Η Μαργαρίτα Παπανδρέου έφυγε από τη ζωή την Παρασκευή 18 Σεπτεμβρίου, λίγες ημέρες πριν συμπληρώσει τα 103 της χρόνια, κλείνοντας μια διαδρομή που για δεκαετίες ήταν συνδεδεμένη τόσο με μία από τις ισχυρότερες πολιτικές οικογένειες της Ελλάδας όσο και με το οργανωμένο γυναικείο κίνημα της Μεταπολίτευσης.
Αν και η δημόσια εικόνα της ήταν αναπόφευκτα συνδεδεμένη με τον Ανδρέα Παπανδρέου, η ίδια ανέπτυξε αυτόνομη δράση, κυρίως στα ζητήματα ισότητας των φύλων, οικογενειακού δικαίου και δικαιωμάτων των γυναικών.
Από το Ιλινόι στην Ελλάδα
Η Μαργαρίτα Τσαντ γεννήθηκε στις 30 Σεπτεμβρίου 1923 στο Όουκ Παρκ του Ιλινόι, στις Ηνωμένες Πολιτείες. Σπούδασε αρχικά δημοσιογραφία και στη συνέχεια Δημόσια Υγεία στο Πανεπιστήμιο της Μινεσότα, όπου γνώρισε τον Ανδρέα Παπανδρέου στα τέλη της δεκαετίας του 1940. Παντρεύτηκαν το 1951 και απέκτησαν τέσσερα παιδιά: τον Γιώργο, τη Σοφία, τον Νίκο και τον Αντρίκο.
Η οικογένεια εγκαταστάθηκε στην Ελλάδα το 1961 και η Μαργαρίτα Παπανδρέου βρέθηκε έτσι πολύ κοντά στις πολιτικές αναταράξεις της δεκαετίας του 1960, την άνοδο του Ανδρέα Παπανδρέου στην πολιτική και, αργότερα, τη δικτατορία των συνταγματαρχών. Μετά το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου 1967 και τη σύλληψη του συζύγου της, κινητοποιήθηκε για την απελευθέρωσή του. Μετά την αποφυλάκισή του, η οικογένεια έζησε στη Σουηδία και κατόπιν στον Καναδά, πριν επιστρέψει στην Ελλάδα μετά την πτώση της χούντας.
Η Ένωση Γυναικών Ελλάδας
Η σημαντικότερη ίσως προσωπική παρέμβασή της στη δημόσια ζωή ήρθε μετά τη Μεταπολίτευση.
Το 1976 ιδρύθηκε στην Αθήνα η Ένωση Γυναικών Ελλάδας (ΕΓΕ), με πρόεδρο τη Μαργαρίτα Παπανδρέου. Η οργάνωση απέκτησε σύντομα παραρτήματα σε ολόκληρη τη χώρα και εξελίχθηκε κατά τη δεκαετία του 1980 σε μία από τις μαζικότερες γυναικείες οργανώσεις της εποχής. Η ίδια παρέμεινε πρόεδρός της επί οκτώ χρόνια.
Μέσα από την ΕΓΕ τέθηκαν με ένταση στη δημόσια συζήτηση ζητήματα που σήμερα μπορεί να θεωρούνται αυτονόητα, αλλά στην Ελλάδα της δεκαετίας του 1970 και των αρχών του 1980 αποτελούσαν πεδία ισχυρών κοινωνικών και πολιτικών συγκρούσεων: η ισότητα μέσα στον γάμο, η κατάργηση της προίκας, το δικαίωμα της γυναίκας να διατηρεί το επώνυμό της, η ισότιμη γονική μέριμνα, το δικαίωμα στο διαζύγιο και η πρόσβαση στην άμβλωση.
Η μεγάλη αλλαγή στο οικογενειακό δίκαιο
Η περίοδος των πρώτων κυβερνήσεων του ΠΑΣΟΚ σηματοδότησε βαθιές αλλαγές στο ελληνικό οικογενειακό δίκαιο.
Με τον νόμο 1329/1983 καταργήθηκε ο θεσμός της προίκας, αντικαταστάθηκε η πατρική εξουσία από τη γονική μέριμνα, προβλέφθηκε η διατήρηση του επωνύμου των συζύγων μετά τον γάμο και καταργήθηκε η διάκριση μεταξύ παιδιών που είχαν γεννηθεί εντός και εκτός γάμου. Είχε προηγηθεί, το 1982, η καθιέρωση του πολιτικού γάμου ως ισότιμου με τον θρησκευτικό.
Ακολούθησαν και άλλες παρεμβάσεις στην κατεύθυνση της ισότητας των φύλων, μεταξύ των οποίων η ποινικοποίηση του βιασμού και, το 1986, η νομιμοποίηση των αμβλώσεων υπό τις προϋποθέσεις που όρισε ο νόμος.
Η Μαργαρίτα Παπανδρέου και η ΕΓΕ είχαν ενεργό ρόλο στις δημόσιες διεκδικήσεις που συνόδευσαν αυτές τις αλλαγές. Θα ήταν, ωστόσο, υπεραπλούστευση να αποδοθούν οι μεταρρυθμίσεις αποκλειστικά στην ίδια: ήταν αποτέλεσμα ενός ευρύτερου γυναικείου κινήματος, κοινωνικών αγώνων και πολιτικών επιλογών της περιόδου. Η Βουλή των Ελλήνων καταγράφει τις συγκεκριμένες αλλαγές ως μέρος μιας ευρύτερης νομοθετικής προσπάθειας που πραγματοποιήθηκε υπό την πίεση και των διεκδικήσεων των γυναικείων κινημάτων.
