Μια νέα έκθεση των ακαδημαϊκών Γιουτσέλ Βουράλ και Μαρίας Χατζηπαύλου, υποστηρίζει ότι πρακτικά μέτρα με πρωτοβουλία των πολιτών θα μπορούσαν να ανακουφίσουν τις καθημερινές επιπτώσεις της μακροχρόνιας διαίρεσης της Κύπρου, ακόμη και χωρίς μια συνολική πολιτική λύση. Η έκθεση, που δημοσιεύθηκε από το Association for Social Research and the Cyprus Academic Dialogue, με την υποστήριξη της Βρετανικής Yπάτης Αρμοστείας, βασίζεται σε συζητήσεις ομάδων με 66 συμμετέχοντες και από τις δύο κοινότητες, στο πλαίσιο οκτώ συναντήσεων, έξι μονοκοινοτικών και δύο δικοινοτικών, που πραγματοποιήθηκαν στις αρχές του 2026 στη Λευκωσία, στην Αμμόχωστο, στον Αστρομερίτη και στη Λεύκα.
Από τη βάση
Οι συγγραφείς επισημαίνουν τις δεκαετίες αδιέξοδων διαπραγματεύσεων, οι οποίες έχουν διαμορφωθεί από μια λογική μηδενικού αθροίσματος και αλληλοκατηγορίες, θέτοντας το ερώτημα τι μπορεί να γίνει αν οι ηγέτες δεν καταλήξουν σε συμφωνία. Παρότι στηρίζουν μια λύση μέσω διαπραγμάτευσης, τονίζουν την ανάγκη και για μια παράλληλη προσέγγιση «από τη βάση προς τα πάνω», με τη συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών, επισημαίνοντας ότι η συναίνεση του κοινού θα είναι απαραίτητη για οποιαδήποτε μελλοντική συμφωνία. Οι συμμετέχοντες εντόπισαν επίμονες καθημερινές προκλήσεις, μετατρέποντάς τες σε συγκεκριμένα αιτήματα που απευθύνονται στην άλλη κοινότητα. Αυτά τα αιτήματα, όπως τονίζουν, προέρχονται απευθείας από τους πολίτες και όχι από τις πολιτικές ελίτ. Οι προκλήσεις αυτές συγκεντρώθηκαν σε δύο ξεχωριστούς καταλόγους, έναν από Ελληνοκυπρίους και έναν από Τουρκοκυπρίους και αξιολογήθηκαν από την «άλλη» πλευρά ως αποδεκτά, αποδεκτά υπό όρους ή μη αποδεκτά.
Ένα βασικό συμπέρασμα είναι ότι πολλές απαιτήσεις θεωρούνται λογικές και εφικτές χωρίς σημαντικές πολιτικές ανατροπές. Η αντιμετώπισή τους θα μπορούσε να μειώσει τα εμπόδια, να διευκολύνει τις καθημερινές δυσκολίες και να ενισχύσει την εμπιστοσύνη. Η έκθεση καταλήγει στο συμπέρασμα ότι σταδιακά, βήμα προς βήμα μέτρα σε επίπεδο βάσης θα μπορούσαν να συμβάλουν στην αλλαγή της στάσης, στη βελτίωση των συνθηκών για μελλοντικές διαπραγματεύσεις και να καθοδηγήσουν τους διεθνείς παράγοντες στην υποστήριξη στοχευμένων πρωτοβουλιών οικοδόμησης εμπιστοσύνης.
Αιτήματα των Τουρκοκυπρίων
Τα αιτήματα των Τουρκοκυπρίων επικεντρώνονται στην ευρύτερη πρόσβαση στο οικονομικό, θεσμικό και νομικό πλαίσιο της Κυπριακής Δημοκρατίας και στη γενικότερη ισότιμη μεταχείριση. Στον οικονομικό τομέα, επιδιώκουν πρόσβαση στην κοινωνική ασφάλιση, την υγειονομική περίθαλψη, τις τραπεζικές υπηρεσίες, την απασχόληση σε δημόσιους φορείς και τα κονδύλια της ΕΕ, καθώς και τη μείωση των εμπορικών φραγμών στο πλαίσιο του κανονισμού για την Πράσινη Γραμμή. Επιθυμούν να ανοίξουν το αεροδρόμιο της Τύμπου (Ερτζάν) και το λιμάνι της Αμμοχώστου, ενώ δίνουν έμφαση στις ίσες συνθήκες εργασίας, τα επενδυτικά δικαιώματα και την πρόσβαση στην αγορά.
