέρει η διαίρεση. Υπάρχει επίσης και το φαινόμενο του «σπιράλ της σιωπής», όπου σε περιόδους γρήγορων αλλαγών σε μια κοινωνία, και κάτω από κάποιες συνθήκες, μπορεί να παρουσιαστεί το φαινόμενο μεγάλων διαφορών μεταξύ του τι πιστεύει ο πολίτης ότι είναι η «κοινή γνώμη» και τι πραγματικά είναι οι στάσεις και απόψεις των πολιτών για ένα αμφιλεγόμενο ζήτημα.
Στην περίπτωσή μας, ενώ η αποδοχή της ΔΔΟ είναι 75-80%, λόγω της διάχυσης μηνυμάτων -και οι απλοϊκές δημοσκοπήσεις είναι μέρος τους- από συγκεκριμένους αρνητές της λύσης, η πλειοψηφία σιωπά και κυριαρχεί η λανθασμένη αντίληψη που βολεύει τους πολιτικούς της αδράνειας. Υπάρχει επίσης το ενδεχόμενο, βέβαια, να «πηγαίνει το μήνυμα» αλλά το πολιτικό σύστημα να ανταποκρίνεται πιο άμεσα στο οργανωμένο αρνητικό κόστος, παρά στη λιγότερο θορυβώδη αλλά υπαρκτή κοινωνική διαθεσιμότητα για συμβιβασμό.
Λογική μηδενικού αθροίσματος
Τι φοβούνται οι σημερινές ηγεσίες -πιστεύετε- και δεν είναι ικανές να εφαρμόσουν ένα πακέτο ΜΟΕ που θα ωφελήσει τις κοινότητες να εμβαθύνουν τη μεταξύ τους εμπιστοσύνη;
Ένα από τα βασικά ευρήματα του ερευνητικού μας προγράμματος στο Πανεπιστήμιο Κύπρου είναι πόσο σημαντικός είναι ο ρόλος της δικοινοτικής επαφής μέσα από τα οδοφράγματα στο κτίσιμο εμπιστοσύνης και των προϋποθέσεων για επιτυχή μελλοντική συμβίωση, ακόμη και επιστροφή των προσφύγων στις πατρογονικές τους εστίες. Και είναι απόλυτα δικαιολογημένη η επιμονή των Ην. Εθνών για τη διάνοιξη και άλλων οδοφραγμάτων που μεγαλώνουν αυτές τις ευκαιρίες για επαφή πριν προχωρήσουν διαπραγματεύσεις επί της ουσίας. Δυστυχώς, η διαδικασία ανοίγματος οδοφραγμάτων έχει πέσει θύμα πρόσφατα μιας λογικής μηδενικού αθροίσματος -αυτό το άνοιγμα του συγκεκριμένου οδοφράγματος ευνοεί «αυτούς» και όχι «εμάς»- που όχι μόνο δεν θα διευκολύνει τη λύση αν συνεχιστεί αλλά με μαθηματική ακρίβεια θα την υποσκάψει αφού χάνει την πραγματική σημασία του ανοίγματος ενός οδοφράγματος -αύξηση ευκαιριών επαφής- όπου και αν πραγματοποιηθεί αυτό.
Συνελεύσεις απλών πολιτών
Πώς μπορεί να επαναρχίσει η διαδικασία διαπραγμάτευσης;
Έχουμε υποβάλει πολλές προτάσεις για αυτό σε σχετική πρότασή μας που περιλαμβάνει ΜΟΕ, ασφαλιστικές δικλίδες (backstops), διαιτησία, αλλά για το άμεσα επόμενο βήμα θεωρώ πολύ σημαντική την εφαρμογή των συνελεύσεων απλών πολιτών για συμβολή στη διαμόρφωση πολιτικών, που έχει ήδη συμφωνηθεί τον Ιούλιο του 2025 από τους δυο ηγέτες. Μια πρόταση που είχε υποβληθεί από ομάδα Ε/Κ και Τ/Κ ερευνητών στην οποία συμμετέχω. Σήμερα χρειαζόμαστε μια νέα διαδικασία για την επίλυση του Κυπριακού αφού ο προηγούμενος σχεδιασμός δεν έχει φέρει αποτελέσματα. Για να σχεδιαστεί λύση αποδεκτή και από τις δυο κοινότητες πρέπει η ηγεσία να αφουγκραστεί με κάποιον τρόπο τις επιθυμίες των πολιτών και να επιδιώξει τη συνεισφορά του απλού πολίτη, κάτι που θα κάνει και το αποτέλεσμα της διαπραγμάτευσης πιο αποδεκτό και θα αναζωογονήσει την εμπιστοσύνη στους θεσμούς και θα εμβαθύνει τη δημοκρατία και τη δικοινοτική επαφή.
