*Peter Stevenson
Στις 30 Μαρτίου, η ExxonMobil ανακοίνωσε ότι 7 τρισεκατομμύρια κυβικά πόδια (tcf) φυσικού αερίου στα κυπριακά ύδατα είναι εμπορικά αξιοποιήσιμα. Αν προστεθούν τα κοιτάσματα Αφροδίτη, Κρόνος και τα υπόλοιπα, η Κύπρος διαθέτει πλέον από 14 έως 18 tcf φυσικού αερίου. Για μια χώρα ενός εκατομμυρίου που εξακολουθεί να καίει μαζούτ και ντίζελ για ηλεκτροπαραγωγή και πληρώνει από τους υψηλότερους λογαριασμούς ενέργειας στην Ευρώπη, αυτό θα έπρεπε να είναι η καλύτερη είδηση της γενιάς μας. Αλλά μόνο αν αξιοποιηθεί. Τέτοιες ευκαιρίες δεν εμφανίζονται συχνά — και όταν εμφανίζονται, είναι παροδικές.
Ενεργειακές διαδρομές σε διαταραχή
Περισσότερα από δέκα χρόνια παρακολούθησης της ενεργειακής σκηνής της Ανατολικής Μεσογείου και επαφών με στελέχη μεγάλων πετρελαϊκών και ανθρώπους επί του πεδίου, μου έχουν δώσει μια εικόνα που δεν είναι ευρέως γνωστή. Ο τελευταίος μήνας, με τον πόλεμο στο Ιράν, το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ, υπήρξε ο πιο καθοριστικός που έχω δει. Το πετρέλαιο έφτασε τα 141 δολάρια το βαρέλι. Το ντίζελ στην Ευρώπη ξεπέρασε τα 1.500 δολάρια τον τόνο. Τα Στενά του Ορμούζ λειτουργούν πλέον μόνο υπό ιρανικό στρατιωτικό συντονισμό. Η Ερυθρά Θάλασσα απειλείται από τους αντάρτες Χούθι της Υεμένης. Κάθε παραδοσιακή ενεργειακή διαδρομή προς την Ευρώπη έχει διαταραχθεί, εκτός από μία: τον διάδρομο Ισραήλ–Κύπρου–Ελλάδας. Η Κύπρος βρίσκεται στο επίκεντρο της μοναδικής εναλλακτικής της ΕΕ.
Κι όμως: ούτε ένα κυβικό πόδι κυπριακού φυσικού αερίου δεν έχει φτάσει στον Κύπριο καταναλωτή. Ούτε ένα. Μετά από δεκαπέντε χρόνια ανακαλύψεων, δηλώσεων, διακρατικών συμφωνιών και υπουργικών εξαγγελιών, τίποτα δεν λειτουργεί. Το κυπριακό κοινό πληρώνει το τίμημα αυτής της αποτυχίας κάθε μήνα στους λογαριασμούς ηλεκτρικού ρεύματος.
Οι εξαγγελίες δεν έλειψαν. Υποσχέθηκαν στον κόσμο τον αγωγό EastMed. Έπειτα το EuroAsia. Μετά το διασυνδετήριο GSI. Έπειτα εισαγωγές φυσικού αερίου μέσω Βασιλικού. Κάθε φορά: δηλώσεις, τελετές, χρονοδιαγράμματα. Κάθε φορά: καθυστερήσεις, σκάνδαλα, έρευνες. Με ποιο αποτέλεσμα;
Κάθε έργο έχει βυθιστεί σε αντιπαραθέσεις, ιδιαίτερα ο τερματικός εισαγωγής LNG στο Βασιλικό. Το έργο που θα έφερνε φυσικό αέριο στους ηλεκτροπαραγωγικούς σταθμούς και θα μείωνε τους λογαριασμούς έχει κοστίσει μέχρι σήμερα 315 εκατ. ευρώ. Ο κινεζο-ελληνικός εργολάβος CMC αποχώρησε. Η ΕΕ ζήτησε επιστροφή 67 εκατ. ευρώ λόγω παρατυπιών στην ανάθεση. Η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία διερευνά πιθανή διαφθορά. Σύμβουλοι της ίδιας της κυβέρνησης εντόπισαν «θεμελιώδεις αποτυχίες» στον σχεδιασμό. Η κρατική εταιρεία φυσικού αερίου που διαχειρίζεται το έργο έχει πέντε μηχανικούς αντί για σαράντα. Ο υπουργός Ενέργειας δήλωσε στη Βουλή ότι δεν μπορεί να δώσει χρονοδιάγραμμα ολοκλήρωσης. Κανείς δεν μπορεί.