Στην οικοδόμηση της ειρήνης, προτείνουν την αναγνώριση των παλαιών δεινών, την απομάκρυνση εχθρικών αφηγήσεων από την εκπαίδευση, την ενίσχυση των μέτρων κατά του ρατσισμού, την υιοθέτηση κοινών πολιτικών για αντιμετώπιση καταστροφών και τη δημιουργία κοινών θεσμών (όπως μέσα ενημέρωσης, δομές φροντίδας ηλικιωμένων και μουσεία). Οι απαιτήσεις σε θέματα γλώσσας και εκπαίδευσης επικεντρώνονται στη διγλωσσία, την ένταξη της τουρκικής γλώσσας και την πρόσβαση σε προγράμματα της ΕΕ. Ζητούν επίσης περισσότερες και ευκολότερες διελεύσεις, βελτιωμένες τηλεπικοινωνίες και μείωση της γραφειοκρατίας. Σε πολιτικό επίπεδο, επιδιώκουν την αποκατάσταση των συνταγματικών δικαιωμάτων, συμπεριλαμβανομένου του δικαιώματος ψήφου, της εκπροσώπησης (συμπεριλαμβανομένου του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου) και της ιθαγένειας για τους γάμους μικτών ζευγαριών. Όσον αφορά τα θέματα ασφάλειας, καλούν την Κυπριακή Δημοκρατία να αποφύγει την υπογραφή στρατιωτικών συμφωνιών και τη χορήγηση βάσεων σε ξένα κράτη. Μια άλλη απαίτηση είναι «η λήψη μέτρων κατά των πολιτικών αφομοίωσης της Τουρκίας που εφαρμόζονται μέσω μεταφορών πληθυσμού στην Κύπρο».
Αιτήματα των Ελληνοκυπρίων
Τα αιτήματα των Ελληνοκυπρίων δίνουν προτεραιότητα στην οικοδόμηση εμπιστοσύνης, στα μέτρα επανένωσης και στην αποκατάσταση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Όσον αφορά την ειρηνευτική διαδικασία, ζητούν την αφαίρεση της σημαίας από τον Πενταδάκτυλο, ενώ τονίζουν τη διακοινοτική συνεργασία, την αλληλεπίδραση των νέων, τις ανταλλαγές στα σχολεία, τις κοινές εκπαιδευτικές εκδρομές, τη στήριξη των ερευνών για τους αγνοουμένους και την επανέναρξη των διαπραγματεύσεων. Καλούν την τουρκοκυπριακή πλευρά να στείλει «συστηματικά μηνύματα που απευθύνονται σε όλους τους Κυπρίους, και ιδίως στους Ελληνοκυπρίους».
Υποστηρίζουν, επίσης, την εφαρμογή του κοινοτικού κεκτημένου στον βορρά, την προστασία του πολιτισμού, τη θρησκευτική ελευθερία, την προώθηση της ελληνικής γλώσσας, τη διατήρηση της πολιτιστικής κληρονομιάς και την προώθηση της κοινής ταυτότητας. Όσον αφορά τη συνδεσιμότητα, επιδιώκουν περισσότερα σημεία διέλευσης, λιγότερους περιορισμούς και βελτιωμένες επικοινωνιακές συνδέσεις. Σε οικονομικό επίπεδο, τάσσονται υπέρ κοινών επιχειρηματικών πρωτοβουλιών και πρακτικής στήριξης της διακοινοτικής οικονομικής δραστηριότητας. Οι απαιτήσεις στον τομέα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων περιλαμβάνουν την επιστροφή των Βαρωσίων υπό τη διοίκηση του ΟΗΕ, τα δικαιώματα επανεγκατάστασης και την προστασία των νεκροταφείων και των περιουσιών των Ε/Κ. Τα ζητήματα ασφάλειας επικεντρώνονται στην ουσιαστική μείωση της παρουσίας τουρκικών στρατευμάτων. Συνολικά, οι προσδοκίες των Ελληνοκυπρίων δίνουν έμφαση σε μέτρα προς την κατεύθυνση της επανένωσης, της ομαλοποίησης και της διασφάλισης των δικαιωμάτων των εκτοπισμένων.