Εξηγήστε μας τι ακριβώς σημαίνει αυτό.
Οι συνελεύσεις πολιτών υπό τον σχεδιασμό τεχνοκρατών θα μπορούν να προσφέρουν θεσμοθετημένο χώρο ενημερωμένης διαβούλευσης όπου περίπου 100 πολίτες, κάθε φορά τυχαία επιλεγμένοι από όλη την επικράτεια της Κύπρου, θα συζητούν και θα διαμορφώνουν προτάσεις. Έτσι μειώνεται η πόλωση, ενισχύεται η κοινωνική νομιμοποίηση και καλλιεργείται κουλτούρα μελλοντικής συμβίωσης.
Το πείραμα
Έχετε πρόσφατα διενεργήσει μία έρευνα/πείραμα για τη συνδιαχείριση φυσικών πόρων, την πράσινη μετάβαση και τις διαιρεμένες κοινωνίες. Ποια είναι τα συμπεράσματα;
Ήταν μια έρευνα που χρηματοδοτήθηκε από το LSE Hellenic Observatory σε συνεργασία με συναδέλφους σε ΤΕΠΑΚ, Warwick, Kent και Essex. Εδώ δεν ρωτάμε γενικά αν θέλουν λύση ή αν αποδέχονται τη ΔΔΟ μόνο αλλά προτείνουμε συγκεκριμένο περιεχόμενο ως πακέτο λύσης (καθεστώς εγγυήσεων, επιστροφής, αποζημιώσεων, διακυβέρνησης, δικαστικού συστήματος και ενεργειακής συνεργασίας στην Ανατολική Μεσόγειο). Εντοπίσαμε, λοιπόν, τουλάχιστον 3-4 παραλλαγές του Πλαισίου Γκουτέρες που μπορεί να γίνει αποδεκτό από περίπου 60% και στις δυο κοινότητες. Άλλο βασικό εύρημα αυτής της έρευνας είναι ότι, ενώ η πλειοψηφία των Ε/Κ είναι ενάντια σε ενεργειακή συνεργασία με την Τουρκία πριν τη λύση, όταν αυτή η πρόταση έλθει με τη λύση ως μέρος ενός πακέτου επίλυσης, τότε η άρνηση μετατρέπεται σε αποδοχή από την πλειοψηφία.
Υπό ποιες προϋποθέσεις -πιστεύετε- μπορεί να αρθεί η καχυποψία;
Στο βιβλίο Conflict and Change δείχνουμε ότι η καχυποψία έχει καταστεί ενδημική στη διαιρεμένη Κύπρο, όπως και η διαφθορά, αφού πλέον δεν υπάρχει θεσμός τον οποίο να εμπιστεύονται οι Κύπριοι πολίτες εκτός από τα πανεπιστήμια και τους ερευνητές. Όταν η επίλυση προβλημάτων αφήνεται με διαφάνεια στα χέρια τεχνοκρατών και μακριά από πολιτικές σκοπιμότητες, μπορούν να γίνουν τεράστια βήματα στην οικοδόμηση εμπιστοσύνης. Χρειάζονται θεσμοί που να μειώνουν τον φόβο εκμετάλλευσης: Ανεξάρτητοι μηχανισμοί εποπτείας, πλήρης διαφάνεια, σταδιακή εφαρμογή, σαφής κατανομή οφελών και δυνατότητα λογοδοσίας και από τις δυο πλευρές. Στην έρευνα/πείραμα η ιδέα του πάρκου φωτοβολταϊκών στη νεκρή ζώνη, που έχει ήδη συμφωνηθεί, τυγχάνει καθαρής αποδοχής και από τις δυο κοινότητες της Κύπρου. Πρέπει να ξεπεραστούν οι πολιτικές σκοπιμότητες και να εφαρμοστεί άμεσα.
Χωρίς προσδοκίες το νέο τετ-α-τετ των ηγετών
Την πρώτη τους κοινή συνάντηση θα έχουν σήμερα, Μεγάλη Δευτέρα, ο Πρόεδρος Χριστοδουλίδης και ο Τ/κ ηγέτης, Τουφάν Έρχιουρμαν, μετά τις χωριστές συναντήσεις που είχαν με τον ΓΓ του ΟΗΕ. Ο κ. Έρχιουρμαν είχε δει τον Αντόνιο Γκουτέρες στις 11 Φεβρουαρίου στη Νέα Υόρκη και ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας τον είχε συναντήσει στις Βρυξέλλες πιο πρόσφατα, στις 18 Μαρτίου.
Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας θα προσέλθει στη συνάντηση με την απαραίτητη πολιτική βούληση και δημιουργική προσέγγιση, με στόχο την επανέναρξη των απευθείας διαπραγματεύσεων εντός του συμφωνημένου πλαισίου, ανέφερε ο αναπληρωτής κυβερνητικός εκπρόσωπος, Γιάννης Αντωνίου, κατά την ομιλία του στο εθνικό μνημόσυνο της Ευφροσύνης Προεστού, στον ιερό ναό Παναγίας Φανερωμένης, στη Λευκωσία.
«Εάν και η άλλη πλευρά κινηθεί με την ίδια προσέγγιση, τότε δημιουργούνται βάσιμες προσδοκίες για το επόμενο βήμα», προσέθεσε ο κ. Αντωνίου.
Σύμφωνα με κυβερνητική πηγή, στη συνάντηση οι κύριοι Χριστοδουλίδης και Έρχιουρμαν θ’ ανταλλάξουν απόψεις για το τι διημείφθη στις συναντήσεις τους με τον ΓΓ του ΟΗΕ και πώς τα Ηνωμένα Έθνη βλέπουν τον τρόπο για να επιτευχθεί πρόοδος στο Κυπριακό. Θ’ ανταλλάξουν επίσης απόψεις για το πώς μπορεί να προχωρήσει η διαδικασία, πρόσθεσε.
Η ίδια πηγή σημείωσε ότι οι τακτικές συναντήσεις των δύο ηγετών είναι υποβοηθητικές και υπογράμμισε ότι αυτή θα είναι η πρώτη τους κοινή μετά τις χωριστές συναντήσεις τους με τον κ. Γκουτέρες.
Το τελευταίο τετ-α-τετ των Χριστοδουλίδη και Έρχιουρμαν ήταν στις 24 Φεβρουαρίου και η συνάντηση ολοκληρώθηκε χωρίς κοινή δήλωση. Νωρίτερα αυτό τον χρόνο, συναντήθηκαν και στις 28 Ιανουαρίου.
Διαβήματα ΔΗΣΥ για το Ακρωτήρι και τις 32 κεραίες
Ευρεία σύσκεψη πραγματοποιήθηκε χθες στο Ακρωτήρι, στο πλαίσιο της επίσκεψης της Αννίτας Δημητρίου, προέδρου της Βουλής και του Δημοκρατικού Συναγερμού, με στόχο την πλήρη καταγραφή και αξιολόγηση των ζητημάτων που προέκυψαν μετά την πρόσφατη επίθεση στις Βάσεις.
Κατά τη διάρκεια της σύσκεψης, έγινε εκτενής ενημέρωση τόσο για τις άμεσες συνέπειες του περιστατικού όσο και για υφιστάμενα ζητήματα που απασχολούν την περιοχή, μεταξύ των οποίων και το θέμα που προκύπτει από την πρόθεση των Βρετανών να εγκαταστήσουν 32 επιπλέον κεραίες.
Όπως επισημάνθηκε, απαιτούνται άμεσες και συντονισμένες ενέργειες. Προς αυτή την κατεύθυνση, αναμένεται να προχωρήσουν συγκεκριμένα διαβήματα τόσο σε ευρωπαϊκό επίπεδο όσο και σε τοπικό, με στόχο τη ματαίωση της εν λόγω ενέργειας αλλά και την ουσιαστική αντιμετώπιση των προβλημάτων και τη διασφάλιση των συμφερόντων της περιοχής και των κατοίκων της.
Παράλληλα, τονίστηκε η ανάγκη η Πολιτεία να ανταποκριθεί με υπευθυνότητα, σχέδιο και συνέπεια, με στόχο και την ενίσχυση του αισθήματος ασφάλειας των πολιτών.
Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στη στήριξη προς τους κατοίκους του Ακρωτηρίου, με ξεκάθαρο μήνυμα ότι υπάρχει συνεχής παρουσία, καταγραφή των ζητημάτων και προώθηση των απαραίτητων ενεργειών.
Η κ. Αννίτα Δημητρίου, υπό την ιδιότητά της ως πρόεδρος της Βουλής και του Δημοκρατικού Συναγερμού, θα αποστείλει σήμερα, Μεγάλη Δευτέρα, σχετική επιστολή, προκειμένου να δρομολογηθούν οι απαραίτητες ενέργειες.
Τέλος, υπογραμμίστηκε ότι η αξιοπιστία και η υπευθυνότητα αποδεικνύονται με πράξεις και προς αυτή την κατεύθυνση θα κινηθούν οι επόμενες ενέργειες.