Ποιο είναι το σχέδιο;
Αυτό είναι το πλαίσιο μέσα στο οποίο πρέπει να αξιολογείται κάθε νέα ανακοίνωση, κάθε νέο «ορόσημο», κάθε νέα συμφωνία. Όταν η κυβέρνηση παρουσιάζει τη δήλωση της ExxonMobil ως θρίαμβο, το ερώτημα είναι: ποιο είναι το πραγματικό σχέδιο; Πότε θα παρουσιαστεί σχέδιο ανάπτυξης; Πότε θα ληφθεί επενδυτική απόφαση; Πότε θα αρχίσει να ρέει φυσικό αέριο;
Η ιστορία δείχνει ότι στην Κύπρο η εμπορική ανακάλυψη δεν ισοδυναμεί με σχέδιο ανάπτυξης, το σχέδιο ανάπτυξης δεν ισοδυναμεί με επενδυτική απόφαση και η επενδυτική απόφαση δεν σημαίνει εξόρυξη. Το κοίτασμα Αφροδίτη ανακαλύφθηκε το 2011. Μπορεί να αρχίσει να παράγει το 2031. Δηλαδή 20 χρόνια μετά. Και ειλικρινά αυτό είναι αδικαιολόγητο.
Το μοτίβο πρέπει να προβληματίζει κάθε Κύπριο. Το σχέδιο προβλέπει μεταφορά του κυπριακού αερίου στην Αίγυπτο — μέσω αιγυπτιακών υποδομών, δημιουργώντας θέσεις εργασίας εκεί και έσοδα από τέλη διέλευσης. Η Κύπρος λαμβάνει δικαιώματα. Η κυβέρνηση προσπάθησε να πείσει τις εταιρείες να επενδύσουν σε πλωτή μονάδα LNG στην Κύπρο. Οι εταιρείες αρνήθηκαν. Γίνονται δηλώσεις για μεγάλα σχέδια της ExxonMobil στο Τεμάχιο 10 — την ίδια ώρα όμως η εταιρεία εξασφάλισε καλύτερους όρους σε γειτονικά αιγυπτιακά οικόπεδα, ενισχύοντας τη μεταφορά του κυπριακού αερίου προς νότο. Η Chevron προχωρά την Αφροδίτη —αλλά πηγές της αγοράς αναφέρουν ότι οι εταίροι της κοινοπραξίας ίσως εξετάζουν την πώληση του κοιτάσματος. Πιθανός αγοραστής; Η XRG του Άμπου Ντάμπι.
Τα ΗΑΕ έχουν δείξει ενδιαφέρον για την Κύπρο. Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας έχει συναντηθεί με την ηγεσία του Άμπου Ντάμπι, η ADNOC έχει στραφεί προς το Βασιλικό, η XRG τοποθετείται στην Ανατολική Μεσόγειο. Κάθε σοβαρή ξένη επένδυση είναι ευπρόσδεκτη. Όμως οι Κύπριοι δικαιούνται να θέτουν δύσκολα ερωτήματα. Ποιος κάνει τι και γιατί; Επιταχύνονται συμφωνίες για λόγους εντυπώσεων πριν από εκλογές ή πρόκειται για πραγματικές στρατηγικές συνεργασίες;
Δέουσα επιμέλεια
Με όσα έγιναν στο Βασιλικό και στον GSI, και με έρευνες για τα δύο έργα σε εξέλιξη, μπορεί οποιαδήποτε νέα συνεργασία να γίνεται αποδεκτή χωρίς έλεγχο; Η δέουσα επιμέλεια δεν είναι καχυποψία, είναι μια κίνηση ευθύνης.
Όλοι σπεύδουν να αξιοποιήσουν την Κύπρο για τα δικά τους συμφέροντα. Το ερώτημα είναι αν η ίδια η Κύπρος έχει σχέδιο να αξιοποιήσει τη συγκυρία για τα δικά της συμφέροντα.
Το Ισραήλ θα επιδιώκει όλο και περισσότερο να διοχετεύει τις εξαγωγές φυσικού αερίου του μέσω της Κύπρου προς την ΕΕ και θα το παρουσιάζει ως συνεργασία. Η Αίγυπτος χρειάζεται το κυπριακό φυσικό αέριο για να τροφοδοτήσει τις μονάδες υγροποίησής της και να καλύψει τις ανάγκες της αστείρευτης εγχώριας αγοράς της. Οι μεγάλες εταιρείες φυσικού αερίου επιδιώκουν τη φθηνότερη διαδρομή προς την αγορά, η οποία συνήθως είναι η Αίγυπτος. Η εταιρική σχέση ΗΠΑ-Ισραήλ θεωρεί την Κύπρο ως έναν κατάλληλο κόμβο στον διάδρομο IMEC. Τα ΗΑΕ έχουν τους δικούς τους περιφερειακούς υπολογισμούς.
Τίποτα από αυτά δεν είναι κατ' ανάγκην λάθος. Αλλά δεν συνιστά στρατηγική της Κύπρου. Είναι στρατηγικές άλλων που περνούν από την Κύπρο. Η διαφορά μεταξύ παίκτη και πιονιού είναι αν έχεις δικό σου σχέδιο.
Μπορούν οι αρχές να αλλάξουν πραγματικά πορεία όταν τα έργα βρίσκονται σε προχωρημένο στάδιο πριν από τη λήψη επενδυτικής απόφασης; Η απάντηση είναι ότι δεν πρόκειται για αναστολή έργων, αλλά για ύπαρξη εθνικού σχεδίου ανεξαρτήτως αυτών.