Από «σύζυγος του πρωθυπουργού» σε αυτόνομη δημόσια παρουσία
Η θέση της δίπλα στον Ανδρέα Παπανδρέου τής έδινε αναμφίβολα μεγάλη δημόσια ορατότητα και πρόσβαση στα κέντρα λήψης αποφάσεων. Η δραστηριότητά της, όμως, δεν περιορίστηκε στον παραδοσιακό ρόλο της συζύγου ενός πολιτικού ηγέτη.
Η Μαργαρίτα Παπανδρέου εμφανίστηκε δημόσια ως ακτιβίστρια, έγραφε άρθρα και βιβλία, συμμετείχε σε συζητήσεις για την ισότητα και την ειρήνη και εκπροσώπησε την Ελλάδα σε διεθνείς διοργανώσεις για τα δικαιώματα των γυναικών. Το 1985 ηγήθηκε της ελληνικής αντιπροσωπείας στην Παγκόσμια Διάσκεψη του ΟΗΕ για τις γυναίκες στο Ναϊρόμπι.
Αυτή ακριβώς η διπλή ιδιότητα —μέλος της πιο ισχυρής πολιτικής οικογένειας της εποχής αλλά ταυτόχρονα επικεφαλής ενός μαζικού γυναικείου κινήματος— της επέτρεψε να αποκτήσει ιδιαίτερη επιρροή στη δημόσια συζήτηση.
Η επίδρασή της Μαργαρίτας στην ελληνική κοινωνία
Η επίδραση της Μαργαρίτας Παπανδρέου στην Ελλάδα εντοπίζεται κυρίως στο γεγονός ότι συνέβαλε ώστε το λεγόμενο «γυναικείο ζήτημα» να μεταφερθεί από μικρότερους ακτιβιστικούς κύκλους στο κέντρο της πολιτικής και κοινωνικής συζήτησης.
Η ΕΓΕ δεν περιορίστηκε στην Αθήνα. Δημιούργησε οργανώσεις σε όλη τη χώρα και έφερε τη συζήτηση για τα δικαιώματα των γυναικών σε μικρότερες πόλεις και χωριά, σε μια περίοδο κατά την οποία οι παραδοσιακές αντιλήψεις για τον ρόλο της γυναίκας στην οικογένεια παρέμεναν ιδιαίτερα ισχυρές. Η Βιβλιοθήκη της Βουλής χαρακτηρίζει την ΕΓΕ ιδιαίτερα μαζική γυναικεία οργάνωση της δεκαετίας του 1980.
Η σημασία αυτής της περιόδου γίνεται περισσότερο αντιληπτή αν αναλογιστεί κανείς πόσο διαφορετικό ήταν το νομικό καθεστώς λίγα χρόνια νωρίτερα. Η οικογενειακή νομοθεσία εξακολουθούσε να περιλαμβάνει θεσμούς όπως η προίκα και η πατρική εξουσία, ενώ η θέση των δύο συζύγων δεν στηριζόταν στην ισοτιμία που καθιερώθηκε με τις μεταρρυθμίσεις της δεκαετίας του 1980.
Η προσωπική ζωή που έγινε δημόσια υπόθεση
Η προσωπική της ζωή βρέθηκε επίσης για χρόνια στο επίκεντρο της δημοσιότητας. Ο γάμος της με τον Ανδρέα Παπανδρέου διήρκεσε σχεδόν τέσσερις δεκαετίες και ολοκληρώθηκε το 1989, όταν εκείνος παντρεύτηκε τη Δήμητρα Λιάνη.
Για ένα μεγάλο μέρος της ελληνικής κοινής γνώμης, η Μαργαρίτα Παπανδρέου παρέμεινε έκτοτε συνδεδεμένη με τη δραματική προσωπική και πολιτική ιστορία της οικογένειας Παπανδρέου. Παρ’ όλα αυτά, η δική της δημόσια διαδρομή δεν εξαντλείται σε αυτή τη σχέση.
Η κληρονομιά της
Η παρουσία της στη μεταπολιτευτική Ελλάδα συνδέθηκε περισσότερο από οτιδήποτε άλλο με τη μεγάλη μεταβολή της κοινωνικής και νομικής θέσης των γυναικών. Ο Πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας Κωνσταντίνος Τασούλας, στο μήνυμά του μετά τον θάνατό της, απέδωσε στη δράση της μέσω της ΕΓΕ επιρροή στη μεταρρύθμιση του οικογενειακού δικαίου και στον εκσυγχρονισμό της θέσης της γυναίκας στην ελληνική κοινωνία.
Αντίστοιχα, ο Έλληνας πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης αναφέρθηκε στη δράση της για την ισότητα των φύλων και την προστασία της μητρότητας, επισημαίνοντας ότι, παρά τη σύνδεσή της με δύο πρωθυπουργούς —ως σύζυγος του Ανδρέα και μητέρα του Γιώργου Παπανδρέου— ακολούθησε και μια δική της δημόσια διαδρομή.
Η Μαργαρίτα Παπανδρέου δεν κατείχε κυβερνητικό αξίωμα ούτε υπήρξε εκλεγμένη πολιτικός. Η επιρροή της ασκήθηκε διαφορετικά: μέσα από την κινητοποίηση γυναικών, την οργανωμένη διεκδίκηση και την πίεση προς την πολιτική εξουσία σε μια εποχή κατά την οποία η Ελλάδα άλλαζε ριζικά. Και αυτή είναι ίσως η βασική διάσταση της παρουσίας της στη σύγχρονη ελληνική ιστορία.