Διακοινοτική αξιολόγηση
Η διακοινοτική αξιολόγηση που έγινε καταδεικνύει σημαντική σύγκλιση, με τις δύο πλευρές να επιδεικνύουν ευελιξία σε ζητήματα που παλαιότερα αποτελούσαν πηγή διαμάχης, όταν αυτά εντάσσονται στο πλαίσιο μηχανισμών οικοδόμησης εμπιστοσύνης. Οι απαντήσεις των Ε/Κ στα αιτήματα των Τ/Κ ήταν σε μεγάλο βαθμό θετικές, αλλά συχνά υπό όρους. Οι βασικοί όροι αφορούσαν την αμοιβαιότητα (π.χ. σχετικά με τα δικαιώματα ιδιοκτησίας), τη νομιμότητα και ζητήματα ασφάλειας (π.χ. απόσυρση στρατευμάτων, αποτελεσματικός κρατικός έλεγχος). Ορισμένα αιτήματα των Τ/Κ απορρίφθηκαν ως μη εφαρμόσιμα ή ασυμβίβαστα με το ισχύον νομικό πλαίσιο, ιδίως σε περιπτώσεις όπου η Κυπριακή Δημοκρατία δεν ασκεί έλεγχο στο βόρειο τμήμα ή όπου οι προτάσεις έρχονταν σε σύγκρουση με οικονομικές ή νομικές πραγματικότητες.
Αντίθετα, οι απαντήσεις των Τουρκοκυπρίων στα αιτήματα της ελληνοκυπριακής πλευράς ήταν κατά κύριο λόγο συμβιβαστικές, χωρίς να απορριφθεί κανένα αίτημα σε γενικές γραμμές. Ωστόσο, ορισμένα έγιναν επίσης δεκτά υπό όρους, ιδίως εκείνα που αφορούσαν την ασφάλεια (π.χ. μείωση στρατευμάτων), εδαφικά ζητήματα (Βαρώσια) και επανεγκατάσταση, τα οποία συχνά συνδέονταν με την πρόοδο προς μια συνολική λύση. Η φάση της επανεκτίμησης έδειξε τις μεγαλύτερες δυνατότητες για συμβιβασμό. Οι συμμετέχοντες από την τ/κ πλευρά έδειξαν ανοιχτό πνεύμα για άμεση μερική μείωση των τουρκικών στρατευμάτων, ενώ οι συμμετέχοντες από την ε/κ πλευρά αποδέχτηκαν ένα δομημένο μοντέλο για το άνοιγμα του αεροδρομίου Τύμπου υπό την εγγραφή της Κυπριακής Δημοκρατίας, τους κανονισμούς της ΕΕ και τη διακοινοτική εποπτεία.
Συνολικά, η έρευνα υπογραμμίζει ότι αμοιβαία αποδεκτές «προσωρινές ρυθμίσεις» και σταδιακές προσεγγίσεις – συνδεδεμένες με την οικοδόμηση εμπιστοσύνης και την τελική επίλυση – θα μπορούσαν να γεφυρώσουν μακροχρόνιες διαχωριστικές γραμμές σε βασικά ζητήματα κυριαρχίας και ασφάλειας.
Συμπέρασμα
Σύμφωνα με την έκθεση, οι συμμετέχοντες και από τις δύο πλευρές φαίνεται να δίνουν προτεραιότητα στη διαδικασία εξεύρεσης λύσης έναντι συγκεκριμένων τελικών μοντέλων, εστιάζοντας σε πρακτικά μέτρα που βελτιώνουν την καθημερινή ζωή και ενισχύουν την εμπιστοσύνη.«Η επικρατούσα πεποίθηση μεταξύ των πολιτικών ελίτ και των μέσων ενημέρωσης, ότι η πιο δύσκολη πτυχή του Κυπριακού είναι το ζήτημα της ασφάλειας πρέπει να επανεκτιμηθεί και να επανεξεταστεί», αναφέρει η έκθεση. Συνολικά, τα ευρήματα αποκαλύπτουν σημαντική σύγκλιση στις βάσεις και ετοιμότητα για ρεαλιστικά, σταδιακά μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης.
Οι βασικές συστάσεις εστιάζουν στη θεσμοθέτηση της διακοινοτικής συνεργασίας και στην προώθηση πρακτικών μέτρων που να ενισχύουν την εμπιστοσύνη. Προτεραιότητα δίνεται στη δημιουργία μιας επίσημης δομής που θα συνδέει τους πολιτικούς παράγοντες με την κοινωνία των πολιτών,