Ακόμη κι αν το αέριο κατευθυνθεί βραχυπρόθεσμα στην Αίγυπτο -κάτι πιθανόν- υπάρχει πλεονάζον ισραηλινό αέριο που αναζητεί διαδρομές μέσω Κύπρου. Υπάρχουν 7 tcf που χρειάζονται δικό τους μοντέλο ανάπτυξης. Η ζήτηση LNG στην ΕΕ θα παραμείνει στα 4–6 tcf ετησίως, καθώς οι ρωσικές ροές έχουν ουσιαστικά εκλείψει. Ένα χερσαίο τερματικό LNG στο Βασιλικό — σταδιακό, επεκτάσιμο- θα κόστιζε 6 έως 9 δισ. ευρώ. Σημαντικό, αλλά όχι ανέφικτο. Και τα οικονομικά δεδομένα αλλάζουν δραστικά με τιμές πετρελαίου στα 141 δολάρια σε σχέση με τα 65.
Εθνική ενεργειακή στρατηγική
Αυτό που χρειάζεται η Κύπρος — και αξίζει ο λαός της — είναι μια πραγματική, ανεξάρτητη εθνική ενεργειακή στρατηγική. Όχι γενικόλογες δηλώσεις υπουργών. Ένα δημοσιευμένο σχέδιο που να χαρτογραφεί κοιτάσματα, διαδρομές, χρονοδιαγράμματα, κινδύνους και κόστη. Με ονομαστικούς συντάκτες. Με κοινοβουλευτική συζήτηση. Με λογοδοσία.
Απαιτείται επίπεδο διακυβέρνησης που να αποκαθιστά την εμπιστοσύνη των επενδυτών — γιατί σήμερα, μετά τις έρευνες για το Βασιλικό και τον GSI, η αξιοπιστία της Κύπρου έχει πληγεί. Χρειάζεται ενεργειακή διπλωματία αντάξια του μεγέθους των αποθεμάτων και της γεωπολιτικής σημασίας της χώρας. Και χρειάζεται διακομματική δέσμευση ότι η ενέργεια αποτελεί εθνική προτεραιότητα, πέρα από εκλογικούς κύκλους -επειδή αυτά τα έργα διαρκούν δεκαπέντε χρόνια και δεν μπορούν να εξαρτώνται από πενταετείς πολιτικούς κύκλους.
Μια δεύτερη ευκαιρία
Οι τελευταίες εβδομάδες έδωσαν στην Κύπρο κάτι σπάνιο: μια δεύτερη ευκαιρία. Ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή άλλαξε τα δεδομένα. Η ανακοίνωση για τα 7 tcf προσφέρει επαρκή αποθέματα για μια κυρίαρχη στρατηγική. Η ΕΕ χρειάζεται ακριβώς αυτό που διαθέτει η Κύπρος. Η περιοχή επαναχαράσσεται και η Κύπρος βρίσκεται στο κέντρο. Αλλά τίποτα από αυτά δεν έχει σημασία αν επαναληφθεί το ίδιο μοτίβο: εξαγγελίες χωρίς σχέδια, συνεργασίες χωρίς έλεγχο, εντυπώσεις χωρίς ουσία και υποσχέσεις που καταλήγουν σε έρευνες. Ο απαιτούμενος συντονισμός είναι τεράστιος. Αν τα έργα αφεθούν στην τύχη τους, οι πολιτικοί θα προτιμούν πάντα να υποχωρούν στα σχέδια των άλλων παρά να αναλάβουν οι ίδιοι την ηγεσία σε οποιοδήποτε περίπλοκο εγχείρημα. Η ιστορία το αποδεικνύει. Όμως αυτή τη φορά το διακύβευμα είναι πολύ υψηλό για να συνεχιστεί η ίδια πρακτική. Το ενεργειακό «τραπέζι» πρέπει να στηθεί σωστά. Τα ερωτήματα πρέπει να τεθούν ανοιχτά. Και η απάντηση στο αν η Κύπρος μπορεί να αξιοποιήσει τις δυνατότητές της πρέπει να δοθεί όχι από το Προεδρικό Μέγαρο ή τα διοικητικά συμβούλια των πολυεθνικών, αλλά από τους ίδιους τους πολίτες που πληρώνουν κάθε χρόνο το κόστος της αποτυχίας στους λογαριασμούς της ηλεκτρικής ενέργειας, στο κόστος ζωής και στο μέλλον των παιδιών τους. Η περιοχή χρειάζεται ένα κυπριακό εθνικό σχέδιο, να πετύχει. Η Κύπρος μπορεί να ηγηθεί. Το ερώτημα είναι: γιατί όχι;
*Συντάκτη για την Ανατολική Μεσόγειο στο MEES (Middle East Economic Survey). Θεωρείται ένας από τους κορυφαίους αναλυτές της περιοχής.
